గరుడపురాణమ్

పణవం స్యాన్మనయగైర్మయూరసారిణీ భవేత్ । రజాభ్యాఞ్చ రగాభ్యాఞ్చ రుక్మవతీ భమౌ సగౌ ॥ ౧,౨౦౯.

పణవ అనే ఛందస్సు మనయగై అనే రూపంలో మయూరసారిణి అవుతుంది. రజా, రగా అనే ఛందస్సులతో రుక్మవతి భమౌ సగౌ అవుతుంది.

మత్తా మభసగైర్యుక్తా నరజా గో మనోరమా । పఙ్క్తిచ్ఛన్దః సమాఖ్యాతం జసతా గావుపస్థితమ్ ॥ ౧,౨౦౯.

మత్తమై, మ, భ, గ అనే ధ్వనులతో కూడిన, మనుష్యులకు, ఆవులకు ఆనందాన్ని కలిగించే, పంక్తి ఛందస్సు అని పిలవబడే ఛందస్సు గురించి వివరించబడింది.

తౌ జో గావిన్ద్రవజ్రా స్యాజ్జతజ్గా గుపపూర్వికా ॥ ౧,౨౦౯.

ఇవి మధ్యలో గ, వి, ఇంద్ర అనే అక్షరాలు కలిగి, జతోతో ప్రారంభమయ్యే ఛందస్సు గుపపూర్విక అని పిలవబడుతుంది.

ఉపజాతయోఽన్యాద్యన్తాః సుముఖీ నజజా లగౌ । భభభా గౌ దోధకం స్యాచ్ఛాలినీ మతతా గగౌ ॥ ౧,౨౦౯.

ఇతర ఛందస్సులు, ఉపజాతి అనే చివరతో ముగుస్తాయి. వాటిలో సుముఖి, నజజా, లగౌ ఉన్నాయి. భభభా, గౌ అనే ఛందస్సులు దోఢకంగా ఉంటాయి. శాలిని, మతతా, గగౌ కూడా ఉన్నాయి.

అబ్ధిలోకైశ్చ విచ్ఛేదో వాతోర్ంమో మమతా గగౌ । శ్రీర్భతౌ ననగాః ప్రోక్తా పఞ్చభిః షడూభిరేవ చ ॥ ౧,౨౦౯.

నీటి లోకాలు, గాలి లోకాలు వేరుపడే ఛందస్సు మమతా గగౌ అని పిలవబడుతుంది. శ్రీభతౌ, ననగా అనే ఛందస్సులు ఐదు లేదా ఆరు అక్షరాలతో ఉంటాయని చెప్పబడింది.

మగనా నో గో భ్రమరవిలాసితముదాహృతమ్ । రథోద్ధతార్నౌ రలగాః స్వాగతా రనభా గగౌ ॥ ౧,౨౦౯.

మగనా, గౌ అనే ఛందస్సులు తేనెటీగల ఆటలతో పోల్చబడతాయి. రథోద్ధత, అర్ణౌ అనే ఛందస్సులు రలగాః, స్వాగత,రణభా గగౌ అని పిలవబడతాయి.

వృత్తా ననౌ సగౌ గః స్యాన్నౌ రలౌ గః సమద్రికా । రజరా ల్గౌ శ్యేనికా స్యాజ్జసతా గౌ శిఖణ్డితమ్ । త్రిష్టుప్ఛన్దః సమాఖ్యాతం పిఙ్గలేన మహాత్మనా ॥ ౧,౨౦౯.

వృత్తా, ననౌ, సగౌ, గః అనే ఛందస్సులు సమానంగా ఉంటాయి. రాజరా, లగౌ అనే ఛందస్సులు శ్యేనికా, జసతా, గౌ అనే ఛందస్సులు శిఖండిత. త్రిష్టుప్ ఛందస్సు అని మహాత్ముడు పింగళుడు పేరు పెట్టాడు.

