గరుడపురాణమ్

సమాసాః షట్సమాఖ్యాతాః స ద్విజః కర్మధారయః । ద్విగుస్త్రివేదీ గ్రామశ్చ అయం తత్పురుషః స్మృతః ॥ ౧,౨౦౬.

ఆరు సమాసాలు చెప్పబడ్డాయి: కర్మధారయ, ద్విగు, త్రివేది, గ్రామ, ఇవన్నీ తట్పురుష సమాసంగా పరిగణించబడతాయి.

తత్కృతశ్చ తదర్థశ్చ వృకభీతిశ్చ యద్ధనమ్ । జ్ఞానదక్షేణ తత్త్వజ్ఞో బహువ్రీహిరథావ్యయీ ॥ ౧,౨౦౬.

అది చేసినది, దానికి సంబంధించినది, నక్క భయం, ఆ ధనం. జ్ఞానంలో నిపుణుడు, తత్వాన్ని తెలిసినవాడు, బహువ్రీహి, అవ్యయీ కూడా ఉన్నాయి.

భావోఽధిస్త్రి యథోక్తం తు ద్వన్ద్వో దేవర్షిమానవాః । తద్ధితాః పాణ్డవః శైవో బ్రాహయం చ బ్రహ్మతాదయః ॥ ౧,౨౦౬.

భావం, అధిస్థానం, చెప్పిన విధంగా ద్వంద్వ సమాసం, దేవర్షి, మానవులు. తద్ధిత రూపాలు: పాండవుడు, శైవుడు, బ్రాహయుడు, బ్రహ్మతా మొదలైనవి.

దేవాగ్నిసఖిపత్యంశుక్రోష్టుస్వాయమ్భువః పితా । నా ప్రశస్తాశ్చరా గౌర్గ్లౌరబజన్తాశ్చ పుంస్యపి ॥ ౧,౨౦౬.

దేవుడు, అగ్ని, స్నేహం, అధికారం, శుక్రుడు, ఋష్టు, స్వాయంభువుడు, తండ్రి. సంచరించే వారు, ఆవు, ఎద్దు, పురుషులు ప్రశంసించబడరు.

హలన్తశ్చాశ్వయుక్క్ష్మాభుఙ్మరుత్క్రవ్యాన్మృగావిధః । ఆత్మా రాజా యువా పన్థాః పూషబ్రహ్మహణౌ హలీ ॥ ౧,౨౦౬.

'హల్'తో ముగిసేవి: గుర్రం, యోగం, భూమి, గాలి, మాంసాహారి, మృగజాతి. ఆత్మ, రాజు, యువకుడు, మార్గం, పూష, బ్రహ్మహంత, 'హలీ' కూడా ఉన్నాయి.

విడ్వే ధా ఉశనానడ్వాన్మధులిట్కాష్ఠతట్తథా । బనవార్యస్థివస్తూని జగత్సామాహనీ తథా ॥ ౧,౨౦౬.

విసర్జ్యం, మూత్రం, వీర్యం, తేనె, నూనె, చితాభూమిలోని కట్ట, అడవి, నీరు, ఎముకలు, లోకంలోని వస్తువులు — ఇవన్నీ స్త్రీలింగంగా భావించబడతాయి.

కర్మసర్పిర్వపుస్తేజ అజ్ఝలన్తా నపుంసకే । జాయా జరా నదీ లక్ష్మీః శ్రీస్త్రీభూమిర్వధూరపి ॥ ౧,౨౦౬.

కర్మ, నెయ్యి, శరీరం, అగ్ని, విషం, నపుంసకలింగం; భార్య, వృద్ధాప్యం, నది, ఐశ్వర్యం, లక్ష్మి, భూమి, వధువు కూడా స్త్రీలింగమే.

భ్రూః పునర్భూస్తథా ధేనుః స్వసా మాతా చ నౌ స్త్రియః । వాక్స్రగ్దిఙ్ముత్క్రుధః ప్రాయో యువతిః కుకుభస్తథా ॥ ౧,౨౦౬.

