గరుడపురాణమ్

శీతోష్ణం లవణం వీర్యమథ వా శక్తిరిష్యతే । రసానాం ద్వివిధః పాకో కటురేవ చ ॥ ౧,౧౬౮.

శక్తి అనేది చల్లగా, వేడిగా, లేదా ఉప్పుగా ఉంటుందని భావిస్తారు. రుచుల మార్పు రెండు విధాలుగా ఉంటుంది, ముఖ్యంగా కారంగా ఉంటుంది.

భిషగ్భేషజరోగార్తపరిచారకసమ్పదః । చికిత్సాఙ్గానిచత్వారి విపరీతాన్యసిద్ధయే ॥ ౧,౧౬౮.

చికిత్సకు నలుగు భాగాలు—వైద్యుడు, ఔషధం, రోగి, సేవకుడు. వీటిలో ఏదైనా తప్పితే చికిత్స ఫలించదు.

దేశకాలవయోవహ్నిసామ్యప్రకృతిభేషజమ్ । దేహసత్త్వబలవ్యాధీన్బుద్ధ్వా కర్మ సమాచరేత్ ॥ ౧,౧౬౮.

ప్రాంతం, కాలం, వయస్సు, జీర్ణశక్తి, స్వభావం, ఔషధం, దేహం, మనస్సు, బలము, వ్యాధులను తెలుసుకుని చికిత్స చేయాలి.

సంసృష్టలక్షణోపేతో దేశః సాధారణః స్మృతః । బాల ఆ షోడశాన్మధ్యః సప్తతేర్వృద్ధ ఉచ్యతే ॥ ౧,౧౬౮.

వివిధ లక్షణాలు కలిసిన ప్రాంతాన్ని సాధారణ ప్రాంతంగా అంటారు. పదహారు సంవత్సరాల వరకు బాల్యం, డబ్బై వరకు మధ్య వయస్సు, ఆ తర్వాత వృద్ధాప్యం.

కఫపిత్తానిలాః ప్రాయో యథాక్రమముదీరితాః । క్షారాగ్నిశస్త్రరహితా క్షీణే ప్రవయసి క్రియాః ॥ ౧,౧౬౮.

కఫం, పిత్తం, వాయువు సాధారణంగా ఈ క్రమంలో కనిపిస్తాయి. వృద్ధాప్యంలో క్షారాలు, అగ్ని, శస్త్ర చికిత్సలు లేకుండా చికిత్స చేయాలి.

కృశస్య వృంహణం కార్యంస్థూలదేహస్య కర్షణమ్ । రక్షణం మధ్యకాయస్య దేహభేదాస్త్రయో మతాః ॥ ౧,౧౬౮.

బరువు తక్కువవారికి పోషక చికిత్స, బరువు ఎక్కువవారికి తగ్గించే చికిత్స, మధ్యస్థ దేహానికి రక్షణ—ఇవి మూడు రకాల దేహాలు.

స్థైర్యవ్యాయామసన్తోషైర్బోద్ధవ్యం యత్నతో బలమ్ । అవికారీ మహోత్సాహో మహాసాహసికో నరః ॥ ౧,౧౬౮.

స్థిరత్వం, వ్యాయామం, సంతృప్తి ద్వారా బలాన్ని జాగ్రత్తగా తెలుసుకోవాలి. మారని, అధిక ఉత్సాహం, గొప్ప ధైర్యం ఉన్నవాడు బలవంతుడు.

పానాహారాదయో యస్య విరుద్ధాః ప్రకృతేరపి । శ్వసుఖాయోపకల్ప్యన్తే తత్సామ్యమితి కథ్యతే ॥ ౧,౧౬౮.

ఎవరైనా తాము సహజంగా తినే ఆహార, పానీయాలకు విరుద్ధంగా ఉన్నవి అయినా, తమ సుఖార్థం వాటిని స్వీకరిస్తే, దాన్ని సమత్వ స్థితి అంటారు.

