గరుడపురాణమ్

ఉచ్చైర్భాషాతిభారాచ్చ కర్మయోగాతికర్షణాత్ । వాయుః కుప్యతి పర్జన్యే జీర్ణాన్నే దినసంక్షయే ॥ ౧,౧౬౮.

బిగ్గరగా మాట్లాడటం, ఎక్కువ బరువు మోసుకోవడం, శ్రమతో కూడిన పనులు చేయడం, అధికంగా శ్రమించడం వల్ల వాయువు ప్రబలుతుంది. ఇది మేఘాలు కురిసే సమయంలో, ఆహారం జీర్ణమైన తర్వాత, రోజు చివరలో ఎక్కువగా ఉంటుంది.

ఉష్ణామ్ల లవణక్షారకటుకాజీర్ణభోజనాత్ । తీక్ష్ణాతపాగ్నిసన్తాపమద్యక్రోధనిషేవణాత్ ॥ ౧,౧౬౮.

వేడి, పులుపు, ఉప్పు, అల్కలీ, కారంగా ఉండే, జీర్ణం కాని పదార్థాలు తినడం వల్ల, తీవ్రమైన ఎండ, అగ్ని వేడి, మద్యం, కోపం వల్ల పిత్తం పెరుగుతుంది.

విదాహకాలే భుక్తస్య మధ్యాహ్నే జలదాత్యయే । గ్రీష్మకాలేర్ఽద్ధరాత్రేఽపి పిత్తం కుప్యతి దేహినః ॥ ౧,౧౬౮.

దహన సమయంలో, భోజనం చేసిన తర్వాత, మధ్యాహ్నం, మేఘాలు తొలగిన తర్వాత, వేసవిలో, అర్ధరాత్రి సమయంలో పిత్తం శరీరంలో పెరుగుతుంది.

స్వాద్వమ్లలవణస్నిగ్ధగురుశీతాతిభోజనాత్ । నవాన్నపిచ్ఛిలానూపమాంసాదేః సేవనాదపి ॥ ౧,౧౬౮.

తీపి, పులుపు, ఉప్పు, కొవ్వు, బరువుగా, చల్లగా ఉండే పదార్థాలు, కొత్త బియ్యం, లేపగా ఉండే పదార్థాలు, చేపలు, మాంసం తినడం వల్ల కూడా వ్యాధులు వస్తాయి.

అవ్యాయామ దివాస్వప్నశయ్యాసనసుఖాదిభిః । కఫప్రదోషో భుక్తే చ వసన్తే చ ప్రకుప్యతి ॥ ౧,౧౬౮.

వ్యాయామం చేయకపోవడం, పగలు నిద్రపోవడం, మంచం, కుర్చీ సుఖాలు అనుభవించడం వలన కఫం పెరుగుతుంది. భోజనం చేసిన తర్వాత, వసంతకాలంలో ఇది ఎక్కువగా ప్రబలుతుంది.

దేహపారుష్యసంకోచతోదవిష్టమ్భకాదయః । తథా చ సుప్తా రోమహర్షస్తమ్భనశోషణమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

శరీరం పొడిగా మారడం, సంకోచం, అడ్డంకులు ఏర్పడటం వంటి లక్షణాలు; అలాగే, నొప్పి, రోమాలు నిక్కబొడుచుకోవడం, కఠినత, ఎండిపోయిపోవడం కూడా ఉంటాయి.

శ్యామత్వమఙ్గవిశ్లేషబలమాయాసవర్ధనమ్ । వాయోర్లిఙ్గాని తైర్యుక్తం రోగం వాతాత్మకం వదేత్ ॥ ౧,౧౬౮.

చర్మం నల్లగా మారడం, అవయవాలు వేరవడం, బలహీనత, అలసట పెరగడం — ఇవన్నీ వాయు లక్షణాలు. ఇవి ఉన్న వ్యాధిని వాయు సంబంధమైనదిగా చెప్పాలి.

