గరుడపురాణమ్

సత్యా నాగ్న్యస్తథా పుంసో హ్యభక్షయత దీర్ఘపాత్ । సర్వవిశ్వోభ యే చోభౌ ఏకోన్యాన్యతరాణి చ ॥ ౧,౨౦౬.

నిజాయితీగలవాడు, పాము, అగ్ని — ఇవి పుంసలింగంగా ఉంటాయి; తినరాని పదార్థాలు, దూరంగా పడేవి, సమస్తం, విశ్వం, ఇద్దరూ, ఒకటి తక్కువ, మరొకటి — ఇవన్నీ పుంసలింగమే.

డతరో డతమో నేమస్త్వః సమోఽథ సిమేతరౌ । పూర్వశ్చైవాధరశ్చైవ దక్షిణశ్చోత్తరావరౌ ॥ ౧,౨౦౬.

డతర, డతమ, నేమ, త్వహ్, సమ, సిమేతర; పూర్వ, అధర, దక్షిణ, ఉత్తరావర — ఇవన్నీ పుంసలింగ పదాలు.

పరశ్చాన్తరమప్యేతద్యత్త్యత్కిమదసస్త్విదమ్ । యుష్మదస్మత్తత్ప్రథమచరమాల్పతయార్ధకాః ॥ ౧,౨౦౬.

పర, అంతర కూడా అలాగే; యత్, తత్, కిమ్, అదస్ — ఇవి నపుంసకలింగం; యుష్మత్, అస్మత్, తత్ — మొదటి, రెండవ, మూడవ పురుషులు — వీటికి ద్వివచన రూపాలు ఉంటాయి.

తథా కతిపయో ద్వౌ చేత్యేవం సర్వాదయస్తథా । శృణోత్యాద్యా జుహోతిశ్చ జహాతిశ్చ దధాత్యపి ॥ ౧,౨౦౬.

అలాగే, కొంతమంది, ఇద్దరు, మొదలైన అన్ని సంఖ్యలు; విను, హోమం చేయు, వదిలివేయు, ఉంచు — ఇవన్నీ కూడా ఇక్కడ ఉన్నాయి.

దీప్యతిః స్తూయతిశ్చైవ పుత్త్రీయతి ధనీయతి । త్రుట్యతి మ్రియతే చైవ చిచీషతి నినీషతి ॥ ౧,౨౦౬.

ప్రకాశిస్తుంది, ప్రశంసించబడుతుంది, కుమారుని కోరుతుంది, ధనాన్ని కోరుతుంది, విరిగిపోతుంది, మరణిస్తుంది, సేకరించాలనుకుంటుంది, నడిపించాలనుకుంటుంది.

సర్వే తిష్ఠన్తి సర్వస్మై సర్వస్మాత్సర్వన్తో గతః । సర్వేషాం చైవ సర్వస్మిన్నేవం విశ్వాదయస్తథా ॥ ౧,౨౦౬.

అందరూ నిలుస్తారు, అందరికోసం, అందరిలోనుండి, అందరిలో ముగియడం; అందరిది, అందరిలో — ఇలాంటివి విశ్వ మొదలైన పదాలు.

పూర్వే పూర్వాశ్చ పూర్వస్మాత్పూర్వస్మిన్పూర్వ ఈరితః । సూత ఉవాచ । సుప్తిఙన్తుం సిద్ధరూపం నామమాత్రేణ దర్శితమ్ । కాత్యాయనః కుమారాత్తు శ్రుత్వా విస్తరమబ్రవీత్ ॥ ౧,౨౦౬.

పూర్వ, పూర్వా, పూర్వస్మాత్, పూర్వస్మిన్, పూర్వ అని అంటారు. సూతుడు చెప్పాడు: సుప్తింగంతు సిద్ధరూపం పేరుతో చూపబడింది; కుమారుని నుండి వివరంగా విని, కాత్యాయనుడు మరింత వివరించాడు.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౦౮ సూత ఉవాచ । ఆర్యాలక్ష్మ త్వష్ట గణాః సదా జో విషమే న హి । షష్ఠే జో న్లౌ వాపి భవేత్పదం షష్ఠే ద్వితీయలాత్ ॥ ౧,౨౦౮.

