గరుడపురాణమ్

శోథో మాంసేన కఠినో హృల్లాసపిటికాస్తథా । హర్షః పిపీలికానాం చ సంచార ఇవ జాయతే । చలలగ్రనో మృదుః శీతః శోథో గాత్రేషు రోచకః ॥ ౧,౧౬౭.

మాంసంతో వాపు గట్టిగా మారుతుంది, గుండె అలసట, పుండ్లు ఏర్పడతాయి; చీమలు నడిచినట్టు అనిపిస్తుంది, వాపు మృదువుగా, చల్లగా, అవయవాల్లో కనిపిస్తుంది.

ఆఢ్యవాత ఇవ జ్ఞేయః స కృచ్ఛ్రో మేదసావతః । స్పర్శ ఆచ్ఛాదితేత్యుష్ణశీతలశ్చ త్వనావృతే । మజ్జావృతే తు విషమం జృమ్భణం పరివేష్టనమ్ ॥ ౧,౧౬౭.

ఇది అధిక వాయువుతో కలిగే వ్యాధిలా, కొవ్వు వల్ల కలిగిన కష్టమైనదిగా భావించాలి; తాకితే స్పష్టంగా తెలియదు, ఆవరించనప్పుడు వేడి లేదా చల్లగా ఉంటుంది; మజ్జ ఆవరించినప్పుడు అసమానంగా జబ్బు, జంబం, బిగుతు కలుగుతుంది.

శూలఞ్చ పడ్యిమానశ్చ పాణిభ్యాం లభతే సుఖమ్ । శుక్రావృతే తు శోథే వై చాతివేగో న విద్యతే ॥ ౧,౧౬౭.

నొప్పి, వాపు ఉంటాయి, చేతులతో నెమ్మదిగా మసాజ్ చేస్తే ఉపశమనం కలుగుతుంది; శుక్రం ఆవరించినప్పుడు వాపు ఉన్నా, అధిక ఉద్దీపన ఉండదు.

భుక్తే కుక్షౌ రుజా జీర్ణే నికృత్తిర్భవతి ధ్రువమ్ । మూత్రాప్రవృత్తిరాధ్మానం బస్తేర్మూత్రావృతే భవేత్ ॥ ౧,౧౬౭.

భోజనం చేసిన తర్వాత కడుపులో నొప్పి కలుగుతుంది; జీర్ణక్రియ బాగోలేకపోతే కడుపు లోపల కోతలాగా బాధ కలుగుతుంది. మూత్రం ఆగిపోతే మూత్రాశయం ఉబ్బిపోతుంది.

ఛిద్రావృతే విబన్ధోఽథ స్వస్థానం పరికృన్త తి । పతత్యాశు జ్వరాక్రాన్తో మూర్ఛాం చ లభతే నరః ॥ ౧,౧౬౭.

దారిలో రంధ్రం మూసుకుపోతే లోపల బిగుతు ఏర్పడుతుంది, సహజ స్థానం నొప్పితో కోసినట్టవుతుంది. అలాంటి వ్యక్తి త్వరగా జ్వరంతో కిందపడిపోతాడు, మూర్చ కూడా వస్తుంది.

సకృత్పీడితమన్యేన దుష్టం శుక్రం చిరాత్సృజేత్ । సర్వధాత్వావృతే వాయౌ శ్రోణివఙ్క్షణపృష్ఠరుక్ ॥ ౧,౧౬౭.

ఇతర కారణాల వల్ల శుక్రం ఒక్కసారి బలంగా నొక్కబడితే, అది చాలా కాలం తర్వాత చెడిపోయినట్టు బయటకు వస్తుంది. అన్ని ధాతువుల్లో వాయువు ఆగిపోతే నడుము, కసి, వెన్నెముకలలో నొప్పి కలుగుతుంది.

విలోమే మారుతే చైవ హృదయం పరిపీడ్యతే । భ్రమో మూర్ఛా రుజా దాహః పిత్తేన ప్రాణ ఆవృతే ॥ ౧,౧౬౭.

