గరుడపురాణమ్

బాణాష్టనవకేషు స్యాల్లశ్చిత్రా షోడశాత్మికా । సమమాత్రాసమాదిష్టం పదాకులకమీరితమ్ ॥ ౧,౨౦౮.

బాణ, ఎనిమిది, తొమ్మిది ఛందస్సుల్లో ల అనే అక్షరం చిత్రా, పదహారు అక్షరాలుగా ఉంటుంది. సమమైన మాత్రలు నిర్ణయించబడ్డాయి. దీనిని పదాకులకము అంటారు.

వృత్తమాత్రా వినా వర్ణైర్లా వర్ణా గురుభిర్వినా । గురువో లైర్దలే నిత్యం ప్రమాణమితి నిశ్చితమ్ ॥ ౧,౨౦౮.

మాత్రలు లేని ఛందస్సు అక్షరాలతో ఉంటుంది. ల అనే అక్షరం గురువులు లేకుండా ఉంటుంది. గురువులు ఎప్పుడూ ల అనే అక్షరాలుగా పాదంలో ఉంటాయి. ఇదే నిశ్చితమైన నియమం.

అష్టావింశాతిలా గన్తా ప్రథమార్ధే ద్వితీయకే । త్రింశదస్యాం శిఖా గన్తా ఖఞ్జాతద్వ్యత్యయాద్భవేత్ ॥ ౧,౨౦౮.

ఇరవై ఎనిమిది ల అక్షరాలు రెండవ భాగంలో మొదటి భాగంలో వస్తాయి. ముప్పై అక్షరాలు శిఖాలో వస్తాయి. ఖంజ అనే ఛందస్సు మార్పుతో ఇలా జరుగుతుంది.

షోడశానఙ్గక్రీడా గా ద్వాత్రింశచ్చరమే చ లాః । సప్తవింశాతిలా గన్తా దలయో రుచిరా ద్వయోః ॥ ౧,౨౦౮.

అనంగక్రీడా ఛందస్సులో పదహారు అక్షరాలు ఉంటాయి. చివరిలో ముప్పై రెండు ల అక్షరాలు ఉంటాయి. ఇరవై ఏడూ ల అక్షరాలు రెండు పాదాల్లో ఉంటాయి. ఇవి రెండూ అందంగా ఉంటాయి.

మాత్రావృత్తాని చోక్తాని వర్ణవృత్తాని వచ్మి వై ॥ ౧,౨౦౮.

మాత్రా ఛందస్సులు వివరించబడ్డాయి. ఇప్పుడు అక్షరాల ఆధారంగా ఉండే ఛందస్సులను చెప్పబోతున్నాను.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౦౯ సూత ఉవాచ । శ్రీరుక్థా గేన సా జ్ఞేయా ఉత్యుక్థా స్త్రీ గురుద్వయమ్ । మో నారీ రో మృగీ మధ్యా మగౌ కన్యా ప్రతిష్ఠయా ॥ ౧,౨౦౯.

సూతుడు ఇలా అన్నాడు: శ్రీరుక్థ అనే ఛందస్సు గేనా అని తెలుసుకోవాలి. ఉత్యుక్థ అనే ఛందస్సు రెండు గురువులతో కూడిన స్త్రీ స్వరూపం. మో అంటే స్త్రీ, రో అంటే మృగి, మధ్యా అంటే మగౌ, కన్యా అంటే ప్రతిష్ఠ అని అర్థం.

భో గౌ పఙ్క్తిః సుప్రాతిష్ఠా తనుమధ్యా తయౌ స్మృతా । నయాభ్యాం బాలలలితా గాయత్రీచ్ఛన్ద ఏవ హి ॥ ౧,౨౦౯.

భో గౌ అనే ఛందస్సు పంక్తి, బాగా స్థిరంగా, మధ్యలో సన్నగా ఉంటుంది. దీనిని తయౌ అని గుర్తించాలి. నయా, బాలలలిత అనే ఛందస్సులతో కలిపి ఇది గాయత్రి ఛందస్సు అవుతుంది.

