గరుడపురాణమ్

హేతులక్షణసంసర్గాద్విద్యాద్వ్యాధిం ద్విదోషజమ్ । సర్వహేతుసముత్పన్నం త్రిలిఙ్గం సాన్నిపాతికమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

కారణాలు, లక్షణాలు కలిసినప్పుడు రెండు దోషాల వల్ల వచ్చే వ్యాధిని గుర్తించాలి. అన్ని కారణాలు కలిసినప్పుడు మూడు లక్షణాలతో ఉండే వ్యాధిని సన్నిపాతంగా అంటారు.

దోషధాతుమలాధారో దేహినాం దేహ ఉచ్యతే । తేషాం సమత్వమారోగ్యం క్షయవృద్ధేర్విపర్యయః ॥ ౧,౧౬౮.

దేహం అనేది దోషాలు, ధాతువులు, మలాలు నిలిచే స్థలం. ఇవి సమంగా ఉన్నప్పుడు ఆరోగ్యం, తగ్గినా పెరిగినా వ్యాధి వస్తుంది.

వసాసృఙ్మాంసమేదోఽస్థిమజ్జాశుక్రాణి ధాతవః । వాతపిత్తకఫా దోషా విణ్మూత్రాద్యా మలాః స్మృతాః ॥ ౧,౧౬౮.

కొవ్వు, రక్తం, మాంసం, మెదడు, ఎముక, వీర్యం ఇవే ధాతువులు. వాయువు, పిత్తం, కఫం ఇవే దోషాలు. మలము, మూత్రం మొదలైనవి మలాలుగా పరిగణిస్తారు.

వాయుః శీతో లఘుః సూక్ష్మః స్వరనాశీస్థిరో బలీ । పిత్తమమ్లకటూష్ణఞ్చాపఙ్క్తీ రోగకారణమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

వాయువు చల్లగా, తేలికగా, సూక్ష్మంగా, స్వరం పోయేలా, స్థిరంగా, బలంగా ఉంటుంది. పిత్తం పులుపు, కారం, వేడి, దుర్వాసన కలిగి వ్యాధికి కారణమవుతుంది.

మధురో లవణః స్నిగ్ధో గురుః శ్లేషమాతిపిచ్ఛిలః । గుదశ్రోణ్యాశ్రయో వాయుః పిత్తం పక్వాశయస్థితమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

తీపి, ఉప్పు, కొవ్వు, బరువు, ఎక్కువగా లేపగా ఉండేది కఫం. వాయువు గుదం, నితంబాల్లో ఉంటుంది. పిత్తం పెద్దప్రాంతంలో ఉంటుంది.

కఫస్యామాశయస్థానం కణ్ఠో వా మూర్ధసన్ధయః । కటుతిక్తకషాయాశ్చ కోపయన్తి సమీరణమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

కఫం స్థానం కడుపు, లేక గొంతు, తల జోడులు. కారం, చేదు, కాసెపు రుచులు వాయువును పెంచుతాయి.

కట్వమ్లలవణాః పిత్తం స్వాదూష్ణలవణాః కఫమ్ । ఏత ఏవ విపర్యస్తాః శమాయైషాం ప్రయోజితాః । భవన్తి రోగిణాం శాన్త్యై స్వస్థానే సుఖహేతవః ॥ ౧,౧౬౮.

కారం, పులుపు, ఉప్పు పిత్తాన్ని పెంచుతాయి. తీపి, వేడి, ఉప్పు కఫాన్ని పెంచుతాయి. ఇవి విరుద్ధంగా వాడితే దోషాలు తగ్గుతాయి. రోగులకు ఉపశమనం, ఆరోగ్యవంతులకు ఆనందానికి కారణమవుతాయి.

చక్షుష్యో మధురో జ్ఞేయో రసధాతువివహ్ద్ధనః । అమ్లోత్తరో మనోహృద్యం తథా దీపనపాచనమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

తీపి రుచి కళ్లకు మంచిది, రసధాతువును పెంచుతుంది. పులుపు ఎక్కువగా ఉంటే మనస్సు, హృదయానికి ఆనందాన్ని ఇస్తుంది, జీర్ణశక్తిని పెంచుతుంది.

దీపనోజ్వరతృష్ణాఘ్నస్తిక్తః శోధనశోషణః । పిత్తలో లేఖన స్తమ్భీ కషాయో గ్రాహిశోషణః ॥ ౧,౧౬౮.

చేడు జీర్ణాన్ని పెంచుతుంది, జ్వరం, దాహాన్ని తగ్గిస్తుంది, శుద్ధి, ఎండబెట్టే లక్షణం కలదు. కాసెపు పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది, కొవ్వు కరిగిస్తుంది, కట్టివేస్తుంది, ఆపుతుంది, ఎండబెడుతుంది.

రసవీర్యవిపాకానామాశ్రయం ద్రవ్యముత్తమమ్ । రసపాకాన్తరస్థాయి సర్వద్రవ్యాశ్రయం ద్రుతమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

ద్రవ్యం అనేది రుచి, శక్తి, పాకానికి ఆధారం. రుచి మారినా అది స్థిరంగా ఉంటుంది. అన్ని ద్రవ్యాలకు ఇది ఆధారంగా ఉంటుంది.

