గరుడపురాణమ్

ఆర్యా ప్రథమార్ధలక్ష్మ గీతిః స్యాచ్చేద్దలద్వయే । ఉపగీతిర్ద్వితీయార్ధాదుద్గీతిర్వ్యత్యయాద్భవేత్ ॥ ౧,౨౦౮.

ఆర్యా ఛందస్సుకు మొదటి భాగంలో లక్షణం ఉంటుంది; గీతి అయితే రెండు భాగాల్లోనూ ఉంటుంది; ఉపగీతి రెండవ భాగం నుండి, ఉద్గీతి మార్పు వల్ల కలుగుతుంది.

ఆర్యాగీతిశ్చాన్తగురుర్గోతిజాతేశ్చ లక్షణమ్ । షట్కలా విషమే చేత్స్యుః సమేఽష్టౌ న నిరన్తరాః । సమా పరాశ్రితా న స్యాద్వైతాలీయే రలౌ గురుః ॥ ౧,౨౦౮.

ఆర్యాగీతికి చివరలో గురు ఉంటుంది; ఇవే గోతిజాతి ఛందస్సు లక్షణాలు; బేసి స్థానాల్లో ఆరు కలాలు, సమస్థానాల్లో ఎనిమిది కలాలు, అవి వరుసగా ఉండకూడదు; సమా ఇతరదానిపై ఆధారపడదు, వైతాలీయ ఛందస్సులో చివరలో గురు ఉంటుంది.

అన్తేర్యౌ పూర్వవదిదమౌపచ్ఛన్దసికం మతమ్ ॥ ౧,౨౦౮.

మధ్యలో రెండు యలు ముందులాగే ఉంటే, అది ఔపచ్చందసిక ఛందస్సు అని భావించాలి.

భాద్గౌ స్యాదాపాతలికా జ్ఞేయాథో దక్షిణాన్తికా । పరాశ్రితో ద్వితీయో లః పాదేషు నిఖిలేష్వపి ॥ ౧,౨౦౮.

భాద్గౌ అనే ఛందస్సు ఆపాతలికా అని, అలాగే దక్షిణాంతికా అని కూడా తెలుసుకోవాలి. పరాశ్రిత అనే రెండవ ల, ప్రతి పాదంలోనూ ఉంటుంది.

ఉదీచ్యవృత్తిరసమే ప్రాచ్యవృత్తిస్తు యుగ్మకే । సపఞ్చమశ్చతుర్థాంశే యుగపత్తౌ ప్రవృత్తకమ్ ॥ ౧,౨౦౮.

ఉదీచ్య అనే ఛందస్సు సమంగా కాకుండా వస్తుంది. ప్రాచ్య అనే ఛందస్సు జంటగా ఉంటుంది. నాల్గవ పాదంలో ఐదవ అక్షరం కలిగి, రెండింటి ప్రయాణం ఒకేసారి జరుగుతుంది.

ఉదీచ్యాద్యఙ్ఘ్రిసంయోగాద్యుగ్మపాదైకపాదికా । చారుహాసిన్యయుగ్మాఙ్ఘ్రౌ వైతాలీయస్య సంగ్రహః ॥ ౧,౨౦౮.

ఉదీచ్య మొదటి పాదం మరియు జంట పాదాల కలయికతో యుగ్మపాద అనే ఒక్క పాదం ఏర్పడుతుంది. వైతాలీయ ఛందస్సులో రెండు పాదాలు ఆకర్షణీయంగా, నవ్వుతున్నట్లుగా ఉంటాయి. ఇదే దాని సంగ్రహం.

వక్త్రం నాద్యాన్నసౌ స్యాతాం చతుర్థాద్యగణో భవేత్ । పథ్యావక్త్రం జేన సమే విపరీతాదిరన్యథా ॥ ౧,౨౦౮.

ముఖం 'న'తో ప్రారంభించకూడదు. నాల్గవ పాదంలో గణం ఉండాలి. పథ్య ముఖం అంటే అదే స్థితిలో 'జ' ఉండాలి. లేదంటే అది తారతమ్యంగా లేదా భిన్నంగా ఉంటుంది.