మసగైర్మదలేఖా స్యాదుష్ణిక్ఛన్దః స్మృతం బుధైః । భౌ గౌ చిత్రపదా ఖ్యాతా విద్యున్మాలా మమౌ గగౌ ॥ ౧,౨౦౯.

మసగై, మదలేఖ అనే ఛందస్సులు ఉష్ణిక్ ఛందస్సు అని పండితులు గుర్తించారు. భౌ గౌ అనే ఛందస్సు చిత్రపదా అని ప్రసిద్ధి. విద్యున్మాలా అంటే మమౌ గగౌ.

మాణవకం భాత్తలగా మ్నౌ గౌ హంసరుతం స్మృతమ్ । సమానికా రజగలా జరలా గః ప్రమాణికా । ఆభ్యామన్యద్వితానం స్యాదనుష్టుప్ఛన్ద ఈరితమ్ ॥ ౧,౨౦౯.

మాణవక అనే ఛందస్సు భాత్తలగా. మ్నౌ గౌ అంటే హంసరుతం అని గుర్తించాలి. సమానికా, రజగలా, జరలా, గ అనే ఛందస్సు ప్రమాణికా. వీటిలో రెండింటితో కలిపి మరొక విధానం అనుష్టుప్ ఛందస్సు అవుతుంది.

రనసైః స్యాద్ధలముఖీ నౌ మః శిశుభృతా భవేత్ । బృహతీఛన్ద ఇత్యుక్తం స్మౌ జగౌ స విరాజితమ్ ॥ ౧,౨౦౯.

రణసై అనే ఛందస్సుతో హలముఖి అవుతుంది. నౌ మః అనే ఛందస్సు శిశుభృత అనే అర్థం. దీనిని బృహతీ ఛందస్సు అంటారు. స్మౌ జగౌ అనే ఛందస్సు దాని ప్రకాశవంతమైన రూపం.

పణవం స్యాన్మనయగైర్మయూరసారిణీ భవేత్ । రజాభ్యాఞ్చ రగాభ్యాఞ్చ రుక్మవతీ భమౌ సగౌ ॥ ౧,౨౦౯.

పణవ అనే ఛందస్సు మనయగై అనే రూపంలో మయూరసారిణి అవుతుంది. రజా, రగా అనే ఛందస్సులతో రుక్మవతి భమౌ సగౌ అవుతుంది.

మత్తా మభసగైర్యుక్తా నరజా గో మనోరమా । పఙ్క్తిచ్ఛన్దః సమాఖ్యాతం జసతా గావుపస్థితమ్ ॥ ౧,౨౦౯.

మత్తమై, మ, భ, గ అనే ధ్వనులతో కూడిన, మనుష్యులకు, ఆవులకు ఆనందాన్ని కలిగించే, పంక్తి ఛందస్సు అని పిలవబడే ఛందస్సు గురించి వివరించబడింది.

తౌ జో గావిన్ద్రవజ్రా స్యాజ్జతజ్గా గుపపూర్వికా ॥ ౧,౨౦౯.

ఇవి మధ్యలో గ, వి, ఇంద్ర అనే అక్షరాలు కలిగి, జతోతో ప్రారంభమయ్యే ఛందస్సు గుపపూర్విక అని పిలవబడుతుంది.

ఉపజాతయోఽన్యాద్యన్తాః సుముఖీ నజజా లగౌ । భభభా గౌ దోధకం స్యాచ్ఛాలినీ మతతా గగౌ ॥ ౧,౨౦౯.

ఇతర ఛందస్సులు, ఉపజాతి అనే చివరతో ముగుస్తాయి. వాటిలో సుముఖి, నజజా, లగౌ ఉన్నాయి. భభభా, గౌ అనే ఛందస్సులు దోఢకంగా ఉంటాయి. శాలిని, మతతా, గగౌ కూడా ఉన్నాయి.

అబ్ధిలోకైశ్చ విచ్ఛేదో వాతోర్ంమో మమతా గగౌ । శ్రీర్భతౌ ననగాః ప్రోక్తా పఞ్చభిః షడూభిరేవ చ ॥ ౧,౨౦౯.