గర్భిణ్యాః శ్లైష్మికైర్భక్ష్యైః శ్లైష్మికో జాయతే నరః । వాతలైః పిత్తలైస్తద్వత్సమధాతుర్హితాశనాత్ ॥ ౧,౧౬౮.

గర్భవతికి శ్లేష్మాన్ని పెంచే ఆహారం తినిపిస్తే, ఆ పిల్ల శ్లేష్మ స్వభావంతో పుడుతుంది. అలాగే, వాతాన్ని లేదా పిత్తాన్ని పెంచే ఆహారం తినిపిస్తే, ఆ స్వభావం కలిగిన పిల్ల పుడుతుంది. సమతుల్యమైన ఆహారం తినిపిస్తే, సమధాతువు కలిగిన పిల్ల పుడుతుంది.

కృశో రూక్షోఽల్పకేశశ్చ చలచిత్తో నరః స్థితః । బహువాక్యరతః స్వప్నేవాతప్రకృతికో నరః ॥ ౧,౧౬౮.

ఎవరైనా బరువు తక్కువగా, పొడిగా, తలపై జుట్టు తక్కువగా, మనస్సు చంచలంగా, ఎక్కువగా మాట్లాడే స్వభావం గలవాడై, కలలో కదలికలు చూస్తుంటే, అతడు వాత స్వభావం కలవాడని అంటారు.

అకాలపలితో గౌరః ప్రస్వేదీ కోపనో బుధః । స్వప్నేఽపి దీప్తిమత్ప్రేక్షీ పిత్తప్రకృతిరుచ్యతే ॥ ౧,౧౬౮.

కాలానికి మించిన తెల్ల జుట్టు, తెలుపు రంగు చర్మం, సులభంగా చెమటపడటం, త్వరగా కోపపడటం, తెలివితేటలు ఉండటం, కలలో ప్రకాశవంతమైన వస్తువులు కనిపించడం—ఇవి పిత్త స్వభావానికి లక్షణాలు.

స్థిరచిత్తః స్వరః సూక్ష్మః ప్రసన్నః స్నిగ్ధమూర్ధజః । స్వప్నే జలశిలాలోకీ శ్లేష్మ ప్రకృతికో నరః ॥ ౧,౧౬౮.

స్థిరమైన మనస్సు, మృదువైన స్వరం, స్పష్టమైన, ఆనందదాయకమైన స్వభావం, నిగనిగలాడే జుట్టు, కలలో నీరు లేదా రాళ్ళు కనిపించడం—ఇవి శ్లేష్మ స్వభావానికి లక్షణాలు.

సంమిశ్రలక్షణైర్జ్ఞేయో ద్విత్రిదోషాన్వయో నరః । దోషస్యేతరసద్భావేఽప్యధికా ప్రకృతిః స్మృతాః ॥ ౧,౧౬౮.

రెండు లేదా మూడు దోషాల లక్షణాలు కలిసివుంటే, ఆ వ్యక్తి మిశ్రమ స్వభావం కలవాడని తెలుసుకోవాలి. అయితే, ఒక దోషం ఎక్కువగా ఉంటే, అదే ప్రధాన స్వభావంగా పరిగణించాలి.

మన్దస్తీక్ష్ణోఽథ విషమః సమశ్చైతి చతుర్విధాః । కఫపిత్తానిలాధిక్యాత్తత్సామ్యాజ్జాఠరోఽనలః ॥ ౧,౧౬౮.

జఠరాగ్ని నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది—మందమైనది, తీవ్రమైనది, అస్థిరమైనది, సమమైనది. ఇవి శ్లేష్మ, పిత్త, వాత అధికత వల్ల లేదా సమత్వం వల్ల కలుగుతాయి.