కన్నుబొమ్మ, మరల జననం, ఆవు, చెల్లెలు, తల్లి — ఇవి స్త్రీలు; మాట, రక్తం, దిక్కు, కోపం, సాధారణంగా యువతి, నడుము కూడా స్త్రీలింగమే.

ద్యోదివౌ ప్రావృషశ్చైవ సుమాన ఉష్ణిగస్త్రియామ్ । గుణద్రవ్యక్రియాయోగాత్స్త్రీలిఙ్గాంశ్చ వదామి తే ॥ ౧,౨౦౬.

ఆకాశం, పగలు, వర్షకాలం, సోమ, ఉష్ణిక్ ఛందస్సు — ఇవన్నీ గుణం, పదార్థం, క్రియ ఆధారంగా స్త్రీలింగంగా చెప్పబడినవి.

శుక్లకీలాలపాశ్చైవ శుచిశ్చ గ్రామణీః సుధీః । పటుః కమలభూః కర్తా సుమతో బహవః సునౌః ॥ ౧,౨౦౬.

తెలుపు, నలుపు, ఎరుపు, పవిత్రమైనది, గ్రామాధిపతి, జ్ఞాని, చురుకైనవాడు, కమలంలో జన్మించినవాడు, చేయువాడు, మేధావి, అనేకులు, మంచి కుమారుడు — ఇవన్నీ పుంసలింగంగా ఉంటాయి.

సత్యా నాగ్న్యస్తథా పుంసో హ్యభక్షయత దీర్ఘపాత్ । సర్వవిశ్వోభ యే చోభౌ ఏకోన్యాన్యతరాణి చ ॥ ౧,౨౦౬.

నిజాయితీగలవాడు, పాము, అగ్ని — ఇవి పుంసలింగంగా ఉంటాయి; తినరాని పదార్థాలు, దూరంగా పడేవి, సమస్తం, విశ్వం, ఇద్దరూ, ఒకటి తక్కువ, మరొకటి — ఇవన్నీ పుంసలింగమే.

డతరో డతమో నేమస్త్వః సమోఽథ సిమేతరౌ । పూర్వశ్చైవాధరశ్చైవ దక్షిణశ్చోత్తరావరౌ ॥ ౧,౨౦౬.

డతర, డతమ, నేమ, త్వహ్, సమ, సిమేతర; పూర్వ, అధర, దక్షిణ, ఉత్తరావర — ఇవన్నీ పుంసలింగ పదాలు.

పరశ్చాన్తరమప్యేతద్యత్త్యత్కిమదసస్త్విదమ్ । యుష్మదస్మత్తత్ప్రథమచరమాల్పతయార్ధకాః ॥ ౧,౨౦౬.

పర, అంతర కూడా అలాగే; యత్, తత్, కిమ్, అదస్ — ఇవి నపుంసకలింగం; యుష్మత్, అస్మత్, తత్ — మొదటి, రెండవ, మూడవ పురుషులు — వీటికి ద్వివచన రూపాలు ఉంటాయి.

తథా కతిపయో ద్వౌ చేత్యేవం సర్వాదయస్తథా । శృణోత్యాద్యా జుహోతిశ్చ జహాతిశ్చ దధాత్యపి ॥ ౧,౨౦౬.

అలాగే, కొంతమంది, ఇద్దరు, మొదలైన అన్ని సంఖ్యలు; విను, హోమం చేయు, వదిలివేయు, ఉంచు — ఇవన్నీ కూడా ఇక్కడ ఉన్నాయి.

దీప్యతిః స్తూయతిశ్చైవ పుత్త్రీయతి ధనీయతి । త్రుట్యతి మ్రియతే చైవ చిచీషతి నినీషతి ॥ ౧,౨౦౬.

ప్రకాశిస్తుంది, ప్రశంసించబడుతుంది, కుమారుని కోరుతుంది, ధనాన్ని కోరుతుంది, విరిగిపోతుంది, మరణిస్తుంది, సేకరించాలనుకుంటుంది, నడిపించాలనుకుంటుంది.

