గరుడపురాణమ్

వ్యోషం కటుత్రయం విద్యాత్త్ర్యూషణం తచ్చ కీర్త్యతే । లాఙ్గలీ హలినీ చ స్యాచ్ఛేయసీ గజ పిప్పలీ ॥ ౧,౨౦౪.

వ్యోషాన్ని మూడు రకాల కటువులు అని, దానిని త్ర్యూషణ అని కూడా అంటారు. లాంగళీని హలినీ అని, చేయసిని గజపిప్పలి అని పిలుస్తారు.

త్రాయన్తీ త్రాయమాణా స్యాదుత్సాయా సువహా స్మృతా । చిత్రకః స్యాచ్ఛిఖీ వహ్నిరగ్నిసంజ్ఞాభిరుచ్యతే ॥ ౧,౨౦౪.

త్రాయంతీని త్రాయమాణా అని, ఉత్సాయాను సువహా అని అంటారు. చిత్రకాన్ని శిఖీ, వహ్ని, అగ్ని అనే పేర్లతో పిలుస్తారు.

షడ్గ్రన్థోగ్రా వచా జ్ఞేయా శ్వేతా హైమవతీతి చ । కుటజో వృక్షకః శక్రో వత్సకో గిరిమాల్లికా ॥ ౧,౨౦౪.

షడ్గ్రంథాను ఉగ్రా, వచా అని, శ్వేతను హైమవతీ అని కూడా అంటారు. కुटజ, వృక్షక, శక్ర, వత్సక, గిరిమాల్లిక అనే మొక్కలు చెప్పబడ్డాయి.

కలిఙ్గేన్ద్రయవారిష్టం తస్య బీజాని లక్షయేత్ । ముస్తక్తో మేఘనామా స్యాత్కౌన్తీ జ్ఞేయా హరేణుకా ॥ ౧,౨౦౪.

కలింగ, ఇంద్రయవ, ఆరిష్ట అనే మొక్కల విత్తనాలను గుర్తించాలి. ముస్తకాన్ని మేఘనామా అని, కౌంతీని హరేణుకా అని పిలుస్తారు.

ఏలా చ బహులా ప్రోక్తా సూక్ష్మైలా చ తథా త్రుటిః । పద్మా భార్ఙ్గో తథా కాఞ్జీ జ్ఞేయా బ్రాహ్మణయష్టికా ॥ ౧,౨౦౪.

ఏలాను బహులా అని, సూక్ష్మఏలాను త్రుటి అని అంటారు. పద్మా, భార్ఙ్గ, కాంజీ, బ్రాహ్మణయష్టిక అనే మొక్కలు కూడా తెలుసుకోవాలి.

మూర్వా మధురసా జ్ఞేయా తేజనీ తిక్తవల్లికా । మహానిమ్బో బృహన్నిమ్బో దీప్యకః స్యాద్యవానికా ॥ ౧,౨౦౪.

మూర్వాను మధురసా అని, తేజనీని తిక్తవల్లికా అని, మహానింబాన్ని బృహన్నింబ అని, దీప్యకాన్ని యవానికా అని పిలుస్తారు.

విడఙ్గం క్రిమశత్రుః స్యాద్రామఠం హిఙ్గురుచ్యతే । అజాజీ జీరకం జ్ఞేయా కారవీ చోపకుఞ్చికా ॥ ౧,౨౦౪.

విడంగాన్ని క్రిమిశత్రువు అని, రామఠాన్ని హింగు అని, అజాజీని జీరక అని, కారవీని ఉపకుంచికా అని పిలుస్తారు.

విజ్ఞేయా కటుకా తిక్తా తథా కటుకరోహిణీ । తగరం స్యాన్నతం వక్రం చోచం త్వచవరాఙ్గకమ్ ॥ ౧,౨౦౪.

కటుకా, తిక్తా, అలాగే కటుకరోహిణి అని తెలిసినవి. తగరాన్ని వంగినదిగా, వక్రాన్ని వంకరగా, కోచాను త్వచవరాంగకంగా గుర్తించాలి.

ఉదీచ్యం బాలకం ప్రోక్తం హ్రీబేరం చామ్బునామభిః । పత్రకం దలసంజ్ఞాభిశ్చారకం తస్కరాహ్వయమ్ ॥ ౧,౨౦౪.

ఉదీచ్యాన్ని బాలక అని, హ్రీబేరాన్ని నీటి పేర్లతో, పత్రకాన్ని దళసంజ్ఞగా, చారకాన్ని తస్కరమని పిలుస్తారు.