ఉసమే నశ్చ చపలా విపులా లఘుసప్తమా । నిఖిలే వా సైతవస్య మ్రౌ న్తౌ చాబ్ధేస్తత్పూర్వకౌ ॥ ౧,౨౦౮.

ఉసమే, నశ్చ, చపలా, విపులా అనే ఛందస్సుల్లో ఏడవ అక్షరం లఘువు. అన్ని ఛందస్సుల్లో సైతవంలో మ్రౌ, తౌ ఉంటాయి. సముద్ర ఛందస్సులో అవి తత్ అనే అక్షరానికి ముందు వస్తాయి.

షోడశలోఽచలధృతిర్మాత్రాసమకముచ్యతే ॥ ౧,౨౦౮.

పదహారు అక్షరాలు ఉండే అచలధృతి ఛందస్సు సమమైన మాత్రలతో ఉంటుంది అని చెప్పబడింది.

నవమలస్తథా గోఽన్త్యః జో న్లౌవాథామ్బుధేర్యథా । విశ్లోకః స్యాత్తచ్చతుష్కద్విగుణాద్వానవాసికా ॥ ౧,౨౦౮.

నవ, మల, అలాగే గో చివరగా ఉంటాయి. జో, న్లౌ, అలాగే సముద్రంలో ఉన్నట్లుగా. విశ్లోక ఛందస్సు నాలుగు రెట్లు లేదా దాని రెండింతలు ఉంటే నవాసికా అంటారు.

బాణాష్టనవకేషు స్యాల్లశ్చిత్రా షోడశాత్మికా । సమమాత్రాసమాదిష్టం పదాకులకమీరితమ్ ॥ ౧,౨౦౮.

బాణ, ఎనిమిది, తొమ్మిది ఛందస్సుల్లో ల అనే అక్షరం చిత్రా, పదహారు అక్షరాలుగా ఉంటుంది. సమమైన మాత్రలు నిర్ణయించబడ్డాయి. దీనిని పదాకులకము అంటారు.

వృత్తమాత్రా వినా వర్ణైర్లా వర్ణా గురుభిర్వినా । గురువో లైర్దలే నిత్యం ప్రమాణమితి నిశ్చితమ్ ॥ ౧,౨౦౮.

మాత్రలు లేని ఛందస్సు అక్షరాలతో ఉంటుంది. ల అనే అక్షరం గురువులు లేకుండా ఉంటుంది. గురువులు ఎప్పుడూ ల అనే అక్షరాలుగా పాదంలో ఉంటాయి. ఇదే నిశ్చితమైన నియమం.

అష్టావింశాతిలా గన్తా ప్రథమార్ధే ద్వితీయకే । త్రింశదస్యాం శిఖా గన్తా ఖఞ్జాతద్వ్యత్యయాద్భవేత్ ॥ ౧,౨౦౮.

ఇరవై ఎనిమిది ల అక్షరాలు రెండవ భాగంలో మొదటి భాగంలో వస్తాయి. ముప్పై అక్షరాలు శిఖాలో వస్తాయి. ఖంజ అనే ఛందస్సు మార్పుతో ఇలా జరుగుతుంది.

షోడశానఙ్గక్రీడా గా ద్వాత్రింశచ్చరమే చ లాః । సప్తవింశాతిలా గన్తా దలయో రుచిరా ద్వయోః ॥ ౧,౨౦౮.

అనంగక్రీడా ఛందస్సులో పదహారు అక్షరాలు ఉంటాయి. చివరిలో ముప్పై రెండు ల అక్షరాలు ఉంటాయి. ఇరవై ఏడూ ల అక్షరాలు రెండు పాదాల్లో ఉంటాయి. ఇవి రెండూ అందంగా ఉంటాయి.

మాత్రావృత్తాని చోక్తాని వర్ణవృత్తాని వచ్మి వై ॥ ౧,౨౦౮.

మాత్రా ఛందస్సులు వివరించబడ్డాయి. ఇప్పుడు అక్షరాల ఆధారంగా ఉండే ఛందస్సులను చెప్పబోతున్నాను.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౦౯ సూత ఉవాచ । శ్రీరుక్థా గేన సా జ్ఞేయా ఉత్యుక్థా స్త్రీ గురుద్వయమ్ । మో నారీ రో మృగీ మధ్యా మగౌ కన్యా ప్రతిష్ఠయా ॥ ౧,౨౦౯.