దాహోష్మపాదసంక్లేదకోపరాగపరిశ్రమాః । కట్వమ్లశవవైగన్ధ్యస్వేదమూర్ఛాతితృట్భ్రమాః ॥ ౧,౧౬౮.

దహనం, వేడి, కాళ్లకు తడిపోవడం, ఎర్రబడటం, అలసట, చేదు, పులుపు, దుర్గంధం, చెమట, మూర్చ, తీవ్రమైన దాహం, తల తిరగడం — ఇవన్నీ లక్షణాలు.

హారిద్రం హరితత్వఞ్చ పిత్తలిఙ్గాన్వితైర్నరః । దేహే స్నిగ్ధత్వమాధుర్యచిరకారిత్వబన్ధనమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

పసుపు రంగు, ఆకుపచ్చదనం వంటి పిత్త లక్షణాలు; శరీరంలో కొవ్వు, తీపి, పనులు నెమ్మదిగా జరగడం, బంధం — ఇవన్నీ కూడా కనిపిస్తాయి.

స్తైమిత్యతృప్తిసఙ్ఘాతశోథశతిలగౌరవమ్ । కణ్డూనిద్రాభియోగశ్చ లక్షణం కఫసమ్భవమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

నిశ్చలత, తృప్తి లేకపోవడం, వాపు వల్ల కలిగే బరువు, కొవ్వు వల్ల దేహం భారంగా మారడం, మంట, నిద్ర ఎక్కువగా రావడం, అలసట—ఇవి అన్నీ కఫం పెరిగినప్పుడు కనిపించే లక్షణాలు.

హేతులక్షణసంసర్గాద్విద్యాద్వ్యాధిం ద్విదోషజమ్ । సర్వహేతుసముత్పన్నం త్రిలిఙ్గం సాన్నిపాతికమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

కారణాలు, లక్షణాలు కలిసినప్పుడు రెండు దోషాల వల్ల వచ్చే వ్యాధిని గుర్తించాలి. అన్ని కారణాలు కలిసినప్పుడు మూడు లక్షణాలతో ఉండే వ్యాధిని సన్నిపాతంగా అంటారు.

దోషధాతుమలాధారో దేహినాం దేహ ఉచ్యతే । తేషాం సమత్వమారోగ్యం క్షయవృద్ధేర్విపర్యయః ॥ ౧,౧౬౮.

దేహం అనేది దోషాలు, ధాతువులు, మలాలు నిలిచే స్థలం. ఇవి సమంగా ఉన్నప్పుడు ఆరోగ్యం, తగ్గినా పెరిగినా వ్యాధి వస్తుంది.

వసాసృఙ్మాంసమేదోఽస్థిమజ్జాశుక్రాణి ధాతవః । వాతపిత్తకఫా దోషా విణ్మూత్రాద్యా మలాః స్మృతాః ॥ ౧,౧౬౮.

కొవ్వు, రక్తం, మాంసం, మెదడు, ఎముక, వీర్యం ఇవే ధాతువులు. వాయువు, పిత్తం, కఫం ఇవే దోషాలు. మలము, మూత్రం మొదలైనవి మలాలుగా పరిగణిస్తారు.

వాయుః శీతో లఘుః సూక్ష్మః స్వరనాశీస్థిరో బలీ । పిత్తమమ్లకటూష్ణఞ్చాపఙ్క్తీ రోగకారణమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

వాయువు చల్లగా, తేలికగా, సూక్ష్మంగా, స్వరం పోయేలా, స్థిరంగా, బలంగా ఉంటుంది. పిత్తం పులుపు, కారం, వేడి, దుర్వాసన కలిగి వ్యాధికి కారణమవుతుంది.

