గరుడపురాణమ్

అకాలపలితో గౌరః ప్రస్వేదీ కోపనో బుధః । స్వప్నేఽపి దీప్తిమత్ప్రేక్షీ పిత్తప్రకృతిరుచ్యతే ॥ ౧,౧౬౮.

కాలానికి మించిన తెల్ల జుట్టు, తెలుపు రంగు చర్మం, సులభంగా చెమటపడటం, త్వరగా కోపపడటం, తెలివితేటలు ఉండటం, కలలో ప్రకాశవంతమైన వస్తువులు కనిపించడం—ఇవి పిత్త స్వభావానికి లక్షణాలు.

స్థిరచిత్తః స్వరః సూక్ష్మః ప్రసన్నః స్నిగ్ధమూర్ధజః । స్వప్నే జలశిలాలోకీ శ్లేష్మ ప్రకృతికో నరః ॥ ౧,౧౬౮.

స్థిరమైన మనస్సు, మృదువైన స్వరం, స్పష్టమైన, ఆనందదాయకమైన స్వభావం, నిగనిగలాడే జుట్టు, కలలో నీరు లేదా రాళ్ళు కనిపించడం—ఇవి శ్లేష్మ స్వభావానికి లక్షణాలు.

సంమిశ్రలక్షణైర్జ్ఞేయో ద్విత్రిదోషాన్వయో నరః । దోషస్యేతరసద్భావేఽప్యధికా ప్రకృతిః స్మృతాః ॥ ౧,౧౬౮.

రెండు లేదా మూడు దోషాల లక్షణాలు కలిసివుంటే, ఆ వ్యక్తి మిశ్రమ స్వభావం కలవాడని తెలుసుకోవాలి. అయితే, ఒక దోషం ఎక్కువగా ఉంటే, అదే ప్రధాన స్వభావంగా పరిగణించాలి.

మన్దస్తీక్ష్ణోఽథ విషమః సమశ్చైతి చతుర్విధాః । కఫపిత్తానిలాధిక్యాత్తత్సామ్యాజ్జాఠరోఽనలః ॥ ౧,౧౬౮.

జఠరాగ్ని నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది—మందమైనది, తీవ్రమైనది, అస్థిరమైనది, సమమైనది. ఇవి శ్లేష్మ, పిత్త, వాత అధికత వల్ల లేదా సమత్వం వల్ల కలుగుతాయి.

సమస్య పాలనం కార్యం విషమే వాతనిగ్రహః । తీక్ష్ణే పిత్తప్రతీకారో మన్దే శ్లేష్మవిశోధనమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

జఠరాగ్ని సమంగా ఉన్నప్పుడు దాన్ని కాపాడాలి. అస్థిరంగా ఉన్నప్పుడు వాతాన్ని తగ్గించాలి. తీవ్రంగా ఉన్నప్పుడు పిత్తానికి ప్రతికారం చేయాలి. మందంగా ఉన్నప్పుడు శ్లేష్మాన్ని శుద్ధి చేయాలి.

ప్రభవః సర్వరోగాణామజీర్ణం చాగ్నినాశనమ్ । ఆమామ్లరసవిష్టమ్భ లక్షణన్తచ్చతుర్విధమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

అన్ని రోగాలకు మూలం అజీర్ణమే. ఇది జఠరాగ్నిని నాశనం చేస్తుంది. దాని లక్షణాలు—భారం, పులుపు, ఆపడం—ఇవి నాలుగు రకాలుగా ఉంటాయి.

ఆమాద్విషూచికా చైవ హృదాలస్యాదయస్తథా । వచాలవణతోయేన ఛర్దనం తత్ర కారయేత్ ॥ ౧,౧౬౮.

అజీర్ణం వల్ల విషూచిక, హృదయ అలసట మొదలైనవి కలుగుతాయి. ఇలాంటి సందర్భాల్లో వచ, ఉప్పు, నీటితో వాంతి చేయించాలి.

