గరుడపురాణమ్

పలం బిల్వఞ్చ ముష్టిః స్యాద్ద్వే పలే ప్రసృతిం వదేత్ । అఞ్జలిం కుడవఞ్చైవ విద్యాత్పలచతుష్టయమ్ ॥ ౧,౨౦౪.

పలం అంటే బిల్వం, ముష్టి అంటే రెండు పలాలు. ప్రసృతి కూడా రెండు పలాలు. అంజలి, కుడవ రెండూ నాలుగు పలాలు అని తెలుసుకోవాలి.

అష్టమానం పలాన్యష్టౌ తచ్చ మానమితి స్మృతమ్ । చతుర్భిః కుడవైః ప్రస్థ ప్రస్థాశ్చత్వార ఆఢకః ॥ ౧,౨౦౪.

ఎనిమిది పలాలు కలిస్తే ఒక అష్టమానం అవుతుంది; ఇది ప్రమాణంగా గుర్తించబడింది. నాలుగు కుడవలు కలిస్తే ఒక ప్రస్తం అవుతుంది, నాలుగు ప్రస్తాలు కలిస్తే ఒక ఆఢకము అవుతుంది.

కాశపాత్రఞ్చ సంప్రోక్తో ద్రోణశ్చచతురాఢకే । తులా పలశతం ప్రోక్తం భాగో వింశత్పలః స్మృతః ॥ ౧,౨౦౪.

కాషపాత్రం అని కూడా అంటారు. నాలుగు ఆఢకాలు కలిస్తే ద్రోణం అవుతుంది. తులా అనగా నూరుపలాలు. భాగం అనగా ఇరవై పలాలు అని చెప్పబడింది.

మానమేవం విధం ప్రోక్తం ప్రస్థద్రవ్యేషు పణ్డితైః । ద్రవద్రవ్యేషు చోద్దిష్టం ద్విగుణం పరికీర్తితమ్ ॥ ౧,౨౦౪.

ప్రస్తములోని పదార్థాలకు ఇలా ప్రమాణాలు పండితులు వివరించారు. ద్రవ పదార్థాలకు ఇది రెట్టింపు అవుతుంది అని పేర్కొన్నారు.

భద్రదారు దేవకాష్ఠం దారు స్యాద్దేవదారుకమ్ । కుష్ఠమామయమాఖ్యాతం మాంసీఞ్చ నలదంశనమ్ ॥ ౧,౨౦౪.

భద్రదారు అనగా దైవికమైన చెక్క. దారు అంటే దేవదారు అని కూడా అంటారు. కుష్ఠం అనగా ఔషధ మొక్క, మాంసీ అనగా నలదా మూలం.

శఙ్ఖః శుక్తినఖః శఙ్ఖో వ్యాఘ్రో వ్యాఘ్రనఖః స్మృతః । పురం పలఙ్కషం విద్యాన్మహిషాక్షఞ్చ గుగ్గులుః ॥ ౧,౨౦౪.

శంఖం అనగా శంఖు, శుక్తి అనగా ముత్యపు గెడ్డి, నఖం అనగా గోరు. శంఖం అంటే శంఖు అని కూడా అంటారు. వ్యాఘ్రం అనగా పులి, వ్యాఘ్రనఖం అనగా పులి గోరు. పురం అనగా పలంకషం, మహిషాక్షం అనగా గుగ్గులు.

రసో గన్ధరసో బోలే సర్జః సర్జరసో మతః । ప్రియఙ్గుః ఫలినీ శ్యామా గౌరీ కాన్తేతి చోచ్యతే ॥ ౧,౨౦౪.

రసం అనగా పారాదం, గంధరసం అనగా బోలే మట్టి, సర్జం అనగా సర్జ చెట్టు గుం. ప్రియంగు, ఫలినీ, శ్యామా, గౌరీ ఇవన్నీ ఔషధ మొక్కల పేర్లు.