రనౌ భసౌ చన్ద్రవర్త్మ వంశస్థం స్యాజ్జతౌ జరౌ । తతో జరావిన్ద్రవంశా వేదసైస్తోటకం స్మృతమ్ । న్భౌ భ్రౌ ద్రుతవిలమ్బితం పుటశ్చ స్యాన్ననౌ మయౌ ॥ ౧,౨౦౯.

రణౌ, భసౌ, చంద్రవర్త్మ అనే ఛందస్సులు వంశస్థ ఛందస్సులో ఉంటాయి. జతౌ, జరౌ కూడా. ఆ తరువాత జరా, ఇంద్రవంశ అనే ఛందస్సులు వేదసైస్తోటక అని పిలవబడతాయి. నభౌ, భ్రౌ అనే ఛందస్సులు ద్రుతవిలంబిత, పుట అనే ఛందస్సు ననౌ, మయౌ అని పిలవబడతాయి.

వసువేదైశ్చ విరతిర్ముదితవదనా త్వియమ్ । ననరరైః సమాఖ్యాతా నయనా యస్తథా భవేత్ ॥ ౧,౨౦౯.

వసువేద అనే ఛందస్సు విరామాన్ని ఇస్తుంది. ఆనందంగా ఉన్న ఈ ఛందస్సు నయనా అని ననరరా ద్వారా పేరు పొందింది.

సా తు కుసుమవిచిత్రా జలోద్ధతగతీ రసైః । జసౌ జసౌ చ పాదేషు చతూరైః స్త్రగ్విణీ మతా ॥ ౧,౨౦౯.

అనేక రకాల పువ్వులతో అలంకరించబడిన, నీటి ప్రవాహంలా కదిలే ఛందస్సు స్ట్రగ్విణీ అని పిలవబడుతుంది. ప్రతి పాదంలో నాలుగు చురుకైన జసౌలు ఉంటాయి.

భుజఙ్గప్రయాతం వృత్తం చతుభిర్యైః ప్రకీర్తితమ్ । ప్రయంవదా నభజ్రైశ్చ మణిమాలా తయౌ తయౌ ॥ ౧,౨౦౯.

భుజంగప్రయాతం అనే ఛందస్సు నాలుగు పాదాలతో ఉంటుంది. మణిమాల ఛందస్సు ప్రయంవదా, నభజ్రై, తయౌ, తయౌ అనే భాగాలతో కూడి ఉంటుంది.

గుహవక్త్రైశ్చ సన్నిద్రా లలితా స్యాత్తభౌ జరౌ । ప్రమితాక్షరా సజససైరుజ్జ్వలా తు ననౌ భరౌ ॥ ౧,౨౦౯.

గుహవక్త్ర అనే ఛందస్సుతో సన్నిద్రా లలితగా ఉంటుంది. టభౌ, జరౌ కూడా. కొలతతో కూడిన అక్షరాలతో ఉజ్జ్వలా ఛందస్సు సజససై, ననౌ, భరౌ అనే భాగాలతో ఉంటుంది.

మమౌ యయౌ వైశ్వదేవీ పఞ్చాశ్వైశ్చ యతిర్భవేత్ । మభౌ సమౌ జలధరమాలాబ్ధ్యన్త్యైర్యతిభవేత్ ॥ ౧,౨౦౯.

మమౌ, యయౌ అనే ఛందస్సులు వైశ్వదేవి. యతిగా పిలవబడే ఈ ఛందస్సు యాభై గుర్రాలతో ఉంటుంది. మభౌ, సమౌ, జలధరమాల, అబ్ధ్య అనే భాగాలతో కూడినది కూడా యతి అని పిలవబడుతుంది.

నౌ తతౌ గః క్షమావృత్తం తురగైశ్చ రసైర్యతిః । ప్రహర్షిణీ మనౌ జ్రౌ గా వహ్నిభిర్దశభిర్యతిః ॥ ౧,౨౦౯.

నౌ, తతౌ, గః అనే ఛందస్సులు క్షమావృత్తం. గుర్రాలు, రసాలతో కూడినప్పుడు యతి. ప్రహర్షిణి అనే ఛందస్సు మనౌ, జ్రౌ, గః అనే భాగాలతో, పది అగ్నులతో కూడినప్పుడు యతి.

