గరుడపురాణమ్

సౌరాష్ట్రీ మృత్తికాక్షారం కాక్షీ వై పఙ్కపర్పటీ । విద్యాత్సమాక్షికం ధాతు తాప్యం తాప్యుత్థసమ్భవమ్ ॥ ౧,౨౦౪.

సౌరాష్ట్ర మట్టిలోని క్షారం, కాక్షీ అనే పేర్లు పంకపర్పటికి ఉన్నాయి. సమాక్షికం ఒక ఖనిజం, తాప్యం తాప్యుత్థ నుండి ఉత్పన్నమవుతుంది.

శిలా మనః శిలా జ్ఞేయా నేపాలీ కులటీతి చ । ఆలం మనస్తాలకం వా హరితాలం వినిర్దిశేత్ ॥ ౧,౨౦౪.

శిలా, మనఃశిలా, నేపాలి, కులటీ అనే పేర్లను తెలుసుకోవాలి. ఆల లేదా మనస్తాలకాన్ని హరితాలమని సూచిస్తారు.

గన్ధకో గన్ధపాషాణో రసః పారద ఉచ్యతే । తామ్రమౌదుమ్బరం శుల్బం విద్యాన్మ్లేచ్ఛముఖం తథా ॥ ౧,౨౦౪.

గంధకం అంటే గంధపాషాణం, రసం అంటే పారదం. తామ్రమౌదుంభరం, శుల్బం, మ్లేచ్ఛముఖం అనే పేర్లూ ఉన్నాయి.

అద్రిసారస్త్వయస్తీక్ష్ణం లోహకఞ్చాపి కథ్యతే । మాక్షికం మధు చ క్షౌద్రం తచ్చ పుష్పరసం స్మృతమ్ ॥ ౧,౨౦౪.

అద్రిసారాన్ని తీవ్రమైన ఇనుము, లోహకంచ అని కూడా పిలుస్తారు. మాక్షికం, మధు, క్షౌద్రం ఇవన్నీ పుష్పరసంగా భావిస్తారు.

జ్యేష్ఠన్తు సోదకం తత్స్యాత్కాఞ్జికన్తు సువీరకమ్ । సీతా సితోపలా చైవ మత్స్యణ్డీశర్కరా స్మృతా ॥ ౧,౨౦౪.

జ్యేష్ఠాన్ని నీటితో కలిపితే కాంజికం, సువీరకం అని పిలుస్తారు. సీతా, సితోపల, మత్స్యండీ అనే పేర్లు చక్కెరకు ఉన్నాయి.

త్వగేలాపత్రకైస్తుల్యైస్త్రిసుగన్ధి త్రిజాతకమ్ । నాగకేశరసంయుక్తం తచ్చతుర్జాతమిష్యతే ॥ ౧,౨౦౪.

త్వక్, ఏల, పత్రిక సమానంగా కలిపితే త్రిసుగంధి లేదా త్రిజాతకం అవుతుంది. దీనికి నాగకేశరాన్ని కలిపితే చతుర్జాతమని అంటారు.

పిప్పలీ పిప్పలీమూలం చవ్యచిత్రకనాగరైః । కథితం పఞ్చకోలఞ్చ కోలకం కోలసంజ్ఞయా ॥ ౧,౨౦౪.

పిప్పలి, పిప్పలిమూలం, చవ్య, చిత్రక, నాగరాలతో కలిపి పంచకోలమని, అలాగే కోలకాన్ని కూడా అదే పేరుతో పిలుస్తారు.

ప్రియఙ్గుః కఙ్గుకా జ్ఞేయా కోరదూషశ్చ కోద్రవః । త్రిపుటః పుటసంజ్ఞశ్చ కలాపో లఙ్గకో మతః ॥ ౧,౨౦౪.

ప్రియంగును కంగుక అని, కొరదూషను కొద్రవ అని పిలుస్తారు. త్రిపుటను పుట అని, కలాపాన్ని లంగక అని భావిస్తారు.

సతీనో వర్తులశ్చైవ వేణుశ్చాపి ప్రకీర్తితః । పిచుకం పితలం చాక్షం బిడాలపదకం తథా ॥ ౧,౨౦౪.

సతీన, వృత్తాకారం, వేణు అనే పేర్లు ప్రస్తావించబడ్డాయి. పిచుక, పితల, చాక్ష, బిడాలపదక అనే పేర్లూ ఉన్నాయి.

విద్యాత్కర్షం తథా చాపి సువర్ణం కవలగ్రహమ్ । పలార్ధం శుక్తిమిచ్ఛన్తి తథాష్టౌమాషకాస్త్వితి ॥ ౧,౨౦౪.

కర్షం ఒక కొలమానం, సువర్ణం కూడా అలాగే. కవలగ్రహం, అర్ధపలాన్ని శుక్తి అంటారు. ఎనిమిది మాషకాలను కూడా గుర్తించాలి.