కరఞ్జౌ నక్తమాలః స్యాత్పూతికశ్చిరబిల్వకః । శిగ్రుః శోభాఞ్జనో నామ జ్ఞానమానశ్చ కీర్తితః ॥ ౧,౨౦౪.

కరంజా, నక్తమాలా, పూతిక, చిరబిల్వం అనే మొక్కలు ఉన్నాయి. శిగ్రు అనే మొక్కను శోభాంజనం అని కూడా అంటారు. జ్ఞానమానం అనే పేరు కూడా ఉంది.

జయా జయన్తీ శరణీ నిర్గుణ్డీ సిన్ధువారకః । మోరటా పీలుపర్ణో చ తుణ్డీ స్యాత్తుణ్డికేరికా ॥ ౧,౨౦౪.

జయ, జయంతి, శరణి, నిర్గుండి, సిందువార అనే ఔషధ మొక్కలు. మోరటా, పీలుపర్ణ, టుండీ అనే మొక్కలను టుండికేరికా అని కూడా అంటారు.

మదనో గాలవో బోధో ఘోటా ఘోటీ చ కథ్యతే । చతురఙ్గుల సమ్పాకో వ్యాధిఘాతాభిసంజ్ఞకః ॥ ౧,౨౦౪.

మదన, గాలవ, బోధ, ఘోటా, ఘోటీ అనే ఔషధాలు ఉన్నాయి. చతురంగులం అనే తయారీని వ్యాధిఘాతం అని కూడా అంటారు.

విద్యాదారగ్వధం రాజవృక్షం రైవతసంజ్ఞకమ్ । దన్తీ కాకేన్దుతిక్తా స్యాత్కణ్టకీ చ వికఙ్కతః ॥ ౧,౨౦౪.

ఆరగ్వధం అనే మొక్కను రాజవృక్షం, రైవతం అని కూడా అంటారు. దంతీ, కాకేందు తిక్త, కంటకీ, వికంకట అనే ఔషధాలు కూడా ఉన్నాయి.

నిమ్బోఽరిష్టః సమాఖ్యాతః పటోలం కోలకం విదుః । వయస్థా చ విశల్యా చ చ్ఛిన్నా ఛిన్నరుహా మతా ॥ ౧,౨౦౪.

నింబం అంటే అరిష్టం అని అంటారు. పట్టోళం అంటే కొలక అని తెలుసుకోవాలి. వయస్థా, విశల్యా అనే మొక్కలను చిన్నా, చిన్నరుహా అని కూడా అంటారు.

వశా దన్త్యమృతా చేతి గుడూచీనామసంగ్రహః । కిరాతతిక్తకశ్చైవ భూనిమ్బః కాణ్డతిక్తకః ॥ ౧,౨౦౪.

వశా, దంత్యమృతా అనే పేర్లు గుడూచికి ఉన్నాయి. కిరాతతిక్త, భూనింబ, కాండతిక్త అనే ఔషధాలు కూడా ఉన్నాయి.

సూత ఉవాచ । నామాన్యేతాని చ హరే వన్యానాం భేషజాం తథా । అతో వ్యాకరణం వక్ష్యే కుమారోక్తఞ్చ శౌనక ॥ ౧,౨౦౪.

సూతుడు ఇలా అన్నాడు: హరి! ఇవి అడవి ఔషధ మొక్కల పేర్లు. ఇప్పుడు కుమారుడు శౌనకునికి చెప్పిన వ్యాకరణాన్ని వివరంగా చెప్పుతాను.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౦౫ కుమార ఉవాచ । అథ వ్యాకరణం వక్ష్యే కాత్యాయన సమాసతః । సిద్ధశబ్దవివేకాయ బాలవ్యుత్పత్తిహేతవే ॥ ౧,౨౦౫.

కుమారుడు ఇలా అన్నాడు: కాత్యాయన! ఇప్పుడు వ్యాకరణాన్ని సంక్షిప్తంగా వివరించబోతున్నాను. పక్కాగా స్థిరమైన పదాలను తెలుసుకోవడానికి, పిల్లలకు అర్థమయ్యేలా చెప్పడానికి ఇది ఉపయుక్తం.