వాయువు తప్పుడు దిశలో పోతే హృదయం బాగా బాధపడుతుంది. పిత్తం వల్ల ప్రాణవాయువు ఆగిపోతే తల తిరగడం, మూర్చ, నొప్పి, కాలినట్టుగా వేడి కలుగుతాయి.

రుజా తన్ద్రా స్వరభ్రంశో దాహో వ్యానే తు సర్వశః । క్రమోం గచేష్టాభఙ్గశ్చ సన్తాపః సహవేదనః ॥ ౧,౧౬౭.

వ్యానవాయువు బాగా బాధపడితే శరీరం అంతటా నొప్పి, అలసట, స్వరభ్రంశం, కాలినట్టుగా వేడి వస్తాయి. కదలికలు అంతరాయం, పనులు ఆగిపోవడం, ఉక్కిరిబిక్కిరి, నొప్పి కూడా కలుగుతాయి.

సమాన ఊష్మోపహతిః సస్వేదోపరతిః సుతృట్ । దాహశ్చ స్యాదపానే తు మలే హారిద్రవర్ణతా ॥ ౧,౧౬౭.

సమానవాయువు బాధపడితే శరీరంలో వేడి తగ్గిపోతుంది, చెమట రావడం ఆగిపోతుంది, తీవ్రమైన దాహం, కాలినట్టుగా వేడి కలుగుతుంది. అపానవాయువు బాధపడితే మలమూత్రాలు పసుపు రంగులో కనిపిస్తాయి.

రజోవృద్ధిస్తాపనఞ్చ తథా చానాహమేహనమ్ । శ్లేష్మణా ప్రావృతే ప్రాణే నాదః స్నోతోఽవరోధనమ్ ॥ ౧,౧౬౭.

రజస్సు పెరగడం, శరీరంలో వేడి, మూత్రం ఆగిపోవడం జరుగుతాయి. శ్లేష్మం ప్రాణవాయువును ఆపితే శబ్దం, మోగడం, మార్గం మూసుకుపోవడం జరుగుతాయి.

ష్ఠీవనఞ్చైవ సస్వేదశ్వాసనిః శ్వాససంగ్రహః । ఉదానే గురుగాత్రత్వమరుచిర్వాక్స్వరగ్రహః ॥ ౧,౧౬౭.

తుప్పు వేయడం, చెమట రావడం, ఊపిరి పీల్చడంలో ఇబ్బంది, ఊపిరి గట్టిగా ఉండడం జరుగుతాయి. ఉదానవాయువు బాధపడితే అవయవాలు బరువుగా అనిపించడం, ఆకలి లేకపోవడం, గొంతు మాంద్యం కలుగుతాయి.

బలవర్ణప్రణాశశ్చా పానే పర్వాస్థిసంగ్రహః । గురుతాఙ్గేషు సర్వేషు స్థూలత్వఞ్చాగతం భృశమ్ ॥ ౧,౧౬౭.

బలం, వర్ణం తగ్గిపోవడం, మడులు, ఎముకల్లో పదార్థం చేరడం, అవయవాలు అన్నీ బరువుగా మారడం, బాగా లావుగా మారడం జరుగుతాయి.

సమానేఽతిక్రియాజ్ఞత్వమస్వేదో మన్దవహ్నితా । అపానే సకలం మూత్రం శకృతః స్యాత్ప్రవర్తనమ్? ॥ ౧,౧౬౭.

సమానవాయువు బాధపడితే ఏ పని చేయాలో తెలియకపోవడం, చెమట రాకపోవడం, అగ్ని బలహీనంగా ఉండడం జరుగుతాయి. అపానవాయువు బాధపడితే మలమూత్రాలు పూర్తిగా బయటకు పోతాయి.

ఇతి ద్వావింశతివిధం వాతరక్తామయం విదుః । ప్రాణాదయస్తథాన్యోఽన్యం సమాక్రాన్తా యథాక్రమమ్ ॥ ౧,౧౬౭.