జభౌ సజౌ గో రుచిరా చతుర్భిశ్చ గ్రహైర్యతిః । మత్తమయూరం మతయాః సగౌ దేవగ్రహైర్యతిః ॥ ౧,౨౦౯.

జభౌ, సజౌ, గః అనే ఛందస్సులు రుచిరా. నాలుగు గ్రహాలతో కూడినప్పుడు యతి. మత్తమయూర ఛందస్సు మతయా, సగౌ అనే భాగాలతో దేవగ్రహాలయుతంగా యతి.

మఞ్జుభాషిణీ సజ్సా జ్గౌ సునన్దినీ సజసా మగౌ । ననౌ తతౌ చన్ద్రికా గః సప్తభిశ్చ రసైర్యతిః ॥ ౧,౨౦౯.

మంజుభాషిణి అనే ఛందస్సు సజ్సా, జ్గౌ అనే భాగాలతో ఉంటుంది. సునందిని ఛందస్సు సజసా, మగౌ అనే భాగాలతో ఉంటుంది. ననౌ, తతౌ, చంద్రికా గః అనే ఛందస్సు ఏడు రసాలతో కూడినప్పుడు యతి.

అసమ్బాధా మతనసా గగౌ బాణగ్రహైర్యతిః । ననరాః సో లధుగురుః స్వరైః ప్రోక్తాపరాజితా ॥ ౧,౨౦౯.

అసంబాధ ఛందస్సు మతనసా, గగౌ అనే భాగాలతో బాణగ్రహాలయుతంగా యతి. ననరా ఛందస్సు లఘుగురు, స్వరాలతో కూడినప్పుడు అపరాజిత అని పిలవబడుతుంది.

ననౌ భనౌ ప్రహరణకలికేయం లగౌ తథా । వసన్తతిలకా సింహోన్నతా తభ్జా జగౌ గురుః ॥ ౧,౨౦౯.

ననౌ, భనౌ, ప్రహరణకలికా అనే ఛందస్సులు లగౌగా ఉంటాయి. వసంతతిలక, సింహోన్నత, టభ్జా అనే ఛందస్సులు జగౌ గురు అని పిలవబడతాయి.

భజౌ సనౌ గగావిన్దువదనాథ సుకేశరమ్ । నరనా రలగాః పాదే శర్కరీ ప్రతిపాదితా ॥ ౧,౨౦౯.

భజౌ, సనౌ, గగావిందు అనే ఛందస్సులు వదనాథ, సుకేశరం. నరణా, రలగాః, పాదే అనే ఛందస్సులు శర్కరీగా వివరించబడ్డాయి.

చతుర్దశలఘుః స్యాచ్చ శ్రేష్ఠా శశికలా సగా । రసగ్రహయతిః స్రక్స్రా వసుశైలయతిస్తథా ॥ ౧,౨౦౯.

పదహారుస్వరాలతో కూడిన ఛందస్సు అత్యుత్తమం. ఇందులో చంద్రకళా మరియు దాని తోడుగాళ్లు, రసగ్రహయతి, స్రక్స్రా, వసుశైలయతి అనే ఛందస్సులు కూడా ఉన్నాయి.

స్యాన్మణిగుణనికరో మాలినీ ననమా యయౌ । వసుస్వరయతిః స్యాచ్చ నజౌ భజ్రాః ప్రభద్రకమ్ ॥ ౧,౨౦౯.

మణిగుణ సమూహం మాలినీ ఛందస్సును ఏర్పరుస్తుంది. ననమా కూడా అలాగే సాగుతుంది. వసుస్వరయతి, నజౌ, భజ్రా, ప్రభద్రక ఛందస్సులు కూడా ఇలానే ఉంటాయి.

ఏలా సయౌ ననౌ యఃస్యాచ్చిత్రలేఖాస్వరాష్టకైః । మరౌ మయౌ యశ్చ భవేదుక్తేయమతి శర్కరీ ॥ ౧,౨౦౯.