పలం బిల్వఞ్చ ముష్టిః స్యాద్ద్వే పలే ప్రసృతిం వదేత్ । అఞ్జలిం కుడవఞ్చైవ విద్యాత్పలచతుష్టయమ్ ॥ ౧,౨౦౪.

పలం అంటే బిల్వం, ముష్టి అంటే రెండు పలాలు. ప్రసృతి కూడా రెండు పలాలు. అంజలి, కుడవ రెండూ నాలుగు పలాలు అని తెలుసుకోవాలి.

అష్టమానం పలాన్యష్టౌ తచ్చ మానమితి స్మృతమ్ । చతుర్భిః కుడవైః ప్రస్థ ప్రస్థాశ్చత్వార ఆఢకః ॥ ౧,౨౦౪.

ఎనిమిది పలాలు కలిస్తే ఒక అష్టమానం అవుతుంది; ఇది ప్రమాణంగా గుర్తించబడింది. నాలుగు కుడవలు కలిస్తే ఒక ప్రస్తం అవుతుంది, నాలుగు ప్రస్తాలు కలిస్తే ఒక ఆఢకము అవుతుంది.

కాశపాత్రఞ్చ సంప్రోక్తో ద్రోణశ్చచతురాఢకే । తులా పలశతం ప్రోక్తం భాగో వింశత్పలః స్మృతః ॥ ౧,౨౦౪.

కాషపాత్రం అని కూడా అంటారు. నాలుగు ఆఢకాలు కలిస్తే ద్రోణం అవుతుంది. తులా అనగా నూరుపలాలు. భాగం అనగా ఇరవై పలాలు అని చెప్పబడింది.

మానమేవం విధం ప్రోక్తం ప్రస్థద్రవ్యేషు పణ్డితైః । ద్రవద్రవ్యేషు చోద్దిష్టం ద్విగుణం పరికీర్తితమ్ ॥ ౧,౨౦౪.

ప్రస్తములోని పదార్థాలకు ఇలా ప్రమాణాలు పండితులు వివరించారు. ద్రవ పదార్థాలకు ఇది రెట్టింపు అవుతుంది అని పేర్కొన్నారు.

భద్రదారు దేవకాష్ఠం దారు స్యాద్దేవదారుకమ్ । కుష్ఠమామయమాఖ్యాతం మాంసీఞ్చ నలదంశనమ్ ॥ ౧,౨౦౪.

భద్రదారు అనగా దైవికమైన చెక్క. దారు అంటే దేవదారు అని కూడా అంటారు. కుష్ఠం అనగా ఔషధ మొక్క, మాంసీ అనగా నలదా మూలం.

శఙ్ఖః శుక్తినఖః శఙ్ఖో వ్యాఘ్రో వ్యాఘ్రనఖః స్మృతః । పురం పలఙ్కషం విద్యాన్మహిషాక్షఞ్చ గుగ్గులుః ॥ ౧,౨౦౪.

శంఖం అనగా శంఖు, శుక్తి అనగా ముత్యపు గెడ్డి, నఖం అనగా గోరు. శంఖం అంటే శంఖు అని కూడా అంటారు. వ్యాఘ్రం అనగా పులి, వ్యాఘ్రనఖం అనగా పులి గోరు. పురం అనగా పలంకషం, మహిషాక్షం అనగా గుగ్గులు.

రసో గన్ధరసో బోలే సర్జః సర్జరసో మతః । ప్రియఙ్గుః ఫలినీ శ్యామా గౌరీ కాన్తేతి చోచ్యతే ॥ ౧,౨౦౪.

రసం అనగా పారాదం, గంధరసం అనగా బోలే మట్టి, సర్జం అనగా సర్జ చెట్టు గుం. ప్రియంగు, ఫలినీ, శ్యామా, గౌరీ ఇవన్నీ ఔషధ మొక్కల పేర్లు.

కరఞ్జౌ నక్తమాలః స్యాత్పూతికశ్చిరబిల్వకః । శిగ్రుః శోభాఞ్జనో నామ జ్ఞానమానశ్చ కీర్తితః ॥ ౧,౨౦౪.

కరంజా, నక్తమాలా, పూతిక, చిరబిల్వం అనే మొక్కలు ఉన్నాయి. శిగ్రు అనే మొక్కను శోభాంజనం అని కూడా అంటారు. జ్ఞానమానం అనే పేరు కూడా ఉంది.

జయా జయన్తీ శరణీ నిర్గుణ్డీ సిన్ధువారకః । మోరటా పీలుపర్ణో చ తుణ్డీ స్యాత్తుణ్డికేరికా ॥ ౧,౨౦౪.

జయ, జయంతి, శరణి, నిర్గుండి, సిందువార అనే ఔషధ మొక్కలు. మోరటా, పీలుపర్ణ, టుండీ అనే మొక్కలను టుండికేరికా అని కూడా అంటారు.

మదనో గాలవో బోధో ఘోటా ఘోటీ చ కథ్యతే । చతురఙ్గుల సమ్పాకో వ్యాధిఘాతాభిసంజ్ఞకః ॥ ౧,౨౦౪.

