గరుడపురాణమ్

విద్యాదారగ్వధం రాజవృక్షం రైవతసంజ్ఞకమ్ । దన్తీ కాకేన్దుతిక్తా స్యాత్కణ్టకీ చ వికఙ్కతః ॥ ౧,౨౦౪.

ఆరగ్వధం అనే మొక్కను రాజవృక్షం, రైవతం అని కూడా అంటారు. దంతీ, కాకేందు తిక్త, కంటకీ, వికంకట అనే ఔషధాలు కూడా ఉన్నాయి.

నిమ్బోఽరిష్టః సమాఖ్యాతః పటోలం కోలకం విదుః । వయస్థా చ విశల్యా చ చ్ఛిన్నా ఛిన్నరుహా మతా ॥ ౧,౨౦౪.

నింబం అంటే అరిష్టం అని అంటారు. పట్టోళం అంటే కొలక అని తెలుసుకోవాలి. వయస్థా, విశల్యా అనే మొక్కలను చిన్నా, చిన్నరుహా అని కూడా అంటారు.

వశా దన్త్యమృతా చేతి గుడూచీనామసంగ్రహః । కిరాతతిక్తకశ్చైవ భూనిమ్బః కాణ్డతిక్తకః ॥ ౧,౨౦౪.

వశా, దంత్యమృతా అనే పేర్లు గుడూచికి ఉన్నాయి. కిరాతతిక్త, భూనింబ, కాండతిక్త అనే ఔషధాలు కూడా ఉన్నాయి.

సూత ఉవాచ । నామాన్యేతాని చ హరే వన్యానాం భేషజాం తథా । అతో వ్యాకరణం వక్ష్యే కుమారోక్తఞ్చ శౌనక ॥ ౧,౨౦౪.

సూతుడు ఇలా అన్నాడు: హరి! ఇవి అడవి ఔషధ మొక్కల పేర్లు. ఇప్పుడు కుమారుడు శౌనకునికి చెప్పిన వ్యాకరణాన్ని వివరంగా చెప్పుతాను.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౦౫ కుమార ఉవాచ । అథ వ్యాకరణం వక్ష్యే కాత్యాయన సమాసతః । సిద్ధశబ్దవివేకాయ బాలవ్యుత్పత్తిహేతవే ॥ ౧,౨౦౫.

కుమారుడు ఇలా అన్నాడు: కాత్యాయన! ఇప్పుడు వ్యాకరణాన్ని సంక్షిప్తంగా వివరించబోతున్నాను. పక్కాగా స్థిరమైన పదాలను తెలుసుకోవడానికి, పిల్లలకు అర్థమయ్యేలా చెప్పడానికి ఇది ఉపయుక్తం.

సుప్తిఙన్తం పదం ఖ్యాతం సుపః సప్త విభక్తయః । స్వౌజసః ప్రథమా ప్రోక్తా సా ప్రాతిపదికాత్మకే ॥ ౧,౨౦౫.

సుప్ లేదా తిం తో ముగిసే పదాన్ని పదం అంటారు. సుప్ అనగా ఏడు విభక్తులు. స్వౌజసః అనగా ప్రథమా విభక్తి, ఇది ప్రాతిపదికలో సహజంగా ఉంటుంది.

సమ్బోధనే చ లిఙ్గాదావుక్తే కర్మణి కర్తరి । అర్థవత్ప్రాతిపదికం ధాతుప్రత్యయవర్జితమ్ ॥ ౧,౨౦౫.

సంబోధన, లింగం మొదలైన సందర్భాలలో, కర్త, కర్మ చెప్పని చోట అర్థవంతమైన ప్రాతిపదిక, ధాతు ప్రత్యయాలు లేని పదం వాడతారు.

అమౌశసో ద్వితీయా స్యాత్తత్కర్మ క్రియతే చ యత్ । ద్వితీయా కర్మణి ప్రోక్తాన్తరాన్తరేణ సంయుతే ॥ ౧,౨౦౫.

అమౌశసః అనగా ద్వితీయా విభక్తి, ఇది కర్మకు ఉపయోగిస్తారు. ద్వితీయా విభక్తి కర్మను సూచించడానికి, మరొకదానితో కలిపి వాడతారు.