శుక్రాభావో భ్రమో మూర్ఛా తర్షోఽమ్లాత్సంప్రవర్తతే । అపక్వం తత్ర శీతామ్బుపానం వాతనిషేవణమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

పులుపు వల్ల శుక్రాభావం, తల తిరగడం, మూర్చ, దాహం కలుగుతాయి. అప్పుడు చల్లని నీరు తాగాలి, వాతానికి సంబంధించిన మందులు వాడాలి.

గాత్రభఙ్గం శిరోజాడ్యం భక్తదోషాదయో గదాన్ । తస్మిన్స్వాపో దివా కార్యోలఙ్ఘనం చ వివర్జనమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

అంగాలు విరిగిపోవడం, తల బరువుగా ఉండటం, తినే ఆహారం వల్ల వచ్చే రోగాలు—ఇలాంటి సందర్భాల్లో పగలు నిద్రను మానాలి, ఉపవాసం పాటించాలి.

శూలగుల్మౌ చ విణ్మూత్రస్థానవిష్టమ్భసూచకౌ । విధేయం స్వేదనం తత్ర పానీయం లవణోదకమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

శూలం, గుల్మం, మలమూత్రాలు ఆగిపోవడం వంటి లక్షణాలు ఉంటే, ఆ సమయంలో స్వేదనం చేయాలి, ఉప్పు కలిపిన నీరు తాగాలి.

ఆమమమ్లం చ విష్టబ్ధం కఫపిత్తానిలైః క్రమాత్ । ఆలిప్య జఠరం ప్రాజ్ఞో హిఙ్గుత్ర్యూషణసైన్ధవైః ॥ ౧,౧౬౮.

శ్లేష్మ, పిత్త, వాత వల్ల కలిగే భారమైన, పులుపు, ఆపుదల లక్షణాలు ఉంటే, జఠరాన్ని హింగు, త్రికటు, సైంధవ లవణంతో పట్టాలి.

దివాస్వప్నం ప్రకుర్వీత సర్వాజీర్ణవినాశనమ్ । అహితాన్నై రోగరాశిరహితాన్నం తతస్త్యజేత్ ॥ ౧,౧౬౮.

అజీర్ణాన్ని పూర్తిగా పోగొట్టేందుకు పగలు నిద్ర అవసరం. కానీ హితమైనది కాని ఆహారం అనేక రోగాలకు కారణమవుతుంది కాబట్టి, అలాంటి ఆహారాన్ని వదలాలి.

ఉష్ణామ్బు వానుపానం చ మాక్షికైః పాచనం భవేత్ । కరీరదధిమత్స్యైశ్చ ప్రాయః క్షీరం విరుధ్యతే ॥ ౧,౧౬౮.

ఉష్ణమైన నీరు అనుపానంగా, తేనెతో కలిపి తాగితే జీర్ణశక్తి పెరుగుతుంది. కానీ పాలను ముల్లంగి, పెరుగు, చేపలతో కలిపితే సాధారణంగా అనుకూలించదు.

బిల్వః శోణా చ గమ్భారీ పాటలా గణికారికా । దీపనం కఫవాతఘ్నం పఞ్చమూలమిదం మహత్ ॥ ౧,౧౬౮.

బిల్వం, శోణా, గంభారీ, పాటల, గణికారికా—ఈ ఐదు గొప్ప మూలికలు జీర్ణాగ్నిని పెంచి, శ్లేష్మం, వాతాన్ని తొలగిస్తాయి.

శాలపర్ణో పృశ్రిపర్ణో బృహతీద్వయగోక్షురమ్ । వాతపిత్తహరం వృష్యం కనీయః పఞ్చమూలకమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

శాలపర్ణ, పృశ్నిపర్ణ, రెండు బృహతీ, గోక్షురం—ఈ ఐదు చిన్న మూలికలు వాత, పిత్తాన్ని తగ్గించి, శక్తిని ఇస్తాయి.

ఉభయం దశసూలం స్యాత్సన్నిపాతజ్వరాపహమ్ । కాసే శ్వాసే చ తన్ద్రాయాం పార్శ్వశూలే చ శస్యతే ॥ ౧,౧౬౮.