సర్వే తిష్ఠన్తి సర్వస్మై సర్వస్మాత్సర్వన్తో గతః । సర్వేషాం చైవ సర్వస్మిన్నేవం విశ్వాదయస్తథా ॥ ౧,౨౦౬.

అందరూ నిలుస్తారు, అందరికోసం, అందరిలోనుండి, అందరిలో ముగియడం; అందరిది, అందరిలో — ఇలాంటివి విశ్వ మొదలైన పదాలు.

పూర్వే పూర్వాశ్చ పూర్వస్మాత్పూర్వస్మిన్పూర్వ ఈరితః । సూత ఉవాచ । సుప్తిఙన్తుం సిద్ధరూపం నామమాత్రేణ దర్శితమ్ । కాత్యాయనః కుమారాత్తు శ్రుత్వా విస్తరమబ్రవీత్ ॥ ౧,౨౦౬.

పూర్వ, పూర్వా, పూర్వస్మాత్, పూర్వస్మిన్, పూర్వ అని అంటారు. సూతుడు చెప్పాడు: సుప్తింగంతు సిద్ధరూపం పేరుతో చూపబడింది; కుమారుని నుండి వివరంగా విని, కాత్యాయనుడు మరింత వివరించాడు.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౦౮ సూత ఉవాచ । ఆర్యాలక్ష్మ త్వష్ట గణాః సదా జో విషమే న హి । షష్ఠే జో న్లౌ వాపి భవేత్పదం షష్ఠే ద్వితీయలాత్ ॥ ౧,౨౦౮.

సూతుడు చెప్పాడు: ఆర్యా ఛందస్సు లక్షణాలు ఇవే: త్వష్ట గణం ఎప్పుడూ కలిసే ఉంటుంది, బేసి స్థానాల్లో ఉండదు; ఆరవ స్థానంలో జో లేదా న్లౌ ఉండవచ్చు, ఆ పదం రెండవ విభక్తి నుండి వస్తుంది.

ఆదితః సప్తమే హ్రస్వా ద్వితీయార్ధే శరే తతః । త్రిగణాఙ్ఘ్రిశ్చ పథ్యా స్యాద్విపులా వహ్నిలఙ్ఘనాత్ ॥ ౧,౨౦౮.

ప్రారంభంలో, ఏడవ అక్షరంలో హ్రస్వం; రెండవ భాగంలో శర ఉంటుంది; మూడు గణాలు, పాదం సరైనవి, అగ్ని దాటి వచ్చినప్పుడు విపులా అవుతుంది.

గ్మధ్యే ద్వితుర్యౌ జౌ చపలా ముఖపూర్వాదిచాపలా । ద్వితీయార్ధే సజఘనా ఆర్యాజాతేశ్చ లక్షణమ్ ॥ ౧,౨౦౮.

మధ్యలో రెండవది య, జౌ అంటే చపల; పాదం మొదటి నుండి చపల; రెండవ భాగంలో సజఘనా; ఇవే ఆర్యా, జాతి ఛందస్సుల లక్షణాలు.

ఆర్యా ప్రథమార్ధలక్ష్మ గీతిః స్యాచ్చేద్దలద్వయే । ఉపగీతిర్ద్వితీయార్ధాదుద్గీతిర్వ్యత్యయాద్భవేత్ ॥ ౧,౨౦౮.

ఆర్యా ఛందస్సుకు మొదటి భాగంలో లక్షణం ఉంటుంది; గీతి అయితే రెండు భాగాల్లోనూ ఉంటుంది; ఉపగీతి రెండవ భాగం నుండి, ఉద్గీతి మార్పు వల్ల కలుగుతుంది.

ఆర్యాగీతిశ్చాన్తగురుర్గోతిజాతేశ్చ లక్షణమ్ । షట్కలా విషమే చేత్స్యుః సమేఽష్టౌ న నిరన్తరాః । సమా పరాశ్రితా న స్యాద్వైతాలీయే రలౌ గురుః ॥ ౧,౨౦౮.

