గరుడపురాణమ్

న కర్తృకర్మణోః షష్ఠీ నిష్ఠయోః ప్రాతిపదికే । ద్వివిధం ప్రాతిపదికం నామ ధాతుస్తథైవ చ ॥ ౧,౨౦౫.

కర్త, కర్మలకు ఆరో విభక్తిని వాడరు. నిష్ఠా రూపాల్లో కూడా ప్రాతిపదికలో ఆరో విభక్తి ఉండదు. ప్రాతిపదికం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — ఒకటి నామవాచకం, మరొకటి ధాతువు.

భూవాన్దిభ్యస్తిఙో లః స్యాల్లకారా దశ వై స్మృతాః । తిప్తసూఝి ప్రథమో మధ్యః సిప్థస్థోత్తమపూరుషః ॥ ౧,౨౦౫.

'భూ' మొదలైన ధాతువులనుండి తిఙ్, లః రూపాలు వస్తాయి. పదహారు లకారాలు గుర్తించబడ్డాయి. 'టిప్', 'తస్', 'సు', 'జ్హి' మొదటి పురుుషానికి, 'సిప్', 'థస్', 'థ' మధ్యపురుషానికి, ఉత్తమ, పూరుషం చివరివి.

మిబ్వస్మస్తు పరస్మై హి పదానాం చాత్మనేపదమ్ । తాతాఞ్ఝ ప్రథమో మధ్య స్థాసాథాన్ధ్వమథోత్తమః ॥ ౧,౨౦౫.

'మిబ్', 'వస్', 'మస్' పరస్మైపదానికి, పదానాం ఆత్మనేపదానికి. 'తా', 'తామ్', 'ఝ' మొదటివి, 'మధ్య', 'స్థా', 'సా', 'థా', 'న్ధ్వం' మధ్యవిభాగానికి, ఉత్తమం చివరిది.

ఆదేశా ఇడ్బహిమహి ధాతుతోథ ణిజాదివత్ । నామ్ని ప్రయుజ్యమానేఽపి ప్రథమః పురుషో భవేత్ ॥ ౧,౨౦౫.

'ఇడ్', 'బహ్', 'మహి' అనే ప్రత్యయాలు ప్రత్యామ్నాయంగా వస్తాయి. ధాతువు 'ణిజ్' మొదలైన వాటిలా ఉంటుంది. నామవాచకానికి కూడా వాడినప్పుడు మొదటి పురుుషం వస్తుంది.

మధ్యమో యుష్మది ప్రోక్త ఉత్తమః పురుషోఽస్మది । భూవాద్యా ధాతవః ప్రోక్తాః సనాద్యన్తాస్తథా తతః ॥ ౧,౨౦౫.

మధ్యపురుషం 'యుష్మద్' కు, ఉత్తమపురుషం 'అస్మద్' కు వర్తిస్తుంది. 'భూ' మొదలైన ధాతువులు, 'సన్' మొదలైన ప్రత్యయాలతో ముగిసేవి కూడా చెప్పబడ్డాయి.

లడీరితో వర్తమానే స్మేనాతీతే చ ధాతుతః । భూతేఽనద్యతనే లఙ్వా లోడాద్యాశిషి ధాతుతః ॥ ౧,౨౦౫.

'లట్' ప్రస్తుత కాలానికి, 'స్మేన్' గత కాలానికి ధాతువునుండి వస్తుంది. 'లఙ్' గతంలో జరిగినదానికి, 'లోట్' మొదలైనవి ఆకాంక్షకు ధాతువునుండి వస్తాయి.

విధ్యాదావేవానుమతో లోడ్వాచ్యో మన్త్రణే భవేత్ । నిమన్త్రణాధీష్టసంప్రశ్రే ప్రార్థనేషు తథాశిషి ॥ ౧,౨౦౫.

విధి, అనుమతికి 'లోట్' వాడుతారు. సలహా, ఆహ్వానం, ఆజ్ఞ, ప్రార్థన, ఆకాంక్ష వంటి సందర్భాల్లో కూడా ఇది ఉపయోగిస్తారు.