టాభ్యాంభిసస్తృతీయా స్యాత్కరణే కర్తరీరితా । యేన క్రియతే కరణం తత్కర్తా యః కరోతి సః ॥ ౧,౨౦౫.

టాభ్యాంభిస్అనగా తృతీయా విభక్తి, ఇది కరణానికి లేదా కర్తకు వాడతారు. దేనితో పని జరుగుతుందో అది కరణం, ఎవరు చేస్తారో వారు కర్త.

ఙేభ్యాంభ్యసశ్చతుర్థో స్యాత్సమ్ప్రదానే చ కారకే । యస్మై దిత్సా ధారయతే రోచతే సమ్ప్రదానకమ్ ॥ ౧,౨౦౫.

ఒకరికి ఇవ్వాలనుకున్నప్పుడు, నాలుగవ విభక్తిని ఉపయోగిస్తారు. దీనికి సంబంధించిన రూపాలు 'ఙేభ్యామ్', 'భ్యస్' మొదలైనవి. ఎవరికైనా దానం చేయాలనిపించినప్పుడు, ఆ వ్యక్తిని సూచించడానికి నాలుగవ విభక్తి వస్తుంది.

పఞ్చమీ స్యాన్ఙసిభ్యాంభ్యోహ్యపాదానే చ కారకే । యతోఽపైతి సమాదత్తే ఉపాదత్తే భయం యతః ॥ ౧,౨౦౫.

ఙసి, భ్యామ్, భ్యస్ రూపాలనుండి ఐదవ విభక్తి వస్తుంది. ఏదైనా దూరమవుతున్నప్పుడు, తీసుకునే చోట, భయం ఎక్కడినుండి వస్తుందో, అటువంటి సందర్భాల్లో ఐదవ విభక్తిని ఉపయోగిస్తారు.

ఙసోసామశ్చ షష్ఠీ స్యాత్స్వామిసమ్బన్ధముఖ్యకే । ఙయోః సుపో వై సప్తమీ స్యాత్సా చాధికరణే భవేత్ ॥ ౧,౨౦౫.

ఙస్, ఆమ్ రూపాలనుండి ఆరో విభక్తి వస్తుంది, ఇది యజమాని సంబంధాన్ని చూపించడానికి ఉపయోగిస్తారు. ఙ మరియు సు రూపాలనుండి ఏడవ విభక్తి వస్తుంది, ఇది స్థలాన్ని సూచించడానికి ఉపయోగిస్తారు.

ఆధారశ్చాధికరణం రక్షార్థానాం ప్రయోగతః । ఈప్సితం చానీప్సితం యత్తదపాదానకం స్మృతమ్ ॥ ౧,౨౦౫.

ఆధారం అనేది స్థానం, ఇది రక్షణ కోసం ఉపయోగిస్తారు. ఏది కావాలన్నా, కావదన్నా, దానిని ఐదవ విభక్తిగా భావిస్తారు.

పఞ్చమీ పర్యుపాఙ్యోగే ఇతరర్తేఽన్యదిఙ్ముఖే । ఏనయోగే ద్వితీయా స్యాత్కర్మప్రవచనీయకైః ॥ ౧,౨౦౫.

పర్యుపాంగ్ అనే సంయోగంలో, లేదా వేరే అర్థాల్లో ఐదవ విభక్తిని వాడుతారు. 'ఎన్' సంయోగంలో, చర్యను చూపించే క్రియలతో రెండవ విభక్తిని ఉపయోగిస్తారు.

వీప్సేత్థమ్భావచిహ్నేఽభిర్భాగేనైవ పరిప్రతీ । అనురేషు సహార్థే చ హీనేఽనూపశ్చ కథ్యతే ॥ ౧,౨౦౫.

పునఃపునః జరిగే చర్యలకు, ఆధారాన్ని సూచించడానికి, భాగాలుగా పంచడానికి, పూర్తిగా పంపిణీ చేయడానికి, తోడుగా ఉన్న అర్థానికి, లోపానికి, దగ్గరగా ఉన్న సందర్భాలకు ఇవి చెప్పబడ్డాయి.