మదన, గాలవ, బోధ, ఘోటా, ఘోటీ అనే ఔషధాలు ఉన్నాయి. చతురంగులం అనే తయారీని వ్యాధిఘాతం అని కూడా అంటారు.

విద్యాదారగ్వధం రాజవృక్షం రైవతసంజ్ఞకమ్ । దన్తీ కాకేన్దుతిక్తా స్యాత్కణ్టకీ చ వికఙ్కతః ॥ ౧,౨౦౪.

ఆరగ్వధం అనే మొక్కను రాజవృక్షం, రైవతం అని కూడా అంటారు. దంతీ, కాకేందు తిక్త, కంటకీ, వికంకట అనే ఔషధాలు కూడా ఉన్నాయి.

నిమ్బోఽరిష్టః సమాఖ్యాతః పటోలం కోలకం విదుః । వయస్థా చ విశల్యా చ చ్ఛిన్నా ఛిన్నరుహా మతా ॥ ౧,౨౦౪.

నింబం అంటే అరిష్టం అని అంటారు. పట్టోళం అంటే కొలక అని తెలుసుకోవాలి. వయస్థా, విశల్యా అనే మొక్కలను చిన్నా, చిన్నరుహా అని కూడా అంటారు.

వశా దన్త్యమృతా చేతి గుడూచీనామసంగ్రహః । కిరాతతిక్తకశ్చైవ భూనిమ్బః కాణ్డతిక్తకః ॥ ౧,౨౦౪.

వశా, దంత్యమృతా అనే పేర్లు గుడూచికి ఉన్నాయి. కిరాతతిక్త, భూనింబ, కాండతిక్త అనే ఔషధాలు కూడా ఉన్నాయి.

సూత ఉవాచ । నామాన్యేతాని చ హరే వన్యానాం భేషజాం తథా । అతో వ్యాకరణం వక్ష్యే కుమారోక్తఞ్చ శౌనక ॥ ౧,౨౦౪.

సూతుడు ఇలా అన్నాడు: హరి! ఇవి అడవి ఔషధ మొక్కల పేర్లు. ఇప్పుడు కుమారుడు శౌనకునికి చెప్పిన వ్యాకరణాన్ని వివరంగా చెప్పుతాను.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౦౫ కుమార ఉవాచ । అథ వ్యాకరణం వక్ష్యే కాత్యాయన సమాసతః । సిద్ధశబ్దవివేకాయ బాలవ్యుత్పత్తిహేతవే ॥ ౧,౨౦౫.

కుమారుడు ఇలా అన్నాడు: కాత్యాయన! ఇప్పుడు వ్యాకరణాన్ని సంక్షిప్తంగా వివరించబోతున్నాను. పక్కాగా స్థిరమైన పదాలను తెలుసుకోవడానికి, పిల్లలకు అర్థమయ్యేలా చెప్పడానికి ఇది ఉపయుక్తం.

సుప్తిఙన్తం పదం ఖ్యాతం సుపః సప్త విభక్తయః । స్వౌజసః ప్రథమా ప్రోక్తా సా ప్రాతిపదికాత్మకే ॥ ౧,౨౦౫.

సుప్ లేదా తిం తో ముగిసే పదాన్ని పదం అంటారు. సుప్ అనగా ఏడు విభక్తులు. స్వౌజసః అనగా ప్రథమా విభక్తి, ఇది ప్రాతిపదికలో సహజంగా ఉంటుంది.

సమ్బోధనే చ లిఙ్గాదావుక్తే కర్మణి కర్తరి । అర్థవత్ప్రాతిపదికం ధాతుప్రత్యయవర్జితమ్ ॥ ౧,౨౦౫.

సంబోధన, లింగం మొదలైన సందర్భాలలో, కర్త, కర్మ చెప్పని చోట అర్థవంతమైన ప్రాతిపదిక, ధాతు ప్రత్యయాలు లేని పదం వాడతారు.

అమౌశసో ద్వితీయా స్యాత్తత్కర్మ క్రియతే చ యత్ । ద్వితీయా కర్మణి ప్రోక్తాన్తరాన్తరేణ సంయుతే ॥ ౧,౨౦౫.

అమౌశసః అనగా ద్వితీయా విభక్తి, ఇది కర్మకు ఉపయోగిస్తారు. ద్వితీయా విభక్తి కర్మను సూచించడానికి, మరొకదానితో కలిపి వాడతారు.

టాభ్యాంభిసస్తృతీయా స్యాత్కరణే కర్తరీరితా । యేన క్రియతే కరణం తత్కర్తా యః కరోతి సః ॥ ౧,౨౦౫.

టాభ్యాంభిస్అనగా తృతీయా విభక్తి, ఇది కరణానికి లేదా కర్తకు వాడతారు. దేనితో పని జరుగుతుందో అది కరణం, ఎవరు చేస్తారో వారు కర్త.