లిఙతీతే పరోక్షే స్యాల్లిడ్భూతే ళడ్భవిష్యతి । స్యాదనద్యతనే తద్వద్భవిష్యతి తు ధాతుతః ॥ ౧,౨౦౫.

ప్రత్యుత్పన్న కాలాన్ని మించి ఉండే సంకేతార్థంలో 'లిఙ్' వుపయోగిస్తారు; గత కాలంలో 'లిట్', భవిష్యత్తులో 'ళట్' వుపయోగిస్తారు. అలాగే, ప్రస్తుత కాలం కానప్పుడు కూడా ఇదే విధానం ఉంటుంది, కానీ అది ధాతువు నుంచే ఉద్భవిస్తుంది.

దాతోరౢఙ్క్రియాతిపత్తౌ లిఙర్థే లేట్ప్రకీర్తితః । కృతస్త్రిష్వపి వర్తన్తే భావే కర్మణి కర్తరి ॥ ౧,౨౦౫.

దాత యొక్క చర్య దాటి పోయినప్పుడు సంకేతార్థంలో 'లెట్' అని అంటారు. 'కృత్' రూపాలు స్థితి, కర్మ, కర్త అనే మూడు సందర్భాల్లో కనిపిస్తాయి.

సదృశాస్తవ్యతా ణ్యద్యదనీయాశ్చ తృజాదయః ॥ ౧,౨౦౫.

'తృజ్' మొదలైన రూపాలు చేయవలసిన పని, చేయకూడని పని, కావలసిన తత్వం, కావలసిన విధానం వంటి వాటితో సమానంగా ఉంటాయి.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౦౬ సూత ఉవాచ । సిద్ధోదాహరణం వక్ష్యే సంహితాదిపురః సరమ్ । విప్రాః స్వసాగతా వీదం సుత్తమం స్యాత్పితౄషభః ॥ ౧,౨౦౬.

సూతుడు ఇలా చెప్పాడు: నేను ఇప్పుడు సంప్రదాయ గ్రంథాలు మొదలైన వాటిలోని నిదర్శనాలను వివరించబోతున్నాను. బ్రాహ్మణులారా, ఇక్కడికి వచ్చిన మీ అందరికీ ఈ ఉత్తమమైన బోధన సమర్పించబడింది, ఓ పితృశ్రేష్ఠులారా.

ళకారో విశ్రుతా సేవం లాఙ్గలీషా మనీపయా । గఙ్గోదకం తవల్కార ఋణార్ణం ప్రార్ణమిత్యపి ॥ ౧,౨౦౬.

'ళ' అనే అక్షరం సేవలో, లాంగలీషా, మనీపయా, గంగా జలం, తవల్కార, ఋణార్ణం, ప్రార్ణం వంటి పదాలలో ప్రసిద్ధి పొందింది.

శీతార్తశ్చ తవల్కారః సైన్ద్రీ సౌకార ఇత్యపి । వధ్వాసనఞ్చ పిత్రర్థో లనుబన్ధో నయే జయేత్ ॥ ౧,౨౦౬.

చలిలో బాధపడేవాడిని తవల్కారుడు అంటారు; సైంద్రి, సౌకారుడు కూడా అలాగే. వధువు కూర్చునే ఆసనం తండ్రి కోసం. నియమంలో 'ల' ప్రత్యయాన్ని వుపయోగించాలి.

నాయకో లవణం గావస్త ఏతే న త ఈశ్వరాః । దేవీగృహమథో అత్ర అ అవేహి పటూ ఇమౌ ॥ ౧,౨౦౬.

నాయకుడు లవణం; ఈ గోవులు ఇవే, వారు యజమానులు కాదు. దేవీ గృహం ఇక్కడే ఉంది; ఈ ఇద్దరూ తెలివైనవారు అని తెలుసుకో.