ద్వితీయా చ చతుర్థో స్యాచ్చేష్టాయాం గతికర్మణి । అప్రాణే హి విభక్తీ ద్బే మన్యకర్మణ్యనాదరే ॥ ౧,౨౦౫.

చర్యలో, కదలికను చూపే క్రియలలో రెండవది, నాలుగవది విభక్తులు ఉపయోగిస్తారు. ప్రాణం లేని వస్తువుల విషయంలో, నిర్లక్ష్యంగా జరిగే చర్యలకు రెండు విభక్తులు వస్తాయి.

నమః స్వస్తిస్వధాస్వాహాలంవషడ్యోగ ఈరితా । చతుర్థో చైవ తాదర్థ్యే తుమర్థాద్భావవాచినః ॥ ౧,౨౦౫.

'నమః', 'స్వస్తి', 'స్వధా', 'స్వాహా', 'అలం', 'వషట్' అనే పదాల ప్రయోజనానికి నాలుగవ విభక్తిని, అలాగే తుమర్థం లేదా స్థితిని సూచించే పదాలకు కూడా నాలుగవ విభక్తిని వాడుతారు.

తృతీయా సహయోగే స్యాత్కుత్సితేఙ్గే విశేషణే । కాలే భావే సప్తమీ స్యాదేతైర్యోగేఽపిషష్ఠ్యతి ॥ ౧,౨౦౫.

మూడవ విభక్తిని తోడుగా, అవమానార్థంలో, విశేషణంగా ఉపయోగిస్తారు. ఏడవ విభక్తిని కాలానికి, స్థితికి వాడతారు. 'ఏతైః' అనే సంయోగంలో ఆరో విభక్తిని కూడా ఉపయోగిస్తారు.

స్వామీశ్వరాధిపతిభిః సాక్షిదాయాదప్రసూతైః । నిర్ధారణే ద్వే విభక్తో షష్ఠీ హేతుప్రయోగకే ॥ ౧,౨౦౫.

యజమాని, ఈశ్వరుడు, అధిపతి, సాక్షి, వారసుడు, సంతానం వంటి పదాలతో నిర్ణయానికి రెండు విభక్తులు వస్తాయి. కారణాన్ని చూపించడానికి ఆరో విభక్తిని ఉపయోగిస్తారు.

స్మృత్యర్థకర్మణి తథా కరోతేః ప్రతియత్నకే । హింసార్థానాం ప్రయోగే చ కృతి కర్మణి కర్తరి ॥ ౧,౨౦౫.

జ్ఞాపకానికి సంబంధించిన చర్యలో, 'చేయు' అనే క్రియలో ప్రయత్నానికి, హింసకు సంబంధించిన సందర్భంలో, చర్యకు, చేయువారికి విభక్తులు ఉపయోగిస్తారు.

న కర్తృకర్మణోః షష్ఠీ నిష్ఠయోః ప్రాతిపదికే । ద్వివిధం ప్రాతిపదికం నామ ధాతుస్తథైవ చ ॥ ౧,౨౦౫.

కర్త, కర్మలకు ఆరో విభక్తిని వాడరు. నిష్ఠా రూపాల్లో కూడా ప్రాతిపదికలో ఆరో విభక్తి ఉండదు. ప్రాతిపదికం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — ఒకటి నామవాచకం, మరొకటి ధాతువు.

భూవాన్దిభ్యస్తిఙో లః స్యాల్లకారా దశ వై స్మృతాః । తిప్తసూఝి ప్రథమో మధ్యః సిప్థస్థోత్తమపూరుషః ॥ ౧,౨౦౫.

'భూ' మొదలైన ధాతువులనుండి తిఙ్, లః రూపాలు వస్తాయి. పదహారు లకారాలు గుర్తించబడ్డాయి. 'టిప్', 'తస్', 'సు', 'జ్హి' మొదటి పురుుషానికి, 'సిప్', 'థస్', 'థ' మధ్యపురుషానికి, ఉత్తమ, పూరుషం చివరివి.