హేమాభం నాగసంజ్ఞాభిర్నాగకేశర ఉచ్యతే । అసృక్కుఙ్కుమమాఖ్యాతం తథా కాశ్మీరబాహ్లికమ్ ॥ ౧,౨౦౪.

హేమాభాన్ని నాగకేశర అని, అసృక్కుంకుమాన్ని అలాగే, కాశ్మీరా, బాహ్లికం అని కూడా అంటారు.

అయో లోహం సముద్దిష్టం యౌగికైర్లోహనామభిః । పురం కుటనటం విద్యాన్మహిషాక్షః పలఙ్కషా ॥ ౧,౨౦౪.

అయోను ఇనుము అని, లోహాల పేర్లతో పిలుస్తారు. పురం, కుటనటం, మహిషాక్ష, పలంకషా అని కూడా తెలుసుకోవాలి.

కాశ్మరీ కట్ఫలా జ్ఞేయా శ్రీపర్ణో చేతి కీర్తితా । శల్లకీ గజభక్ష్యా చ పత్రీ చ సురభీ స్త్రవః ॥ ౧,౨౦౪.

కాశ్మరీని కటఫల అని, శ్రీపర్ణాన్ని అలాగే, శల్లకి, గజభక్ష్య, పత్రి, సురభిస్రవ అని కూడా అంటారు.

ధాత్రీమామలకీం విద్యాదక్షశ్చైవ విభీతకః । పథ్యాభయా చ విజ్ఞేయా పూతనా చ హరీతకీ ॥ ౧,౨౦౪.

ధాత్రీ అంటే ఆమలకీ, అక్ష అంటే విభీతక అని తెలుసుకోవాలి. పథ్యా అంటే అభయ, పూతనా అంటే హరీతకీ అని గుర్తించాలి.

త్రిఫలా ఫలమేవోక్తా తచ్చ జ్ఞేయం ఫలత్రికమ్ । ఉదకీర్యో దీర్ఘవృన్తః కరఞ్జశ్చేతి కీర్తితః ॥ ౧,౨౦౪.

త్రిఫల అనగా మూడు ఫలాలు అని, ఫలత్రయంగా తెలుసుకోవాలి. ఉదకీర్యం దీర్ఘవృంతం కలది, దానిని కరంజం అని అంటారు.

యష్టీ యష్ట్యాహ్వయం ప్రోక్తం మదుకం మధుయష్టికా । ధాతకీ తామ్రపర్ణో స్యాత్సమఙ్గా కుఞ్జరా మతా ॥ ౧,౨౦౪.

యష్టీని యష్ట్యాహ్వయ అని, మదుకాన్ని మధుయష్టికా అని పిలుస్తారు. ధాతకీని తామ్రపర్ణ అని, సమంగా అంటే కుంజరా అని భావిస్తారు.

సితం మలయజం శీతం గోశీర్షం సితచన్దనమ్ । విద్యాద్రక్తం చన్దనం చ ద్వితీయం రక్తచన్దనమ్ ॥ ౧,౨౦౪.

సితం అంటే మలయజం, అది చల్లగా ఉంటుంది. గోశీర్షం అంటే తెల్లచందనం. రక్తం అంటే చందనం, రెండవది రక్తచందనం అని తెలుసుకోవాలి.

కాకోలీ చ స్మృతా వీరా వయస్యా చార్కపుష్పికా । శృఙ్గీ కర్కటశృఙ్గీ చ మహాఘోషా చ కీర్తితా ॥ ౧,౨౦౪.

కాకోలీని వీరా అని, వయస్యను అర్కపుష్పికా అని గుర్తించాలి. శృంగీ, కర్కటశృంగీ, మహాఘోషా అని కూడా చెప్పబడతాయి.

తుగాక్షీరీ శుభా వాంశీ విజ్ఞేయా వంశలోచనా । మృద్వికా చ స్మృతా ద్రాక్షా తథా గోస్తనికా మతా ॥ ౧,౨౦౪.

తుగాక్షీరీ, శుభవంశీ, వంశలోచన అని తెలుసుకోవాలి. మృద్విక అంటే ద్రాక్ష, గోస్తనిక కూడా అలాగే భావించాలి.

స్యాదుశీరం మృణాలఞ్చ సేవ్యం లామజ్జకం తథా । సారఞ్చ గోపవల్లీ చ గోపీ భద్రా చ కథ్యతే ॥ ౧,౨౦౪.

ఉశీర, మృణాళం, సేవ్య, లామజ్జకం, సారం, గోపవల్లి, గోపీభద్రా అని కూడా చెప్పబడతాయి.