సమస్య పాలనం కార్యం విషమే వాతనిగ్రహః । తీక్ష్ణే పిత్తప్రతీకారో మన్దే శ్లేష్మవిశోధనమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

జఠరాగ్ని సమంగా ఉన్నప్పుడు దాన్ని కాపాడాలి. అస్థిరంగా ఉన్నప్పుడు వాతాన్ని తగ్గించాలి. తీవ్రంగా ఉన్నప్పుడు పిత్తానికి ప్రతికారం చేయాలి. మందంగా ఉన్నప్పుడు శ్లేష్మాన్ని శుద్ధి చేయాలి.

ప్రభవః సర్వరోగాణామజీర్ణం చాగ్నినాశనమ్ । ఆమామ్లరసవిష్టమ్భ లక్షణన్తచ్చతుర్విధమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

అన్ని రోగాలకు మూలం అజీర్ణమే. ఇది జఠరాగ్నిని నాశనం చేస్తుంది. దాని లక్షణాలు—భారం, పులుపు, ఆపడం—ఇవి నాలుగు రకాలుగా ఉంటాయి.

ఆమాద్విషూచికా చైవ హృదాలస్యాదయస్తథా । వచాలవణతోయేన ఛర్దనం తత్ర కారయేత్ ॥ ౧,౧౬౮.

అజీర్ణం వల్ల విషూచిక, హృదయ అలసట మొదలైనవి కలుగుతాయి. ఇలాంటి సందర్భాల్లో వచ, ఉప్పు, నీటితో వాంతి చేయించాలి.

శుక్రాభావో భ్రమో మూర్ఛా తర్షోఽమ్లాత్సంప్రవర్తతే । అపక్వం తత్ర శీతామ్బుపానం వాతనిషేవణమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

పులుపు వల్ల శుక్రాభావం, తల తిరగడం, మూర్చ, దాహం కలుగుతాయి. అప్పుడు చల్లని నీరు తాగాలి, వాతానికి సంబంధించిన మందులు వాడాలి.

గాత్రభఙ్గం శిరోజాడ్యం భక్తదోషాదయో గదాన్ । తస్మిన్స్వాపో దివా కార్యోలఙ్ఘనం చ వివర్జనమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

అంగాలు విరిగిపోవడం, తల బరువుగా ఉండటం, తినే ఆహారం వల్ల వచ్చే రోగాలు—ఇలాంటి సందర్భాల్లో పగలు నిద్రను మానాలి, ఉపవాసం పాటించాలి.

శూలగుల్మౌ చ విణ్మూత్రస్థానవిష్టమ్భసూచకౌ । విధేయం స్వేదనం తత్ర పానీయం లవణోదకమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

శూలం, గుల్మం, మలమూత్రాలు ఆగిపోవడం వంటి లక్షణాలు ఉంటే, ఆ సమయంలో స్వేదనం చేయాలి, ఉప్పు కలిపిన నీరు తాగాలి.

ఆమమమ్లం చ విష్టబ్ధం కఫపిత్తానిలైః క్రమాత్ । ఆలిప్య జఠరం ప్రాజ్ఞో హిఙ్గుత్ర్యూషణసైన్ధవైః ॥ ౧,౧౬౮.

శ్లేష్మ, పిత్త, వాత వల్ల కలిగే భారమైన, పులుపు, ఆపుదల లక్షణాలు ఉంటే, జఠరాన్ని హింగు, త్రికటు, సైంధవ లవణంతో పట్టాలి.

దివాస్వప్నం ప్రకుర్వీత సర్వాజీర్ణవినాశనమ్ । అహితాన్నై రోగరాశిరహితాన్నం తతస్త్యజేత్ ॥ ౧,౧౬౮.

అజీర్ణాన్ని పూర్తిగా పోగొట్టేందుకు పగలు నిద్ర అవసరం. కానీ హితమైనది కాని ఆహారం అనేక రోగాలకు కారణమవుతుంది కాబట్టి, అలాంటి ఆహారాన్ని వదలాలి.