సూతుడు చెప్పాడు: ఆర్యా ఛందస్సు లక్షణాలు ఇవే: త్వష్ట గణం ఎప్పుడూ కలిసే ఉంటుంది, బేసి స్థానాల్లో ఉండదు; ఆరవ స్థానంలో జో లేదా న్లౌ ఉండవచ్చు, ఆ పదం రెండవ విభక్తి నుండి వస్తుంది.

ఆదితః సప్తమే హ్రస్వా ద్వితీయార్ధే శరే తతః । త్రిగణాఙ్ఘ్రిశ్చ పథ్యా స్యాద్విపులా వహ్నిలఙ్ఘనాత్ ॥ ౧,౨౦౮.

ప్రారంభంలో, ఏడవ అక్షరంలో హ్రస్వం; రెండవ భాగంలో శర ఉంటుంది; మూడు గణాలు, పాదం సరైనవి, అగ్ని దాటి వచ్చినప్పుడు విపులా అవుతుంది.

గ్మధ్యే ద్వితుర్యౌ జౌ చపలా ముఖపూర్వాదిచాపలా । ద్వితీయార్ధే సజఘనా ఆర్యాజాతేశ్చ లక్షణమ్ ॥ ౧,౨౦౮.

మధ్యలో రెండవది య, జౌ అంటే చపల; పాదం మొదటి నుండి చపల; రెండవ భాగంలో సజఘనా; ఇవే ఆర్యా, జాతి ఛందస్సుల లక్షణాలు.

ఆర్యా ప్రథమార్ధలక్ష్మ గీతిః స్యాచ్చేద్దలద్వయే । ఉపగీతిర్ద్వితీయార్ధాదుద్గీతిర్వ్యత్యయాద్భవేత్ ॥ ౧,౨౦౮.

ఆర్యా ఛందస్సుకు మొదటి భాగంలో లక్షణం ఉంటుంది; గీతి అయితే రెండు భాగాల్లోనూ ఉంటుంది; ఉపగీతి రెండవ భాగం నుండి, ఉద్గీతి మార్పు వల్ల కలుగుతుంది.

ఆర్యాగీతిశ్చాన్తగురుర్గోతిజాతేశ్చ లక్షణమ్ । షట్కలా విషమే చేత్స్యుః సమేఽష్టౌ న నిరన్తరాః । సమా పరాశ్రితా న స్యాద్వైతాలీయే రలౌ గురుః ॥ ౧,౨౦౮.

ఆర్యాగీతికి చివరలో గురు ఉంటుంది; ఇవే గోతిజాతి ఛందస్సు లక్షణాలు; బేసి స్థానాల్లో ఆరు కలాలు, సమస్థానాల్లో ఎనిమిది కలాలు, అవి వరుసగా ఉండకూడదు; సమా ఇతరదానిపై ఆధారపడదు, వైతాలీయ ఛందస్సులో చివరలో గురు ఉంటుంది.

అన్తేర్యౌ పూర్వవదిదమౌపచ్ఛన్దసికం మతమ్ ॥ ౧,౨౦౮.

మధ్యలో రెండు యలు ముందులాగే ఉంటే, అది ఔపచ్చందసిక ఛందస్సు అని భావించాలి.

భాద్గౌ స్యాదాపాతలికా జ్ఞేయాథో దక్షిణాన్తికా । పరాశ్రితో ద్వితీయో లః పాదేషు నిఖిలేష్వపి ॥ ౧,౨౦౮.

భాద్గౌ అనే ఛందస్సు ఆపాతలికా అని, అలాగే దక్షిణాంతికా అని కూడా తెలుసుకోవాలి. పరాశ్రిత అనే రెండవ ల, ప్రతి పాదంలోనూ ఉంటుంది.

ఉదీచ్యవృత్తిరసమే ప్రాచ్యవృత్తిస్తు యుగ్మకే । సపఞ్చమశ్చతుర్థాంశే యుగపత్తౌ ప్రవృత్తకమ్ ॥ ౧,౨౦౮.