సూతుడు ఇలా అన్నాడు: శ్రీరుక్థ అనే ఛందస్సు గేనా అని తెలుసుకోవాలి. ఉత్యుక్థ అనే ఛందస్సు రెండు గురువులతో కూడిన స్త్రీ స్వరూపం. మో అంటే స్త్రీ, రో అంటే మృగి, మధ్యా అంటే మగౌ, కన్యా అంటే ప్రతిష్ఠ అని అర్థం.

భో గౌ పఙ్క్తిః సుప్రాతిష్ఠా తనుమధ్యా తయౌ స్మృతా । నయాభ్యాం బాలలలితా గాయత్రీచ్ఛన్ద ఏవ హి ॥ ౧,౨౦౯.

భో గౌ అనే ఛందస్సు పంక్తి, బాగా స్థిరంగా, మధ్యలో సన్నగా ఉంటుంది. దీనిని తయౌ అని గుర్తించాలి. నయా, బాలలలిత అనే ఛందస్సులతో కలిపి ఇది గాయత్రి ఛందస్సు అవుతుంది.

మసగైర్మదలేఖా స్యాదుష్ణిక్ఛన్దః స్మృతం బుధైః । భౌ గౌ చిత్రపదా ఖ్యాతా విద్యున్మాలా మమౌ గగౌ ॥ ౧,౨౦౯.

మసగై, మదలేఖ అనే ఛందస్సులు ఉష్ణిక్ ఛందస్సు అని పండితులు గుర్తించారు. భౌ గౌ అనే ఛందస్సు చిత్రపదా అని ప్రసిద్ధి. విద్యున్మాలా అంటే మమౌ గగౌ.

మాణవకం భాత్తలగా మ్నౌ గౌ హంసరుతం స్మృతమ్ । సమానికా రజగలా జరలా గః ప్రమాణికా । ఆభ్యామన్యద్వితానం స్యాదనుష్టుప్ఛన్ద ఈరితమ్ ॥ ౧,౨౦౯.

మాణవక అనే ఛందస్సు భాత్తలగా. మ్నౌ గౌ అంటే హంసరుతం అని గుర్తించాలి. సమానికా, రజగలా, జరలా, గ అనే ఛందస్సు ప్రమాణికా. వీటిలో రెండింటితో కలిపి మరొక విధానం అనుష్టుప్ ఛందస్సు అవుతుంది.

రనసైః స్యాద్ధలముఖీ నౌ మః శిశుభృతా భవేత్ । బృహతీఛన్ద ఇత్యుక్తం స్మౌ జగౌ స విరాజితమ్ ॥ ౧,౨౦౯.

రణసై అనే ఛందస్సుతో హలముఖి అవుతుంది. నౌ మః అనే ఛందస్సు శిశుభృత అనే అర్థం. దీనిని బృహతీ ఛందస్సు అంటారు. స్మౌ జగౌ అనే ఛందస్సు దాని ప్రకాశవంతమైన రూపం.

పణవం స్యాన్మనయగైర్మయూరసారిణీ భవేత్ । రజాభ్యాఞ్చ రగాభ్యాఞ్చ రుక్మవతీ భమౌ సగౌ ॥ ౧,౨౦౯.

పణవ అనే ఛందస్సు మనయగై అనే రూపంలో మయూరసారిణి అవుతుంది. రజా, రగా అనే ఛందస్సులతో రుక్మవతి భమౌ సగౌ అవుతుంది.

మత్తా మభసగైర్యుక్తా నరజా గో మనోరమా । పఙ్క్తిచ్ఛన్దః సమాఖ్యాతం జసతా గావుపస్థితమ్ ॥ ౧,౨౦౯.

మత్తమై, మ, భ, గ అనే ధ్వనులతో కూడిన, మనుష్యులకు, ఆవులకు ఆనందాన్ని కలిగించే, పంక్తి ఛందస్సు అని పిలవబడే ఛందస్సు గురించి వివరించబడింది.