నీటి లోకాలు, గాలి లోకాలు వేరుపడే ఛందస్సు మమతా గగౌ అని పిలవబడుతుంది. శ్రీభతౌ, ననగా అనే ఛందస్సులు ఐదు లేదా ఆరు అక్షరాలతో ఉంటాయని చెప్పబడింది.

మగనా నో గో భ్రమరవిలాసితముదాహృతమ్ । రథోద్ధతార్నౌ రలగాః స్వాగతా రనభా గగౌ ॥ ౧,౨౦౯.

మగనా, గౌ అనే ఛందస్సులు తేనెటీగల ఆటలతో పోల్చబడతాయి. రథోద్ధత, అర్ణౌ అనే ఛందస్సులు రలగాః, స్వాగత,రణభా గగౌ అని పిలవబడతాయి.

వృత్తా ననౌ సగౌ గః స్యాన్నౌ రలౌ గః సమద్రికా । రజరా ల్గౌ శ్యేనికా స్యాజ్జసతా గౌ శిఖణ్డితమ్ । త్రిష్టుప్ఛన్దః సమాఖ్యాతం పిఙ్గలేన మహాత్మనా ॥ ౧,౨౦౯.

వృత్తా, ననౌ, సగౌ, గః అనే ఛందస్సులు సమానంగా ఉంటాయి. రాజరా, లగౌ అనే ఛందస్సులు శ్యేనికా, జసతా, గౌ అనే ఛందస్సులు శిఖండిత. త్రిష్టుప్ ఛందస్సు అని మహాత్ముడు పింగళుడు పేరు పెట్టాడు.

రనౌ భసౌ చన్ద్రవర్త్మ వంశస్థం స్యాజ్జతౌ జరౌ । తతో జరావిన్ద్రవంశా వేదసైస్తోటకం స్మృతమ్ । న్భౌ భ్రౌ ద్రుతవిలమ్బితం పుటశ్చ స్యాన్ననౌ మయౌ ॥ ౧,౨౦౯.

రణౌ, భసౌ, చంద్రవర్త్మ అనే ఛందస్సులు వంశస్థ ఛందస్సులో ఉంటాయి. జతౌ, జరౌ కూడా. ఆ తరువాత జరా, ఇంద్రవంశ అనే ఛందస్సులు వేదసైస్తోటక అని పిలవబడతాయి. నభౌ, భ్రౌ అనే ఛందస్సులు ద్రుతవిలంబిత, పుట అనే ఛందస్సు ననౌ, మయౌ అని పిలవబడతాయి.

వసువేదైశ్చ విరతిర్ముదితవదనా త్వియమ్ । ననరరైః సమాఖ్యాతా నయనా యస్తథా భవేత్ ॥ ౧,౨౦౯.

వసువేద అనే ఛందస్సు విరామాన్ని ఇస్తుంది. ఆనందంగా ఉన్న ఈ ఛందస్సు నయనా అని ననరరా ద్వారా పేరు పొందింది.

సా తు కుసుమవిచిత్రా జలోద్ధతగతీ రసైః । జసౌ జసౌ చ పాదేషు చతూరైః స్త్రగ్విణీ మతా ॥ ౧,౨౦౯.

అనేక రకాల పువ్వులతో అలంకరించబడిన, నీటి ప్రవాహంలా కదిలే ఛందస్సు స్ట్రగ్విణీ అని పిలవబడుతుంది. ప్రతి పాదంలో నాలుగు చురుకైన జసౌలు ఉంటాయి.

భుజఙ్గప్రయాతం వృత్తం చతుభిర్యైః ప్రకీర్తితమ్ । ప్రయంవదా నభజ్రైశ్చ మణిమాలా తయౌ తయౌ ॥ ౧,౨౦౯.

భుజంగప్రయాతం అనే ఛందస్సు నాలుగు పాదాలతో ఉంటుంది. మణిమాల ఛందస్సు ప్రయంవదా, నభజ్రై, తయౌ, తయౌ అనే భాగాలతో కూడి ఉంటుంది.

గుహవక్త్రైశ్చ సన్నిద్రా లలితా స్యాత్తభౌ జరౌ । ప్రమితాక్షరా సజససైరుజ్జ్వలా తు ననౌ భరౌ ॥ ౧,౨౦౯.