ఎలా, సయౌ, ననౌ అనే ఛందస్సులు, చిత్రలేఖా అనే ఎనిమిది స్వరాలతో కలిసినవిగా ఉంటాయి. మరౌ, మయౌ కూడా అలాగే ఉంటే, దీనిని శర్కరీ ఛందస్సు అంటారు.

స్వరాత్ఖం వృషభగజజృమ్భితం భ్రననా నగౌ । నజభజరా వాణినీ గః పిఙ్గలేనాష్టిరీరితా ॥ ౧,౨౦౯.

స్వరా, ఖం, వృషభ, గజ, జృంభిత, భ్రణనా, నాగౌ, నజభజరా, వాణినీ, గ అనే ఛందస్సులు కలిపి, పింగళ ఛందస్సు ఎనిమిది భాగాలతో చెప్పబడింది.

రసరుద్రైః శిఖరిణీ యమౌ నసభలా గురుః । వసుగ్రయతిః పృథ్వీ జసౌ జసయలా గురుః ॥ ౧,౨౦౯.

రసరుద్ర, శిఖరిణీ ఛందస్సు, యమౌ, నసభలా, గురువు; వసుగ్రయతి ఛందస్సు, పృథ్వీ, జసౌ, జసయలా, గురువు అని చెప్పబడింది.

దశస్వరైర్వంశపత్రపతితం భ్రౌన్నభా లగౌ । షడ్వేదాశ్వైశ్చ హరిణీ నసమా రసలా గురుః ॥ ౧,౨౦౯.

పది స్వరాలతో వంశపత్రం పడిపోతుంది, భ్రౌన్నభా లఘువు. ఆరు వేదాశ్వాలతో హరిణీ ఛందస్సు, నసమా, రసలా, గురువు అని చెప్పబడింది.

మన్దాక్రాన్తబ్ధిషడ్నగైర్మభనాస్తతగా గురుః । నర్దటకం నజభజా జలౌ గో యతిరేవ చ ॥ ౧,౨౦౯.

మందాక్రాంత ఛందస్సు, ఆరు నాగాలతో, మభనా, తటగా, గురువు. నర్డటక, నజభజా, జలౌ, గో కూడా ఛందస్సులుగా ఉంటాయి.

సప్తర్త్వబ్ధిః కోకిలకమత్యష్టిః స్యాచ్చ పూర్వవత్ । భూతర్త్వశ్వైః కుసుమితలతా మ్తౌ న్యౌ యయౌ ధృతిః ॥ ౧,౨౦౯.

సప్తఋత్వ ఛందస్సు, కోకిల, కమత్యష్టి ముందుగా చెప్పినట్లే ఉంటాయి. భూతఋత్వ, అశ్వాలతో కూడిన కుసుమితలతా, మ్తౌ, న్యౌ, యయౌ కలిపి ధృతి ఛందస్సు అవుతుంది.

రసర్త్వశ్వైర్యమౌ న్సౌ రౌ మేఘవిస్ఫూర్జితా రగౌ । శార్దూలవిక్రీడితం మః సూర్యశ్వైః సజ్సతాస్తగౌ ॥ ౧,౨౦౯.

రసఋత్వ, అశ్వ, యమౌ, న్సౌ, రౌ కలిపి మేఘవిస్ఫూర్జిత ఛందస్సు, రగౌ. శార్దూలవిక్రీడిత, మః, సూర్యాశ్వ, సజ్సతా, స్టగౌ కలిపి చెప్పబడింది.

ఛన్దో హ్యతిధృతిః ప్రోక్తమత ఊర్ధ్వం కృతిర్భవేత్ । సప్తాశ్వర్తుః సువదనా భ్రౌ మనౌ యభలా గురుః ॥ ౧,౨౦౯.

అతిధృతి అనే ఛందస్సు చెప్పబడింది, ఆ తరువాత కృతి వస్తుంది. ఏడు అశ్వ, ఋత్వులతో కూడిన సువదనా, భ్రౌ, మనౌ, యభలా, గురువు అని చెప్పబడింది.