సుప్తిఙన్తం పదం ఖ్యాతం సుపః సప్త విభక్తయః । స్వౌజసః ప్రథమా ప్రోక్తా సా ప్రాతిపదికాత్మకే ॥ ౧,౨౦౫.

సుప్ లేదా తిం తో ముగిసే పదాన్ని పదం అంటారు. సుప్ అనగా ఏడు విభక్తులు. స్వౌజసః అనగా ప్రథమా విభక్తి, ఇది ప్రాతిపదికలో సహజంగా ఉంటుంది.

సమ్బోధనే చ లిఙ్గాదావుక్తే కర్మణి కర్తరి । అర్థవత్ప్రాతిపదికం ధాతుప్రత్యయవర్జితమ్ ॥ ౧,౨౦౫.

సంబోధన, లింగం మొదలైన సందర్భాలలో, కర్త, కర్మ చెప్పని చోట అర్థవంతమైన ప్రాతిపదిక, ధాతు ప్రత్యయాలు లేని పదం వాడతారు.

అమౌశసో ద్వితీయా స్యాత్తత్కర్మ క్రియతే చ యత్ । ద్వితీయా కర్మణి ప్రోక్తాన్తరాన్తరేణ సంయుతే ॥ ౧,౨౦౫.

అమౌశసః అనగా ద్వితీయా విభక్తి, ఇది కర్మకు ఉపయోగిస్తారు. ద్వితీయా విభక్తి కర్మను సూచించడానికి, మరొకదానితో కలిపి వాడతారు.

టాభ్యాంభిసస్తృతీయా స్యాత్కరణే కర్తరీరితా । యేన క్రియతే కరణం తత్కర్తా యః కరోతి సః ॥ ౧,౨౦౫.

టాభ్యాంభిస్అనగా తృతీయా విభక్తి, ఇది కరణానికి లేదా కర్తకు వాడతారు. దేనితో పని జరుగుతుందో అది కరణం, ఎవరు చేస్తారో వారు కర్త.

ఙేభ్యాంభ్యసశ్చతుర్థో స్యాత్సమ్ప్రదానే చ కారకే । యస్మై దిత్సా ధారయతే రోచతే సమ్ప్రదానకమ్ ॥ ౧,౨౦౫.

ఒకరికి ఇవ్వాలనుకున్నప్పుడు, నాలుగవ విభక్తిని ఉపయోగిస్తారు. దీనికి సంబంధించిన రూపాలు 'ఙేభ్యామ్', 'భ్యస్' మొదలైనవి. ఎవరికైనా దానం చేయాలనిపించినప్పుడు, ఆ వ్యక్తిని సూచించడానికి నాలుగవ విభక్తి వస్తుంది.

పఞ్చమీ స్యాన్ఙసిభ్యాంభ్యోహ్యపాదానే చ కారకే । యతోఽపైతి సమాదత్తే ఉపాదత్తే భయం యతః ॥ ౧,౨౦౫.

ఙసి, భ్యామ్, భ్యస్ రూపాలనుండి ఐదవ విభక్తి వస్తుంది. ఏదైనా దూరమవుతున్నప్పుడు, తీసుకునే చోట, భయం ఎక్కడినుండి వస్తుందో, అటువంటి సందర్భాల్లో ఐదవ విభక్తిని ఉపయోగిస్తారు.

ఙసోసామశ్చ షష్ఠీ స్యాత్స్వామిసమ్బన్ధముఖ్యకే । ఙయోః సుపో వై సప్తమీ స్యాత్సా చాధికరణే భవేత్ ॥ ౧,౨౦౫.

ఙస్, ఆమ్ రూపాలనుండి ఆరో విభక్తి వస్తుంది, ఇది యజమాని సంబంధాన్ని చూపించడానికి ఉపయోగిస్తారు. ఙ మరియు సు రూపాలనుండి ఏడవ విభక్తి వస్తుంది, ఇది స్థలాన్ని సూచించడానికి ఉపయోగిస్తారు.