రెండు విధాల దశసూలం కలిసొచ్చే జ్వరం తగ్గించడంలో ఉపయోగపడుతుంది. ఇది దగ్గు, ఊపిరితిత్తులు బిగుసుకుపోవడం, అలసట, పక్కవైపు నొప్పులకు కూడా మంచిదని చెప్పబడింది.

ఏతైస్తైలాని సర్పోషి ప్రలేపాదలకాం జయేత్ । క్వాథాచ్చతుర్గుణం వారి పాదస్థం స్యాచ్చతుర్గుణమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

ఈ నూనెలతో శరీరానికి ఉప్పెన పెట్టాలి, లేపం కూడా వేయాలి. ఇలా చేస్తే తలలో జుట్టు రాలిపోవడాన్ని తగ్గించవచ్చు. కషాయం నీరు నాలుగింతలు కలిపి, కాలుకు కూడా నాలుగింతలు వేసి ఉపయోగించాలి.

స్నేహఞ్చ తత్సమం క్షీరం కల్కశ్చ స్నేహపాదకః । సంవర్తితౌషధైః పాకో బస్తౌ పానే భవేత్సమః । ఖరోఽభ్యఙ్గే మృదుర్నస్యే పాకోఽపి సంప్రకల్పయేత్ ॥ ౧,౧౬౮.

నూనె, పాలు సమానంగా తీసుకుని, మందు ముద్ద నూనె నాలుగవ వంతు కలిపి, చెప్పిన ఔషధాలతో కలిపి మరిగించాలి. బస్తి, తాగడానికి సమంగా తయారుచేయాలి. మర్దనకు కాస్త గట్టిగా, నాసికలో వేసేటప్పుడు మృదువుగా ఉండాలి. అవసరానికి తగ్గట్టు తయారు చేయాలి.

స్థూలదేహన్ద్రియాశ్చిన్త్యా ప్రకృతిర్యా త్వధిష్ఠితా । ఆరోగ్యమితి తం విద్యాదాయుష్మన్తముపాచరేత్ ॥ ౧,౧౬౮.

బలమైన శరీరం, ఇంద్రియాలు కలిగి, సహజ స్వభావం ఉన్నవారిని ఆరోగ్యవంతులుగా భావించాలి. అలాంటి వారిని దీర్ఘాయుష్కులుగా చూసుకోవాలి.

యో గృహ్ణాతీన్ద్రియైరర్థాన్విపరీతాన్స మృత్యుభాక్ । భిషఙ్మిత్రగురుద్వేషీ ప్రియారాతిశ్చ యో భవేత్ ॥ ౧,౧౬౮.

ఇంద్రియాలతో విషయాలను తప్పుగా గ్రహించే వాడు మరణానికి గురవుతాడు. వైద్యుడు, స్నేహితుడు, గురువుతో శత్రుత్వం చూపేవాడు, లేదా ప్రియమైనవారిపట్ల లేదా శత్రువుల పట్ల అతిగా మమకారం కలిగినవాడు కూడా ప్రమాదంలో పడతాడు.

గుల్ఫజానులలాటం చ హనుర్గణ్డస్తథైవ చ । భ్రష్టం స్థానచ్యుతం యస్య స జహాత్యచిరాదసూన్ ॥ ౧,౧౬౮.

ఎవరికి గుండ్రపు మోకాలు, మోకాలి భాగం, నుదురు, దవడ, చెంపలు స్థానభ్రష్టమై ఉంటే, అలాంటి వారు త్వరలో ప్రాణాలు కోల్పోతారు.

వామాక్షిమజ్జనం జిహ్వా శ్యామా నాసా వికారిణీ । కృష్ణౌ స్థానచ్యుతౌ చోష్ఠౌ కృష్ణాస్యం యస్యతం త్యజేత్ ॥ ౧,౧౬౮.

ఎవరికి ఎడమ కంటి లోతుగా పోయి, నాలుక నల్లగా, ముక్కు వంకరగా, పెదాలు నల్లగా, స్థానభ్రష్టంగా ఉండి, నోరు నల్లగా ఉంటే, అలాంటి వారి జీవితం మీద ఆశ పెట్టుకోకూడదు.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౧౬౯ ధన్వన్తరిరువాచ । హితాహితవికేకాయ అనుపానవిధిం బ్రువే । రక్తశాలి త్రిదోషఘ్నం తృష్ణామేదోనివారకమ్ ॥ ౧,౧౬౯.