అమీ అశ్వాః షడస్యేతి తన్న వాక్షడ్దలాని చ । తచ్చరేత్తల్లు నాతీతి తజ్జలం తచ్ఛ్మశానకమ్ ॥ ౧,౨౦౬.

ఇవి ఆరు గుర్రాలు; అవి కమలదళాలు కావు. అది చేసే పని, చేయని పని, ఆ నీరు, ఆ శ్మశానం.

సుగన్నత్ర పచన్నత్ర భవాంశ్ఛాదయతీతి చ । భవాజ్ఝనత్కరశ్చైవ భవాంస్తరతి సంస్మృతమ్ ॥ ౧,౨౦౬.

ఇక్కడ వండుతాడు, ఇక్కడ పండుతాడు, నీవు కప్పుతావు అని అంటారు. నీవు మేఘగర్జన చేస్తావు, నీవు జ్ఞాపకంతో దాటి పోతావు.

భవాంల్లిఖతి తాఞ్చక్రే భవాఞ్శేతేఽప్యనీదృశః । భవాణ్డీనం త్వన్తరసి త్వఙ్కరోషి సదార్చనమ్ ॥ ౧,౨౦౬.

నీవు వ్రాస్తావు, వాటిని సృష్టిస్తావు, నీవు పడుకుంటావు, కనబడకపోయినా. నీవు మధ్యలో ఉన్నావు, ఎప్పుడూ పూజ చేస్తావు.

కశ్చరేత్కష్టకారేణ క కుర్యాత్క ఫలే స్థితః । కఃశేతే చైవ కఃషణ్డః కస్కో యాతి చ గౌరవమ్ ॥ ౧,౨౦౬.

ఎవరు కష్టపడి పని చేస్తారు? ఎవరు అలా చేయగలరు, ఎవరు ఫలితంలో స్థిరంగా ఉంటారు? ఎవరు పడుకుంటారు, ఎవరు శక్తిలేనివారు, ఎవరు గౌరవాన్ని పొందుతారు?

క ఇహాత్ర క ఏవాహుర్దేవా ఆహుశ్చ భో వ్రజ । స్వభూర్విష్ణుర్వ్రజతి చ గీష్పతిశ్చైవ ధూర్పతిః ॥ ౧,౨౦౬.

ఇక్కడ ఎవరు ఉన్నారు, ఎవరి గురించి ఇక్కడ అంటారు? దేవతలు ఇలా అంటారు: 'వెళ్ళు, మిత్రమా.' స్వయంగా విష్ణువు ప్రయాణిస్తాడు, గీతాధిపతి, ధూపాధిపతి కూడా అలాగే.

అస్మానేష వ్రజేత్సస్యాదృక్సామ స చ గచ్ఛతి । కుటీచ్ఛాయా తథా ఛాయా సన్ధయోఽన్యే తథేదృశాః ॥ ౧,౨౦౬.

అతడు మన నుండి వెళ్తాడు; అతడు వెళ్ళవచ్చు, వెళ్తున్నాడు. గుడిసె నీడ, అలాగే నీడ, ఇతర సంబంధాలు కూడా ఇలాగే ఉంటాయి.

సమాసాః షట్సమాఖ్యాతాః స ద్విజః కర్మధారయః । ద్విగుస్త్రివేదీ గ్రామశ్చ అయం తత్పురుషః స్మృతః ॥ ౧,౨౦౬.

ఆరు సమాసాలు చెప్పబడ్డాయి: కర్మధారయ, ద్విగు, త్రివేది, గ్రామ, ఇవన్నీ తట్పురుష సమాసంగా పరిగణించబడతాయి.

తత్కృతశ్చ తదర్థశ్చ వృకభీతిశ్చ యద్ధనమ్ । జ్ఞానదక్షేణ తత్త్వజ్ఞో బహువ్రీహిరథావ్యయీ ॥ ౧,౨౦౬.