మధురో లవణః స్నిగ్ధో గురుః శ్లేషమాతిపిచ్ఛిలః । గుదశ్రోణ్యాశ్రయో వాయుః పిత్తం పక్వాశయస్థితమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

తీపి, ఉప్పు, కొవ్వు, బరువు, ఎక్కువగా లేపగా ఉండేది కఫం. వాయువు గుదం, నితంబాల్లో ఉంటుంది. పిత్తం పెద్దప్రాంతంలో ఉంటుంది.

కఫస్యామాశయస్థానం కణ్ఠో వా మూర్ధసన్ధయః । కటుతిక్తకషాయాశ్చ కోపయన్తి సమీరణమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

కఫం స్థానం కడుపు, లేక గొంతు, తల జోడులు. కారం, చేదు, కాసెపు రుచులు వాయువును పెంచుతాయి.

కట్వమ్లలవణాః పిత్తం స్వాదూష్ణలవణాః కఫమ్ । ఏత ఏవ విపర్యస్తాః శమాయైషాం ప్రయోజితాః । భవన్తి రోగిణాం శాన్త్యై స్వస్థానే సుఖహేతవః ॥ ౧,౧౬౮.

కారం, పులుపు, ఉప్పు పిత్తాన్ని పెంచుతాయి. తీపి, వేడి, ఉప్పు కఫాన్ని పెంచుతాయి. ఇవి విరుద్ధంగా వాడితే దోషాలు తగ్గుతాయి. రోగులకు ఉపశమనం, ఆరోగ్యవంతులకు ఆనందానికి కారణమవుతాయి.

చక్షుష్యో మధురో జ్ఞేయో రసధాతువివహ్ద్ధనః । అమ్లోత్తరో మనోహృద్యం తథా దీపనపాచనమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

తీపి రుచి కళ్లకు మంచిది, రసధాతువును పెంచుతుంది. పులుపు ఎక్కువగా ఉంటే మనస్సు, హృదయానికి ఆనందాన్ని ఇస్తుంది, జీర్ణశక్తిని పెంచుతుంది.

దీపనోజ్వరతృష్ణాఘ్నస్తిక్తః శోధనశోషణః । పిత్తలో లేఖన స్తమ్భీ కషాయో గ్రాహిశోషణః ॥ ౧,౧౬౮.

చేడు జీర్ణాన్ని పెంచుతుంది, జ్వరం, దాహాన్ని తగ్గిస్తుంది, శుద్ధి, ఎండబెట్టే లక్షణం కలదు. కాసెపు పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది, కొవ్వు కరిగిస్తుంది, కట్టివేస్తుంది, ఆపుతుంది, ఎండబెడుతుంది.

రసవీర్యవిపాకానామాశ్రయం ద్రవ్యముత్తమమ్ । రసపాకాన్తరస్థాయి సర్వద్రవ్యాశ్రయం ద్రుతమ్ ॥ ౧,౧౬౮.

ద్రవ్యం అనేది రుచి, శక్తి, పాకానికి ఆధారం. రుచి మారినా అది స్థిరంగా ఉంటుంది. అన్ని ద్రవ్యాలకు ఇది ఆధారంగా ఉంటుంది.

శీతోష్ణం లవణం వీర్యమథ వా శక్తిరిష్యతే । రసానాం ద్వివిధః పాకో కటురేవ చ ॥ ౧,౧౬౮.

శక్తి అనేది చల్లగా, వేడిగా, లేదా ఉప్పుగా ఉంటుందని భావిస్తారు. రుచుల మార్పు రెండు విధాలుగా ఉంటుంది, ముఖ్యంగా కారంగా ఉంటుంది.

భిషగ్భేషజరోగార్తపరిచారకసమ్పదః । చికిత్సాఙ్గానిచత్వారి విపరీతాన్యసిద్ధయే ॥ ౧,౧౬౮.

చికిత్సకు నలుగు భాగాలు—వైద్యుడు, ఔషధం, రోగి, సేవకుడు. వీటిలో ఏదైనా తప్పితే చికిత్స ఫలించదు.