ధన్వంతరి ఇలా చెప్పారు: ఏమి మంచిదో, ఏమి మంచికాదో తెలుసుకోవడం, అనుపాన నియమాన్ని వివరించబోతున్నాను. రక్తశాలి అన్నం మూడు దోషాలను తగ్గిస్తుంది, దాహాన్ని నివారిస్తుంది, కొవ్వు పెరగకుండా చూస్తుంది.

మహాశాలి పరం వృష్యం కలమః శ్లేష్మపిత్తహా । శీత్తో గురుస్త్రిదోషఘ్నః ప్రాయశో గౌరషష్టికః ॥ ౧,౧౬౯.

మహాశాలి అన్నం బలాన్ని పెంచుతుంది. కలమ అన్నం కఫం, పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది. ఇది చల్లగా, బరువుగా ఉంటుంది. అలాగే, తెల్ల షష్టిక అన్నం కూడా మూడు దోషాలను తగ్గించడంలో సహాయపడుతుంది.

శ్యామాకః శోషణో రూక్షో వాతలః శ్లేష్మపిత్తహా । తద్వత్ప్రియఙ్గునీవారకోరదూషాః ప్రకీర్తితాః ॥ ౧,౧౬౯.

శ్యామాకం పొడి, రూక్షంగా, వాతాన్ని పెంచుతుంది, కఫం, పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది. అలాగే, ప్రియంగు, నివార, కొరదూషా కూడా ఇలానే చెప్పబడ్డాయి.

బహువారః సకృచ్ఛీతః శ్లేష్మపిత్తహరో యవః । వృష్యః శీతో గురుః స్వాదుర్గోధూమో వాతనాశనః ॥ ౧,౧౬౯.

యవము తరచూ వాడితే, ఒకసారి చల్లగా వాడితే కఫం, పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది. ఇది బలాన్ని పెంచుతుంది, చల్లగా ఉంటుంది, బరువుగా, తీపిగా ఉంటుంది. గోధుమ వాయువును తగ్గిస్తుంది.

కఫపిత్తాస్త్రజిన్ముద్గః కషాయో మధురోలఘుః । మాషో బహుబలో వృష్యః పిత్తశ్లేష్మహరో గురుః ॥ ౧,౧౬౯.

ముద్గము కషాయ రుచి, తీపి, తేలికగా ఉంటుంది, కఫం, పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది. మాషము బలాన్ని ఎక్కువగా ఇస్తుంది, బలవర్ధకంగా, బరువుగా ఉంటుంది, పిత్తం, కఫాన్ని తగ్గిస్తుంది.

అవృష్యః శ్లేష్మపిత్తఘ్నో రాజమాషోఽనిలార్తినుత్ । కులత్థః శ్వాసహిక్కాహృత్కఫగుల్మానిలాపహః ॥ ౧,౧౬౯.

రాజమాషము బలాన్ని పెంచదు, కానీ కఫం, పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది, వాయువును తగ్గిస్తుంది. కులత్తు ఊపిరితిత్తులు, హిక్క, గుండెకు సంబంధించిన వ్యాధులు, కఫం, గుద్దులో గడ్డలు, వాయువును తగ్గిస్తుంది.

రక్తపిత్తజ్వరోన్మాథో శీతో గ్రాహీ మకుష్ఠకః । పుంస్త్వాసృక్కఫపిత్తఘ్నశ్చణకో వాతలః స్మృతః ॥ ౧,౧౬౯.

మకుష్ఠకము చల్లగా, బంధకరంగా ఉంటుంది, రక్తపిత్తం, జ్వరం, ఉన్మాదాన్ని తగ్గిస్తుంది. చణకము వాయువు పెంచుతుంది, వీర్యం, రక్తం, కఫం, పిత్త సంబంధిత వ్యాధులను తగ్గిస్తుంది.