అది చేసినది, దానికి సంబంధించినది, నక్క భయం, ఆ ధనం. జ్ఞానంలో నిపుణుడు, తత్వాన్ని తెలిసినవాడు, బహువ్రీహి, అవ్యయీ కూడా ఉన్నాయి.

భావోఽధిస్త్రి యథోక్తం తు ద్వన్ద్వో దేవర్షిమానవాః । తద్ధితాః పాణ్డవః శైవో బ్రాహయం చ బ్రహ్మతాదయః ॥ ౧,౨౦౬.

భావం, అధిస్థానం, చెప్పిన విధంగా ద్వంద్వ సమాసం, దేవర్షి, మానవులు. తద్ధిత రూపాలు: పాండవుడు, శైవుడు, బ్రాహయుడు, బ్రహ్మతా మొదలైనవి.

దేవాగ్నిసఖిపత్యంశుక్రోష్టుస్వాయమ్భువః పితా । నా ప్రశస్తాశ్చరా గౌర్గ్లౌరబజన్తాశ్చ పుంస్యపి ॥ ౧,౨౦౬.

దేవుడు, అగ్ని, స్నేహం, అధికారం, శుక్రుడు, ఋష్టు, స్వాయంభువుడు, తండ్రి. సంచరించే వారు, ఆవు, ఎద్దు, పురుషులు ప్రశంసించబడరు.

హలన్తశ్చాశ్వయుక్క్ష్మాభుఙ్మరుత్క్రవ్యాన్మృగావిధః । ఆత్మా రాజా యువా పన్థాః పూషబ్రహ్మహణౌ హలీ ॥ ౧,౨౦౬.

'హల్'తో ముగిసేవి: గుర్రం, యోగం, భూమి, గాలి, మాంసాహారి, మృగజాతి. ఆత్మ, రాజు, యువకుడు, మార్గం, పూష, బ్రహ్మహంత, 'హలీ' కూడా ఉన్నాయి.

విడ్వే ధా ఉశనానడ్వాన్మధులిట్కాష్ఠతట్తథా । బనవార్యస్థివస్తూని జగత్సామాహనీ తథా ॥ ౧,౨౦౬.

విసర్జ్యం, మూత్రం, వీర్యం, తేనె, నూనె, చితాభూమిలోని కట్ట, అడవి, నీరు, ఎముకలు, లోకంలోని వస్తువులు — ఇవన్నీ స్త్రీలింగంగా భావించబడతాయి.

కర్మసర్పిర్వపుస్తేజ అజ్ఝలన్తా నపుంసకే । జాయా జరా నదీ లక్ష్మీః శ్రీస్త్రీభూమిర్వధూరపి ॥ ౧,౨౦౬.

కర్మ, నెయ్యి, శరీరం, అగ్ని, విషం, నపుంసకలింగం; భార్య, వృద్ధాప్యం, నది, ఐశ్వర్యం, లక్ష్మి, భూమి, వధువు కూడా స్త్రీలింగమే.

భ్రూః పునర్భూస్తథా ధేనుః స్వసా మాతా చ నౌ స్త్రియః । వాక్స్రగ్దిఙ్ముత్క్రుధః ప్రాయో యువతిః కుకుభస్తథా ॥ ౧,౨౦౬.

కన్నుబొమ్మ, మరల జననం, ఆవు, చెల్లెలు, తల్లి — ఇవి స్త్రీలు; మాట, రక్తం, దిక్కు, కోపం, సాధారణంగా యువతి, నడుము కూడా స్త్రీలింగమే.

ద్యోదివౌ ప్రావృషశ్చైవ సుమాన ఉష్ణిగస్త్రియామ్ । గుణద్రవ్యక్రియాయోగాత్స్త్రీలిఙ్గాంశ్చ వదామి తే ॥ ౧,౨౦౬.

ఆకాశం, పగలు, వర్షకాలం, సోమ, ఉష్ణిక్ ఛందస్సు — ఇవన్నీ గుణం, పదార్థం, క్రియ ఆధారంగా స్త్రీలింగంగా చెప్పబడినవి.