ఆర్యాగీతికి చివరలో గురు ఉంటుంది; ఇవే గోతిజాతి ఛందస్సు లక్షణాలు; బేసి స్థానాల్లో ఆరు కలాలు, సమస్థానాల్లో ఎనిమిది కలాలు, అవి వరుసగా ఉండకూడదు; సమా ఇతరదానిపై ఆధారపడదు, వైతాలీయ ఛందస్సులో చివరలో గురు ఉంటుంది.

అన్తేర్యౌ పూర్వవదిదమౌపచ్ఛన్దసికం మతమ్ ॥ ౧,౨౦౮.

మధ్యలో రెండు యలు ముందులాగే ఉంటే, అది ఔపచ్చందసిక ఛందస్సు అని భావించాలి.

భాద్గౌ స్యాదాపాతలికా జ్ఞేయాథో దక్షిణాన్తికా । పరాశ్రితో ద్వితీయో లః పాదేషు నిఖిలేష్వపి ॥ ౧,౨౦౮.

భాద్గౌ అనే ఛందస్సు ఆపాతలికా అని, అలాగే దక్షిణాంతికా అని కూడా తెలుసుకోవాలి. పరాశ్రిత అనే రెండవ ల, ప్రతి పాదంలోనూ ఉంటుంది.

ఉదీచ్యవృత్తిరసమే ప్రాచ్యవృత్తిస్తు యుగ్మకే । సపఞ్చమశ్చతుర్థాంశే యుగపత్తౌ ప్రవృత్తకమ్ ॥ ౧,౨౦౮.

ఉదీచ్య అనే ఛందస్సు సమంగా కాకుండా వస్తుంది. ప్రాచ్య అనే ఛందస్సు జంటగా ఉంటుంది. నాల్గవ పాదంలో ఐదవ అక్షరం కలిగి, రెండింటి ప్రయాణం ఒకేసారి జరుగుతుంది.

ఉదీచ్యాద్యఙ్ఘ్రిసంయోగాద్యుగ్మపాదైకపాదికా । చారుహాసిన్యయుగ్మాఙ్ఘ్రౌ వైతాలీయస్య సంగ్రహః ॥ ౧,౨౦౮.

ఉదీచ్య మొదటి పాదం మరియు జంట పాదాల కలయికతో యుగ్మపాద అనే ఒక్క పాదం ఏర్పడుతుంది. వైతాలీయ ఛందస్సులో రెండు పాదాలు ఆకర్షణీయంగా, నవ్వుతున్నట్లుగా ఉంటాయి. ఇదే దాని సంగ్రహం.

వక్త్రం నాద్యాన్నసౌ స్యాతాం చతుర్థాద్యగణో భవేత్ । పథ్యావక్త్రం జేన సమే విపరీతాదిరన్యథా ॥ ౧,౨౦౮.

ముఖం 'న'తో ప్రారంభించకూడదు. నాల్గవ పాదంలో గణం ఉండాలి. పథ్య ముఖం అంటే అదే స్థితిలో 'జ' ఉండాలి. లేదంటే అది తారతమ్యంగా లేదా భిన్నంగా ఉంటుంది.

ఉసమే నశ్చ చపలా విపులా లఘుసప్తమా । నిఖిలే వా సైతవస్య మ్రౌ న్తౌ చాబ్ధేస్తత్పూర్వకౌ ॥ ౧,౨౦౮.

ఉసమే, నశ్చ, చపలా, విపులా అనే ఛందస్సుల్లో ఏడవ అక్షరం లఘువు. అన్ని ఛందస్సుల్లో సైతవంలో మ్రౌ, తౌ ఉంటాయి. సముద్ర ఛందస్సులో అవి తత్ అనే అక్షరానికి ముందు వస్తాయి.

షోడశలోఽచలధృతిర్మాత్రాసమకముచ్యతే ॥ ౧,౨౦౮.

పదహారు అక్షరాలు ఉండే అచలధృతి ఛందస్సు సమమైన మాత్రలతో ఉంటుంది అని చెప్పబడింది.