గుహవక్త్ర అనే ఛందస్సుతో సన్నిద్రా లలితగా ఉంటుంది. టభౌ, జరౌ కూడా. కొలతతో కూడిన అక్షరాలతో ఉజ్జ్వలా ఛందస్సు సజససై, ననౌ, భరౌ అనే భాగాలతో ఉంటుంది.

మమౌ యయౌ వైశ్వదేవీ పఞ్చాశ్వైశ్చ యతిర్భవేత్ । మభౌ సమౌ జలధరమాలాబ్ధ్యన్త్యైర్యతిభవేత్ ॥ ౧,౨౦౯.

మమౌ, యయౌ అనే ఛందస్సులు వైశ్వదేవి. యతిగా పిలవబడే ఈ ఛందస్సు యాభై గుర్రాలతో ఉంటుంది. మభౌ, సమౌ, జలధరమాల, అబ్ధ్య అనే భాగాలతో కూడినది కూడా యతి అని పిలవబడుతుంది.

నౌ తతౌ గః క్షమావృత్తం తురగైశ్చ రసైర్యతిః । ప్రహర్షిణీ మనౌ జ్రౌ గా వహ్నిభిర్దశభిర్యతిః ॥ ౧,౨౦౯.

నౌ, తతౌ, గః అనే ఛందస్సులు క్షమావృత్తం. గుర్రాలు, రసాలతో కూడినప్పుడు యతి. ప్రహర్షిణి అనే ఛందస్సు మనౌ, జ్రౌ, గః అనే భాగాలతో, పది అగ్నులతో కూడినప్పుడు యతి.

జభౌ సజౌ గో రుచిరా చతుర్భిశ్చ గ్రహైర్యతిః । మత్తమయూరం మతయాః సగౌ దేవగ్రహైర్యతిః ॥ ౧,౨౦౯.

జభౌ, సజౌ, గః అనే ఛందస్సులు రుచిరా. నాలుగు గ్రహాలతో కూడినప్పుడు యతి. మత్తమయూర ఛందస్సు మతయా, సగౌ అనే భాగాలతో దేవగ్రహాలయుతంగా యతి.

మఞ్జుభాషిణీ సజ్సా జ్గౌ సునన్దినీ సజసా మగౌ । ననౌ తతౌ చన్ద్రికా గః సప్తభిశ్చ రసైర్యతిః ॥ ౧,౨౦౯.

మంజుభాషిణి అనే ఛందస్సు సజ్సా, జ్గౌ అనే భాగాలతో ఉంటుంది. సునందిని ఛందస్సు సజసా, మగౌ అనే భాగాలతో ఉంటుంది. ననౌ, తతౌ, చంద్రికా గః అనే ఛందస్సు ఏడు రసాలతో కూడినప్పుడు యతి.

అసమ్బాధా మతనసా గగౌ బాణగ్రహైర్యతిః । ననరాః సో లధుగురుః స్వరైః ప్రోక్తాపరాజితా ॥ ౧,౨౦౯.

అసంబాధ ఛందస్సు మతనసా, గగౌ అనే భాగాలతో బాణగ్రహాలయుతంగా యతి. ననరా ఛందస్సు లఘుగురు, స్వరాలతో కూడినప్పుడు అపరాజిత అని పిలవబడుతుంది.

ననౌ భనౌ ప్రహరణకలికేయం లగౌ తథా । వసన్తతిలకా సింహోన్నతా తభ్జా జగౌ గురుః ॥ ౧,౨౦౯.

ననౌ, భనౌ, ప్రహరణకలికా అనే ఛందస్సులు లగౌగా ఉంటాయి. వసంతతిలక, సింహోన్నత, టభ్జా అనే ఛందస్సులు జగౌ గురు అని పిలవబడతాయి.

భజౌ సనౌ గగావిన్దువదనాథ సుకేశరమ్ । నరనా రలగాః పాదే శర్కరీ ప్రతిపాదితా ॥ ౧,౨౦౯.

భజౌ, సనౌ, గగావిందు అనే ఛందస్సులు వదనాథ, సుకేశరం. నరణా, రలగాః, పాదే అనే ఛందస్సులు శర్కరీగా వివరించబడ్డాయి.