మిబ్వస్మస్తు పరస్మై హి పదానాం చాత్మనేపదమ్ । తాతాఞ్ఝ ప్రథమో మధ్య స్థాసాథాన్ధ్వమథోత్తమః ॥ ౧,౨౦౫.

'మిబ్', 'వస్', 'మస్' పరస్మైపదానికి, పదానాం ఆత్మనేపదానికి. 'తా', 'తామ్', 'ఝ' మొదటివి, 'మధ్య', 'స్థా', 'సా', 'థా', 'న్ధ్వం' మధ్యవిభాగానికి, ఉత్తమం చివరిది.

ఆదేశా ఇడ్బహిమహి ధాతుతోథ ణిజాదివత్ । నామ్ని ప్రయుజ్యమానేఽపి ప్రథమః పురుషో భవేత్ ॥ ౧,౨౦౫.

'ఇడ్', 'బహ్', 'మహి' అనే ప్రత్యయాలు ప్రత్యామ్నాయంగా వస్తాయి. ధాతువు 'ణిజ్' మొదలైన వాటిలా ఉంటుంది. నామవాచకానికి కూడా వాడినప్పుడు మొదటి పురుుషం వస్తుంది.

మధ్యమో యుష్మది ప్రోక్త ఉత్తమః పురుషోఽస్మది । భూవాద్యా ధాతవః ప్రోక్తాః సనాద్యన్తాస్తథా తతః ॥ ౧,౨౦౫.

మధ్యపురుషం 'యుష్మద్' కు, ఉత్తమపురుషం 'అస్మద్' కు వర్తిస్తుంది. 'భూ' మొదలైన ధాతువులు, 'సన్' మొదలైన ప్రత్యయాలతో ముగిసేవి కూడా చెప్పబడ్డాయి.

లడీరితో వర్తమానే స్మేనాతీతే చ ధాతుతః । భూతేఽనద్యతనే లఙ్వా లోడాద్యాశిషి ధాతుతః ॥ ౧,౨౦౫.

'లట్' ప్రస్తుత కాలానికి, 'స్మేన్' గత కాలానికి ధాతువునుండి వస్తుంది. 'లఙ్' గతంలో జరిగినదానికి, 'లోట్' మొదలైనవి ఆకాంక్షకు ధాతువునుండి వస్తాయి.

విధ్యాదావేవానుమతో లోడ్వాచ్యో మన్త్రణే భవేత్ । నిమన్త్రణాధీష్టసంప్రశ్రే ప్రార్థనేషు తథాశిషి ॥ ౧,౨౦౫.

విధి, అనుమతికి 'లోట్' వాడుతారు. సలహా, ఆహ్వానం, ఆజ్ఞ, ప్రార్థన, ఆకాంక్ష వంటి సందర్భాల్లో కూడా ఇది ఉపయోగిస్తారు.

లిఙతీతే పరోక్షే స్యాల్లిడ్భూతే ళడ్భవిష్యతి । స్యాదనద్యతనే తద్వద్భవిష్యతి తు ధాతుతః ॥ ౧,౨౦౫.

ప్రత్యుత్పన్న కాలాన్ని మించి ఉండే సంకేతార్థంలో 'లిఙ్' వుపయోగిస్తారు; గత కాలంలో 'లిట్', భవిష్యత్తులో 'ళట్' వుపయోగిస్తారు. అలాగే, ప్రస్తుత కాలం కానప్పుడు కూడా ఇదే విధానం ఉంటుంది, కానీ అది ధాతువు నుంచే ఉద్భవిస్తుంది.

దాతోరౢఙ్క్రియాతిపత్తౌ లిఙర్థే లేట్ప్రకీర్తితః । కృతస్త్రిష్వపి వర్తన్తే భావే కర్మణి కర్తరి ॥ ౧,౨౦౫.

దాత యొక్క చర్య దాటి పోయినప్పుడు సంకేతార్థంలో 'లెట్' అని అంటారు. 'కృత్' రూపాలు స్థితి, కర్మ, కర్త అనే మూడు సందర్భాల్లో కనిపిస్తాయి.