శీతోష్ణం లవణం వీర్యమథ వా శక్తిరిష్యతే । రసానాం ద్వివిధః పాకో కటురేవ చ ॥ ౧,౧౬౮.

శక్తి అనేది చల్లగా, వేడిగా, లేదా ఉప్పుగా ఉంటుందని భావిస్తారు. రుచుల మార్పు రెండు విధాలుగా ఉంటుంది, ముఖ్యంగా కారంగా ఉంటుంది.

భిషగ్భేషజరోగార్తపరిచారకసమ్పదః । చికిత్సాఙ్గానిచత్వారి విపరీతాన్యసిద్ధయే ॥ ౧,౧౬౮.

చికిత్సకు నలుగు భాగాలు—వైద్యుడు, ఔషధం, రోగి, సేవకుడు. వీటిలో ఏదైనా తప్పితే చికిత్స ఫలించదు.

దేశకాలవయోవహ్నిసామ్యప్రకృతిభేషజమ్ । దేహసత్త్వబలవ్యాధీన్బుద్ధ్వా కర్మ సమాచరేత్ ॥ ౧,౧౬౮.

ప్రాంతం, కాలం, వయస్సు, జీర్ణశక్తి, స్వభావం, ఔషధం, దేహం, మనస్సు, బలము, వ్యాధులను తెలుసుకుని చికిత్స చేయాలి.

సంసృష్టలక్షణోపేతో దేశః సాధారణః స్మృతః । బాల ఆ షోడశాన్మధ్యః సప్తతేర్వృద్ధ ఉచ్యతే ॥ ౧,౧౬౮.

వివిధ లక్షణాలు కలిసిన ప్రాంతాన్ని సాధారణ ప్రాంతంగా అంటారు. పదహారు సంవత్సరాల వరకు బాల్యం, డబ్బై వరకు మధ్య వయస్సు, ఆ తర్వాత వృద్ధాప్యం.

కఫపిత్తానిలాః ప్రాయో యథాక్రమముదీరితాః । క్షారాగ్నిశస్త్రరహితా క్షీణే ప్రవయసి క్రియాః ॥ ౧,౧౬౮.

కఫం, పిత్తం, వాయువు సాధారణంగా ఈ క్రమంలో కనిపిస్తాయి. వృద్ధాప్యంలో క్షారాలు, అగ్ని, శస్త్ర చికిత్సలు లేకుండా చికిత్స చేయాలి.

కృశస్య వృంహణం కార్యంస్థూలదేహస్య కర్షణమ్ । రక్షణం మధ్యకాయస్య దేహభేదాస్త్రయో మతాః ॥ ౧,౧౬౮.

బరువు తక్కువవారికి పోషక చికిత్స, బరువు ఎక్కువవారికి తగ్గించే చికిత్స, మధ్యస్థ దేహానికి రక్షణ—ఇవి మూడు రకాల దేహాలు.

స్థైర్యవ్యాయామసన్తోషైర్బోద్ధవ్యం యత్నతో బలమ్ । అవికారీ మహోత్సాహో మహాసాహసికో నరః ॥ ౧,౧౬౮.

స్థిరత్వం, వ్యాయామం, సంతృప్తి ద్వారా బలాన్ని జాగ్రత్తగా తెలుసుకోవాలి. మారని, అధిక ఉత్సాహం, గొప్ప ధైర్యం ఉన్నవాడు బలవంతుడు.

పానాహారాదయో యస్య విరుద్ధాః ప్రకృతేరపి । శ్వసుఖాయోపకల్ప్యన్తే తత్సామ్యమితి కథ్యతే ॥ ౧,౧౬౮.

ఎవరైనా తాము సహజంగా తినే ఆహార, పానీయాలకు విరుద్ధంగా ఉన్నవి అయినా, తమ సుఖార్థం వాటిని స్వీకరిస్తే, దాన్ని సమత్వ స్థితి అంటారు.

గర్భిణ్యాః శ్లైష్మికైర్భక్ష్యైః శ్లైష్మికో జాయతే నరః । వాతలైః పిత్తలైస్తద్వత్సమధాతుర్హితాశనాత్ ॥ ౧,౧౬౮.

గర్భవతికి శ్లేష్మాన్ని పెంచే ఆహారం తినిపిస్తే, ఆ పిల్ల శ్లేష్మ స్వభావంతో పుడుతుంది. అలాగే, వాతాన్ని లేదా పిత్తాన్ని పెంచే ఆహారం తినిపిస్తే, ఆ స్వభావం కలిగిన పిల్ల పుడుతుంది. సమతుల్యమైన ఆహారం తినిపిస్తే, సమధాతువు కలిగిన పిల్ల పుడుతుంది.

కృశో రూక్షోఽల్పకేశశ్చ చలచిత్తో నరః స్థితః । బహువాక్యరతః స్వప్నేవాతప్రకృతికో నరః ॥ ౧,౧౬౮.