ఉష్ణామ్బు వానుపానం చ మాక్షికైః పాచనం భవేత్ । కరీరదధిమత్స్యైశ్చ ప్రాయః క్షీరం విరుధ్యతే ॥ ౧,౧౬౮.

ఉష్ణమైన నీరు అనుపానంగా, తేనెతో కలిపి తాగితే జీర్ణశక్తి పెరుగుతుంది. కానీ పాలను ముల్లంగి, పెరుగు, చేపలతో కలిపితే సాధారణంగా అనుకూలించదు.

బిల్వః శోణా చ గమ్భారీ పాటలా గణికారికా । దీపనం కఫవాతఘ్నం పఞ్చమూలమిదం మహత్ ॥ ౧,౧౬౮.

బిల్వం, శోణా, గంభారీ, పాటల, గణికారికా—ఈ ఐదు గొప్ప మూలికలు జీర్ణాగ్నిని పెంచి, శ్లేష్మం, వాతాన్ని తొలగిస్తాయి.

శాలపర్ణో పృశ్రిపర్ణో బృహతీద్వయగోక్షురమ్ । వాతపిత్తహరం వృష్యం కనీయః పఞ్చమూలకమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

శాలపర్ణ, పృశ్నిపర్ణ, రెండు బృహతీ, గోక్షురం—ఈ ఐదు చిన్న మూలికలు వాత, పిత్తాన్ని తగ్గించి, శక్తిని ఇస్తాయి.

ఉభయం దశసూలం స్యాత్సన్నిపాతజ్వరాపహమ్ । కాసే శ్వాసే చ తన్ద్రాయాం పార్శ్వశూలే చ శస్యతే ॥ ౧,౧౬౮.

రెండు విధాల దశసూలం కలిసొచ్చే జ్వరం తగ్గించడంలో ఉపయోగపడుతుంది. ఇది దగ్గు, ఊపిరితిత్తులు బిగుసుకుపోవడం, అలసట, పక్కవైపు నొప్పులకు కూడా మంచిదని చెప్పబడింది.

ఏతైస్తైలాని సర్పోషి ప్రలేపాదలకాం జయేత్ । క్వాథాచ్చతుర్గుణం వారి పాదస్థం స్యాచ్చతుర్గుణమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

ఈ నూనెలతో శరీరానికి ఉప్పెన పెట్టాలి, లేపం కూడా వేయాలి. ఇలా చేస్తే తలలో జుట్టు రాలిపోవడాన్ని తగ్గించవచ్చు. కషాయం నీరు నాలుగింతలు కలిపి, కాలుకు కూడా నాలుగింతలు వేసి ఉపయోగించాలి.

స్నేహఞ్చ తత్సమం క్షీరం కల్కశ్చ స్నేహపాదకః । సంవర్తితౌషధైః పాకో బస్తౌ పానే భవేత్సమః । ఖరోఽభ్యఙ్గే మృదుర్నస్యే పాకోఽపి సంప్రకల్పయేత్ ॥ ౧,౧౬౮.

నూనె, పాలు సమానంగా తీసుకుని, మందు ముద్ద నూనె నాలుగవ వంతు కలిపి, చెప్పిన ఔషధాలతో కలిపి మరిగించాలి. బస్తి, తాగడానికి సమంగా తయారుచేయాలి. మర్దనకు కాస్త గట్టిగా, నాసికలో వేసేటప్పుడు మృదువుగా ఉండాలి. అవసరానికి తగ్గట్టు తయారు చేయాలి.

స్థూలదేహన్ద్రియాశ్చిన్త్యా ప్రకృతిర్యా త్వధిష్ఠితా । ఆరోగ్యమితి తం విద్యాదాయుష్మన్తముపాచరేత్ ॥ ౧,౧౬౮.

బలమైన శరీరం, ఇంద్రియాలు కలిగి, సహజ స్వభావం ఉన్నవారిని ఆరోగ్యవంతులుగా భావించాలి. అలాంటి వారిని దీర్ఘాయుష్కులుగా చూసుకోవాలి.