తౌ జో గావిన్ద్రవజ్రా స్యాజ్జతజ్గా గుపపూర్వికా ॥ ౧,౨౦౯.

ఇవి మధ్యలో గ, వి, ఇంద్ర అనే అక్షరాలు కలిగి, జతోతో ప్రారంభమయ్యే ఛందస్సు గుపపూర్విక అని పిలవబడుతుంది.

ఉపజాతయోఽన్యాద్యన్తాః సుముఖీ నజజా లగౌ । భభభా గౌ దోధకం స్యాచ్ఛాలినీ మతతా గగౌ ॥ ౧,౨౦౯.

ఇతర ఛందస్సులు, ఉపజాతి అనే చివరతో ముగుస్తాయి. వాటిలో సుముఖి, నజజా, లగౌ ఉన్నాయి. భభభా, గౌ అనే ఛందస్సులు దోఢకంగా ఉంటాయి. శాలిని, మతతా, గగౌ కూడా ఉన్నాయి.

అబ్ధిలోకైశ్చ విచ్ఛేదో వాతోర్ంమో మమతా గగౌ । శ్రీర్భతౌ ననగాః ప్రోక్తా పఞ్చభిః షడూభిరేవ చ ॥ ౧,౨౦౯.

నీటి లోకాలు, గాలి లోకాలు వేరుపడే ఛందస్సు మమతా గగౌ అని పిలవబడుతుంది. శ్రీభతౌ, ననగా అనే ఛందస్సులు ఐదు లేదా ఆరు అక్షరాలతో ఉంటాయని చెప్పబడింది.

మగనా నో గో భ్రమరవిలాసితముదాహృతమ్ । రథోద్ధతార్నౌ రలగాః స్వాగతా రనభా గగౌ ॥ ౧,౨౦౯.

మగనా, గౌ అనే ఛందస్సులు తేనెటీగల ఆటలతో పోల్చబడతాయి. రథోద్ధత, అర్ణౌ అనే ఛందస్సులు రలగాః, స్వాగత,రణభా గగౌ అని పిలవబడతాయి.

వృత్తా ననౌ సగౌ గః స్యాన్నౌ రలౌ గః సమద్రికా । రజరా ల్గౌ శ్యేనికా స్యాజ్జసతా గౌ శిఖణ్డితమ్ । త్రిష్టుప్ఛన్దః సమాఖ్యాతం పిఙ్గలేన మహాత్మనా ॥ ౧,౨౦౯.

వృత్తా, ననౌ, సగౌ, గః అనే ఛందస్సులు సమానంగా ఉంటాయి. రాజరా, లగౌ అనే ఛందస్సులు శ్యేనికా, జసతా, గౌ అనే ఛందస్సులు శిఖండిత. త్రిష్టుప్ ఛందస్సు అని మహాత్ముడు పింగళుడు పేరు పెట్టాడు.

రనౌ భసౌ చన్ద్రవర్త్మ వంశస్థం స్యాజ్జతౌ జరౌ । తతో జరావిన్ద్రవంశా వేదసైస్తోటకం స్మృతమ్ । న్భౌ భ్రౌ ద్రుతవిలమ్బితం పుటశ్చ స్యాన్ననౌ మయౌ ॥ ౧,౨౦౯.

రణౌ, భసౌ, చంద్రవర్త్మ అనే ఛందస్సులు వంశస్థ ఛందస్సులో ఉంటాయి. జతౌ, జరౌ కూడా. ఆ తరువాత జరా, ఇంద్రవంశ అనే ఛందస్సులు వేదసైస్తోటక అని పిలవబడతాయి. నభౌ, భ్రౌ అనే ఛందస్సులు ద్రుతవిలంబిత, పుట అనే ఛందస్సు ననౌ, మయౌ అని పిలవబడతాయి.

వసువేదైశ్చ విరతిర్ముదితవదనా త్వియమ్ । ననరరైః సమాఖ్యాతా నయనా యస్తథా భవేత్ ॥ ౧,౨౦౯.

వసువేద అనే ఛందస్సు విరామాన్ని ఇస్తుంది. ఆనందంగా ఉన్న ఈ ఛందస్సు నయనా అని ననరరా ద్వారా పేరు పొందింది.