ఉదీచ్య అనే ఛందస్సు సమంగా కాకుండా వస్తుంది. ప్రాచ్య అనే ఛందస్సు జంటగా ఉంటుంది. నాల్గవ పాదంలో ఐదవ అక్షరం కలిగి, రెండింటి ప్రయాణం ఒకేసారి జరుగుతుంది.

ఉదీచ్యాద్యఙ్ఘ్రిసంయోగాద్యుగ్మపాదైకపాదికా । చారుహాసిన్యయుగ్మాఙ్ఘ్రౌ వైతాలీయస్య సంగ్రహః ॥ ౧,౨౦౮.

ఉదీచ్య మొదటి పాదం మరియు జంట పాదాల కలయికతో యుగ్మపాద అనే ఒక్క పాదం ఏర్పడుతుంది. వైతాలీయ ఛందస్సులో రెండు పాదాలు ఆకర్షణీయంగా, నవ్వుతున్నట్లుగా ఉంటాయి. ఇదే దాని సంగ్రహం.

వక్త్రం నాద్యాన్నసౌ స్యాతాం చతుర్థాద్యగణో భవేత్ । పథ్యావక్త్రం జేన సమే విపరీతాదిరన్యథా ॥ ౧,౨౦౮.

ముఖం 'న'తో ప్రారంభించకూడదు. నాల్గవ పాదంలో గణం ఉండాలి. పథ్య ముఖం అంటే అదే స్థితిలో 'జ' ఉండాలి. లేదంటే అది తారతమ్యంగా లేదా భిన్నంగా ఉంటుంది.

ఉసమే నశ్చ చపలా విపులా లఘుసప్తమా । నిఖిలే వా సైతవస్య మ్రౌ న్తౌ చాబ్ధేస్తత్పూర్వకౌ ॥ ౧,౨౦౮.

ఉసమే, నశ్చ, చపలా, విపులా అనే ఛందస్సుల్లో ఏడవ అక్షరం లఘువు. అన్ని ఛందస్సుల్లో సైతవంలో మ్రౌ, తౌ ఉంటాయి. సముద్ర ఛందస్సులో అవి తత్ అనే అక్షరానికి ముందు వస్తాయి.

షోడశలోఽచలధృతిర్మాత్రాసమకముచ్యతే ॥ ౧,౨౦౮.

పదహారు అక్షరాలు ఉండే అచలధృతి ఛందస్సు సమమైన మాత్రలతో ఉంటుంది అని చెప్పబడింది.

నవమలస్తథా గోఽన్త్యః జో న్లౌవాథామ్బుధేర్యథా । విశ్లోకః స్యాత్తచ్చతుష్కద్విగుణాద్వానవాసికా ॥ ౧,౨౦౮.

నవ, మల, అలాగే గో చివరగా ఉంటాయి. జో, న్లౌ, అలాగే సముద్రంలో ఉన్నట్లుగా. విశ్లోక ఛందస్సు నాలుగు రెట్లు లేదా దాని రెండింతలు ఉంటే నవాసికా అంటారు.

బాణాష్టనవకేషు స్యాల్లశ్చిత్రా షోడశాత్మికా । సమమాత్రాసమాదిష్టం పదాకులకమీరితమ్ ॥ ౧,౨౦౮.

బాణ, ఎనిమిది, తొమ్మిది ఛందస్సుల్లో ల అనే అక్షరం చిత్రా, పదహారు అక్షరాలుగా ఉంటుంది. సమమైన మాత్రలు నిర్ణయించబడ్డాయి. దీనిని పదాకులకము అంటారు.

వృత్తమాత్రా వినా వర్ణైర్లా వర్ణా గురుభిర్వినా । గురువో లైర్దలే నిత్యం ప్రమాణమితి నిశ్చితమ్ ॥ ౧,౨౦౮.

మాత్రలు లేని ఛందస్సు అక్షరాలతో ఉంటుంది. ల అనే అక్షరం గురువులు లేకుండా ఉంటుంది. గురువులు ఎప్పుడూ ల అనే అక్షరాలుగా పాదంలో ఉంటాయి. ఇదే నిశ్చితమైన నియమం.