దన్తీ కటఙ్కటేరీ చ జ్ఞేయా దారునిశేతి చ । హరిద్రా రజనీ ప్రోక్తా పీతికా రాత్రినామికా ॥ ౧,౨౦౪.

దంతీ, కటంకటేరీ, దారునిశా అని తెలుసుకోవాలి. హరిద్రా అంటే రజనీ, పీతికా అంటే రాత్రినామికా అని పిలుస్తారు.

వృక్షాదనీ ఛిన్నరుహా నీలవల్లీ రసామృతా । వసుకోటశ్చ విజ్ఞేయో వాశిరః కామ్పిల్లో మతః ॥ ౧,౨౦౪.

వృక్షాదనీ, చిన్నరుహా, నీలవల్లి, రసామృతా, వసుకోట, వాశిరం అంటే కాంపిల్ల అని గుర్తించాలి.

పాషాణభేదకోఽరిష్టో హ్యస్మభిత్కుట్టభేదకః । ఘణ్టాకః శుష్కకో జ్ఞేయో వచోఽథ సూచకో మతః ॥ ౧,౨౦౪.

పాషాణభేదక, అరిష్ట, కుట్టభేదక అని తెలుసుకోవాలి. ఘంటాక, శుష్కక, వచ, సూచక అని కూడా పిలుస్తారు.

సురసో బీజకశ్చైవ పీతశాలోఽభిధీయేత । వజ్రవృక్షో మహావృక్షః స్నుహీ స్నుక్చ సుధా గుడా ॥ ౧,౨౦౪.

సురస, బీజక, పీతశాల అని పిలుస్తారు. వజ్రవృక్ష, మహావృక్ష, స్నుహీ, స్నుక, సుధా, గుడా అని కూడా ఉన్నాయి.

తులసీం సురసాం విద్యాదుపస్థేతి చ కథ్యతే । కుఠేరకోఽప్యర్జునకః పర్ణో సౌగన్ధిపర్ణిక్రః ॥ ౧,౨౦౪.

తులసిని సురస అని, ఉపస్థ అని కూడా అంటారు. కుతేరక, అర్జునక, పర్ణ, సుగంధిపర్ణిక్ర అని తెలుసుకోవాలి.

నీలశ్చ సిన్ధువారశ్చ నిర్గుణ్డీతి సుగన్ధికా । జ్ఞేయా సుగన్ధిపర్ణోతి వాసన్తీ కులజేతి చ ॥ ౧,౨౦౪.

నీల, సింధువార, నిర్గుండి అనే సుగంధిక. సుగంధిపర్ణోతి, వాసంతి, కులజ అని కూడా తెలుసుకోవాలి.

కాలీయకం పీతకాష్ఠం కతకాఖ్యః పునః స్మృతః । గాయత్రీఖదిరో జ్ఞేయస్తద్భేదః కన్దరో మతః ॥ ౧,౨౦౪.

కాళీయకము అనగా పసుపు రంగు కలిగిన చెక్కు. దీనిని కటకము అని కూడా అంటారు. గాయత్రీ ఖదిరము అని ఒక చెట్టు ఉంది, దానికి మరో రూపము కందరము అని పిలుస్తారు.

ఇన్దీ వరం కువలయం పద్మం నీలోత్పలం స్మృతమ్ । సౌగన్ధికం శతదలమబ్జం కమలముచ్యతే ॥ ౧,౨౦౪.

ఇందీ అనే పుష్పము ఉత్తమమైనది. కువలయము అనగా నీలకమలము. పద్మము అంటే కమలపువ్వు. నీలోత్పలము అని కూడా గుర్తించాలి. సౌగంధికము, శతదళము, అబ్జము, కమలము అన్నీ కమలపువ్వుకే పేర్లు.

అజవర్ణో భవేదూర్జో వాజికర్ణోఽశ్వకర్ణకః । శ్లేష్మాన్తకస్తథా శేలుర్బహువారశ్చ కథ్యతే ॥ ౧,౨౦౪.

అజవర్ణము, ఊర్జము, వాజికర్ణము, అశ్వకర్ణకము, శ్లేష్మాంతకము, శేలురు, బహువారము అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.

సునన్దకః కకుద్భద్రం ఛత్రాకీ ఛత్రసంజ్ఞకా । కబరీ కుమ్భకో ధృష్టః క్షుద్విధో ధనకృత్తథా ॥ ౧,౨౦౪.

సునందకము, కకుద్భద్రము, ఛత్రాకి, ఛత్రసంజ్ఞకము, కబరీ, కుంభకము, ధృష్టము, క్షుద్విధము, ధనకృత్ అనే చెట్లు కూడా ఉన్నాయి.