ఎవరైనా బరువు తక్కువగా, పొడిగా, తలపై జుట్టు తక్కువగా, మనస్సు చంచలంగా, ఎక్కువగా మాట్లాడే స్వభావం గలవాడై, కలలో కదలికలు చూస్తుంటే, అతడు వాత స్వభావం కలవాడని అంటారు.

అకాలపలితో గౌరః ప్రస్వేదీ కోపనో బుధః । స్వప్నేఽపి దీప్తిమత్ప్రేక్షీ పిత్తప్రకృతిరుచ్యతే ॥ ౧,౧౬౮.

కాలానికి మించిన తెల్ల జుట్టు, తెలుపు రంగు చర్మం, సులభంగా చెమటపడటం, త్వరగా కోపపడటం, తెలివితేటలు ఉండటం, కలలో ప్రకాశవంతమైన వస్తువులు కనిపించడం—ఇవి పిత్త స్వభావానికి లక్షణాలు.

స్థిరచిత్తః స్వరః సూక్ష్మః ప్రసన్నః స్నిగ్ధమూర్ధజః । స్వప్నే జలశిలాలోకీ శ్లేష్మ ప్రకృతికో నరః ॥ ౧,౧౬౮.

స్థిరమైన మనస్సు, మృదువైన స్వరం, స్పష్టమైన, ఆనందదాయకమైన స్వభావం, నిగనిగలాడే జుట్టు, కలలో నీరు లేదా రాళ్ళు కనిపించడం—ఇవి శ్లేష్మ స్వభావానికి లక్షణాలు.

సంమిశ్రలక్షణైర్జ్ఞేయో ద్విత్రిదోషాన్వయో నరః । దోషస్యేతరసద్భావేఽప్యధికా ప్రకృతిః స్మృతాః ॥ ౧,౧౬౮.

రెండు లేదా మూడు దోషాల లక్షణాలు కలిసివుంటే, ఆ వ్యక్తి మిశ్రమ స్వభావం కలవాడని తెలుసుకోవాలి. అయితే, ఒక దోషం ఎక్కువగా ఉంటే, అదే ప్రధాన స్వభావంగా పరిగణించాలి.

మన్దస్తీక్ష్ణోఽథ విషమః సమశ్చైతి చతుర్విధాః । కఫపిత్తానిలాధిక్యాత్తత్సామ్యాజ్జాఠరోఽనలః ॥ ౧,౧౬౮.

జఠరాగ్ని నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది—మందమైనది, తీవ్రమైనది, అస్థిరమైనది, సమమైనది. ఇవి శ్లేష్మ, పిత్త, వాత అధికత వల్ల లేదా సమత్వం వల్ల కలుగుతాయి.

సమస్య పాలనం కార్యం విషమే వాతనిగ్రహః । తీక్ష్ణే పిత్తప్రతీకారో మన్దే శ్లేష్మవిశోధనమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

జఠరాగ్ని సమంగా ఉన్నప్పుడు దాన్ని కాపాడాలి. అస్థిరంగా ఉన్నప్పుడు వాతాన్ని తగ్గించాలి. తీవ్రంగా ఉన్నప్పుడు పిత్తానికి ప్రతికారం చేయాలి. మందంగా ఉన్నప్పుడు శ్లేష్మాన్ని శుద్ధి చేయాలి.

ప్రభవః సర్వరోగాణామజీర్ణం చాగ్నినాశనమ్ । ఆమామ్లరసవిష్టమ్భ లక్షణన్తచ్చతుర్విధమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

అన్ని రోగాలకు మూలం అజీర్ణమే. ఇది జఠరాగ్నిని నాశనం చేస్తుంది. దాని లక్షణాలు—భారం, పులుపు, ఆపడం—ఇవి నాలుగు రకాలుగా ఉంటాయి.

ఆమాద్విషూచికా చైవ హృదాలస్యాదయస్తథా । వచాలవణతోయేన ఛర్దనం తత్ర కారయేత్ ॥ ౧,౧౬౮.

అజీర్ణం వల్ల విషూచిక, హృదయ అలసట మొదలైనవి కలుగుతాయి. ఇలాంటి సందర్భాల్లో వచ, ఉప్పు, నీటితో వాంతి చేయించాలి.

శుక్రాభావో భ్రమో మూర్ఛా తర్షోఽమ్లాత్సంప్రవర్తతే । అపక్వం తత్ర శీతామ్బుపానం వాతనిషేవణమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

పులుపు వల్ల శుక్రాభావం, తల తిరగడం, మూర్చ, దాహం కలుగుతాయి. అప్పుడు చల్లని నీరు తాగాలి, వాతానికి సంబంధించిన మందులు వాడాలి.

గాత్రభఙ్గం శిరోజాడ్యం భక్తదోషాదయో గదాన్ । తస్మిన్స్వాపో దివా కార్యోలఙ్ఘనం చ వివర్జనమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

అంగాలు విరిగిపోవడం, తల బరువుగా ఉండటం, తినే ఆహారం వల్ల వచ్చే రోగాలు—ఇలాంటి సందర్భాల్లో పగలు నిద్రను మానాలి, ఉపవాసం పాటించాలి.