అష్టావింశాతిలా గన్తా ప్రథమార్ధే ద్వితీయకే । త్రింశదస్యాం శిఖా గన్తా ఖఞ్జాతద్వ్యత్యయాద్భవేత్ ॥ ౧,౨౦౮.

ఇరవై ఎనిమిది ల అక్షరాలు రెండవ భాగంలో మొదటి భాగంలో వస్తాయి. ముప్పై అక్షరాలు శిఖాలో వస్తాయి. ఖంజ అనే ఛందస్సు మార్పుతో ఇలా జరుగుతుంది.

షోడశానఙ్గక్రీడా గా ద్వాత్రింశచ్చరమే చ లాః । సప్తవింశాతిలా గన్తా దలయో రుచిరా ద్వయోః ॥ ౧,౨౦౮.

అనంగక్రీడా ఛందస్సులో పదహారు అక్షరాలు ఉంటాయి. చివరిలో ముప్పై రెండు ల అక్షరాలు ఉంటాయి. ఇరవై ఏడూ ల అక్షరాలు రెండు పాదాల్లో ఉంటాయి. ఇవి రెండూ అందంగా ఉంటాయి.

మాత్రావృత్తాని చోక్తాని వర్ణవృత్తాని వచ్మి వై ॥ ౧,౨౦౮.

మాత్రా ఛందస్సులు వివరించబడ్డాయి. ఇప్పుడు అక్షరాల ఆధారంగా ఉండే ఛందస్సులను చెప్పబోతున్నాను.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౦౯ సూత ఉవాచ । శ్రీరుక్థా గేన సా జ్ఞేయా ఉత్యుక్థా స్త్రీ గురుద్వయమ్ । మో నారీ రో మృగీ మధ్యా మగౌ కన్యా ప్రతిష్ఠయా ॥ ౧,౨౦౯.

సూతుడు ఇలా అన్నాడు: శ్రీరుక్థ అనే ఛందస్సు గేనా అని తెలుసుకోవాలి. ఉత్యుక్థ అనే ఛందస్సు రెండు గురువులతో కూడిన స్త్రీ స్వరూపం. మో అంటే స్త్రీ, రో అంటే మృగి, మధ్యా అంటే మగౌ, కన్యా అంటే ప్రతిష్ఠ అని అర్థం.

భో గౌ పఙ్క్తిః సుప్రాతిష్ఠా తనుమధ్యా తయౌ స్మృతా । నయాభ్యాం బాలలలితా గాయత్రీచ్ఛన్ద ఏవ హి ॥ ౧,౨౦౯.

భో గౌ అనే ఛందస్సు పంక్తి, బాగా స్థిరంగా, మధ్యలో సన్నగా ఉంటుంది. దీనిని తయౌ అని గుర్తించాలి. నయా, బాలలలిత అనే ఛందస్సులతో కలిపి ఇది గాయత్రి ఛందస్సు అవుతుంది.

మసగైర్మదలేఖా స్యాదుష్ణిక్ఛన్దః స్మృతం బుధైః । భౌ గౌ చిత్రపదా ఖ్యాతా విద్యున్మాలా మమౌ గగౌ ॥ ౧,౨౦౯.

మసగై, మదలేఖ అనే ఛందస్సులు ఉష్ణిక్ ఛందస్సు అని పండితులు గుర్తించారు. భౌ గౌ అనే ఛందస్సు చిత్రపదా అని ప్రసిద్ధి. విద్యున్మాలా అంటే మమౌ గగౌ.

మాణవకం భాత్తలగా మ్నౌ గౌ హంసరుతం స్మృతమ్ । సమానికా రజగలా జరలా గః ప్రమాణికా । ఆభ్యామన్యద్వితానం స్యాదనుష్టుప్ఛన్ద ఈరితమ్ ॥ ౧,౨౦౯.

మాణవక అనే ఛందస్సు భాత్తలగా. మ్నౌ గౌ అంటే హంసరుతం అని గుర్తించాలి. సమానికా, రజగలా, జరలా, గ అనే ఛందస్సు ప్రమాణికా. వీటిలో రెండింటితో కలిపి మరొక విధానం అనుష్టుప్ ఛందస్సు అవుతుంది.