దేశకాలవయోవహ్నిసామ్యప్రకృతిభేషజమ్ । దేహసత్త్వబలవ్యాధీన్బుద్ధ్వా కర్మ సమాచరేత్ ॥ ౧,౧౬౮.

ప్రాంతం, కాలం, వయస్సు, జీర్ణశక్తి, స్వభావం, ఔషధం, దేహం, మనస్సు, బలము, వ్యాధులను తెలుసుకుని చికిత్స చేయాలి.

సంసృష్టలక్షణోపేతో దేశః సాధారణః స్మృతః । బాల ఆ షోడశాన్మధ్యః సప్తతేర్వృద్ధ ఉచ్యతే ॥ ౧,౧౬౮.

వివిధ లక్షణాలు కలిసిన ప్రాంతాన్ని సాధారణ ప్రాంతంగా అంటారు. పదహారు సంవత్సరాల వరకు బాల్యం, డబ్బై వరకు మధ్య వయస్సు, ఆ తర్వాత వృద్ధాప్యం.

కఫపిత్తానిలాః ప్రాయో యథాక్రమముదీరితాః । క్షారాగ్నిశస్త్రరహితా క్షీణే ప్రవయసి క్రియాః ॥ ౧,౧౬౮.

కఫం, పిత్తం, వాయువు సాధారణంగా ఈ క్రమంలో కనిపిస్తాయి. వృద్ధాప్యంలో క్షారాలు, అగ్ని, శస్త్ర చికిత్సలు లేకుండా చికిత్స చేయాలి.

కృశస్య వృంహణం కార్యంస్థూలదేహస్య కర్షణమ్ । రక్షణం మధ్యకాయస్య దేహభేదాస్త్రయో మతాః ॥ ౧,౧౬౮.

బరువు తక్కువవారికి పోషక చికిత్స, బరువు ఎక్కువవారికి తగ్గించే చికిత్స, మధ్యస్థ దేహానికి రక్షణ—ఇవి మూడు రకాల దేహాలు.

స్థైర్యవ్యాయామసన్తోషైర్బోద్ధవ్యం యత్నతో బలమ్ । అవికారీ మహోత్సాహో మహాసాహసికో నరః ॥ ౧,౧౬౮.

స్థిరత్వం, వ్యాయామం, సంతృప్తి ద్వారా బలాన్ని జాగ్రత్తగా తెలుసుకోవాలి. మారని, అధిక ఉత్సాహం, గొప్ప ధైర్యం ఉన్నవాడు బలవంతుడు.

పానాహారాదయో యస్య విరుద్ధాః ప్రకృతేరపి । శ్వసుఖాయోపకల్ప్యన్తే తత్సామ్యమితి కథ్యతే ॥ ౧,౧౬౮.

ఎవరైనా తాము సహజంగా తినే ఆహార, పానీయాలకు విరుద్ధంగా ఉన్నవి అయినా, తమ సుఖార్థం వాటిని స్వీకరిస్తే, దాన్ని సమత్వ స్థితి అంటారు.

గర్భిణ్యాః శ్లైష్మికైర్భక్ష్యైః శ్లైష్మికో జాయతే నరః । వాతలైః పిత్తలైస్తద్వత్సమధాతుర్హితాశనాత్ ॥ ౧,౧౬౮.

గర్భవతికి శ్లేష్మాన్ని పెంచే ఆహారం తినిపిస్తే, ఆ పిల్ల శ్లేష్మ స్వభావంతో పుడుతుంది. అలాగే, వాతాన్ని లేదా పిత్తాన్ని పెంచే ఆహారం తినిపిస్తే, ఆ స్వభావం కలిగిన పిల్ల పుడుతుంది. సమతుల్యమైన ఆహారం తినిపిస్తే, సమధాతువు కలిగిన పిల్ల పుడుతుంది.