ఆధారశ్చాధికరణం రక్షార్థానాం ప్రయోగతః । ఈప్సితం చానీప్సితం యత్తదపాదానకం స్మృతమ్ ॥ ౧,౨౦౫.

ఆధారం అనేది స్థానం, ఇది రక్షణ కోసం ఉపయోగిస్తారు. ఏది కావాలన్నా, కావదన్నా, దానిని ఐదవ విభక్తిగా భావిస్తారు.

పఞ్చమీ పర్యుపాఙ్యోగే ఇతరర్తేఽన్యదిఙ్ముఖే । ఏనయోగే ద్వితీయా స్యాత్కర్మప్రవచనీయకైః ॥ ౧,౨౦౫.

పర్యుపాంగ్ అనే సంయోగంలో, లేదా వేరే అర్థాల్లో ఐదవ విభక్తిని వాడుతారు. 'ఎన్' సంయోగంలో, చర్యను చూపించే క్రియలతో రెండవ విభక్తిని ఉపయోగిస్తారు.

వీప్సేత్థమ్భావచిహ్నేఽభిర్భాగేనైవ పరిప్రతీ । అనురేషు సహార్థే చ హీనేఽనూపశ్చ కథ్యతే ॥ ౧,౨౦౫.

పునఃపునః జరిగే చర్యలకు, ఆధారాన్ని సూచించడానికి, భాగాలుగా పంచడానికి, పూర్తిగా పంపిణీ చేయడానికి, తోడుగా ఉన్న అర్థానికి, లోపానికి, దగ్గరగా ఉన్న సందర్భాలకు ఇవి చెప్పబడ్డాయి.

ద్వితీయా చ చతుర్థో స్యాచ్చేష్టాయాం గతికర్మణి । అప్రాణే హి విభక్తీ ద్బే మన్యకర్మణ్యనాదరే ॥ ౧,౨౦౫.

చర్యలో, కదలికను చూపే క్రియలలో రెండవది, నాలుగవది విభక్తులు ఉపయోగిస్తారు. ప్రాణం లేని వస్తువుల విషయంలో, నిర్లక్ష్యంగా జరిగే చర్యలకు రెండు విభక్తులు వస్తాయి.

నమః స్వస్తిస్వధాస్వాహాలంవషడ్యోగ ఈరితా । చతుర్థో చైవ తాదర్థ్యే తుమర్థాద్భావవాచినః ॥ ౧,౨౦౫.

'నమః', 'స్వస్తి', 'స్వధా', 'స్వాహా', 'అలం', 'వషట్' అనే పదాల ప్రయోజనానికి నాలుగవ విభక్తిని, అలాగే తుమర్థం లేదా స్థితిని సూచించే పదాలకు కూడా నాలుగవ విభక్తిని వాడుతారు.

తృతీయా సహయోగే స్యాత్కుత్సితేఙ్గే విశేషణే । కాలే భావే సప్తమీ స్యాదేతైర్యోగేఽపిషష్ఠ్యతి ॥ ౧,౨౦౫.

మూడవ విభక్తిని తోడుగా, అవమానార్థంలో, విశేషణంగా ఉపయోగిస్తారు. ఏడవ విభక్తిని కాలానికి, స్థితికి వాడతారు. 'ఏతైః' అనే సంయోగంలో ఆరో విభక్తిని కూడా ఉపయోగిస్తారు.

స్వామీశ్వరాధిపతిభిః సాక్షిదాయాదప్రసూతైః । నిర్ధారణే ద్వే విభక్తో షష్ఠీ హేతుప్రయోగకే ॥ ౧,౨౦౫.

యజమాని, ఈశ్వరుడు, అధిపతి, సాక్షి, వారసుడు, సంతానం వంటి పదాలతో నిర్ణయానికి రెండు విభక్తులు వస్తాయి. కారణాన్ని చూపించడానికి ఆరో విభక్తిని ఉపయోగిస్తారు.