ఇలా వాతరక్త వ్యాధి ఇరవై రెండు విధాలుగా ఉంటుందని తెలుసుకోవాలి. ప్రాణవాయువు మొదలైనవి ఒకదానికొకటి క్రమంగా బాధపడతాయి.

సర్వేఽపి వింశతివిధం విద్యాదావరణఞ్చ యత్ । హృల్లాసోచ్ఛ్వాససంరోధః ప్రతిశ్యాయః శిరోగ్రహః ॥ ౧,౧౬౭.

ఇరవై రకాల ఆవరణాలను అందరూ తెలుసుకోవాలి. హృదయంలో ఉలికిపాటు, ఊపిరి ఆగిపోవడం, జలుబు, తలనొప్పి కలుగుతాయి.

హృద్రోగో ముఖశోషశ్చ ప్రాణేనాపాన ఆవృతే । ఉదానేనావృతే ప్రాణే భవేద్ధై బలసంక్షయః ॥ ౧,౧౬౭.

ప్రాణవాయువును అపానవాయువు ఆపితే హృదయ వ్యాధి, నోటిలో పొడిబారడం కలుగుతాయి. ఉదానవాయువు ప్రాణాన్ని ఆపితే బలహీనత కలుగుతుంది.

విచారణేన విభజేత్సర్వమావరణం భిషక్ । స్థానాన్యపేక్ష్య వాతానాం వృర్ధిహానిం చ కర్మణామ్ ॥ ౧,౧౬౭.

వైద్యుడు పరిశీలనతో అన్ని ఆవరణాలను వేరు చేయాలి; వాయువుల స్థానం, పెరుగుదల, తగ్గుదల, వాటి పనులను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.

ప్రాణాదీనాఞ్చ పఞ్చానాం పిత్తమావరణం మిథః । పిత్తాదీనామావసతిర్మిశ్రాణాం మిశ్రితైశ్చ తైః ॥ ౧,౧౬౭.

ప్రాణవాయువు మొదలైన ఐదు వాయువులలో పిత్తం పరస్పరం ఆవరించవచ్చు. పిత్తం మొదలైనవి కూడా ఇతర ద్రవ్యాలతో కలిసిపోతాయి.

మిశ్రైః పిత్తాదిభిస్తద్వన్మిశ్రాణ్యపిత్వనేకధా । తాంల్లక్షయేదవహితో యథాస్వం లక్షణోదయాత్ ॥ ౧,౧౬౭.

పిత్తం మొదలైనవి కలిసినప్పుడు అనేక రకాల మిశ్రమ వ్యాధులు వస్తాయి. వాటి లక్షణాలు ఎలా కనిపిస్తాయో బాగా గమనించి వైద్యుడు గుర్తించాలి.

శనైః శనైశ్చోపశయాన్దృఢానపి ముహుర్ముహుః । విశేషాజ్జీవితం ప్రాణ ఉదానో బలముచ్యతే । స్యాత్తయోః పీడనాద్ధనిరాయుషఞ్చ బలస్య చ ॥ ౧,౧౬౭.

మెల్లగా, మళ్లీ మళ్లీ చికిత్స చేయడం వల్ల బలమైన ఆవరణాలు కూడా తగ్గిపోతాయి. ముఖ్యంగా ప్రాణవాయువు, ఉదానవాయువు జీవితం, బలం అని చెప్పబడతాయి. ఇవి బాధపడితే ఆయుష్షు, బలం పోతాయి.

ఆవృతా వాయవోఽజ్ఞాతా జ్ఞాతా వా స్థానవిచ్యుతాః । ప్రయత్నేనాపి దుః సాధ్యా భవేయుర్వానుపద్రవాః ॥ ౧,౧౬౭.

వాయువులు ఆవరించబడి తెలియకపోయినా, తెలిసినా వాటి స్థానం తప్పినా, ఎంత ప్రయత్నించినా చికిత్స చేయడం కష్టమే; ఉపద్రవాలు కూడా రావచ్చు.

విద్రధిప్లీహహృద్రోగగుల్మాగ్నిసదనాదయః । భవన్త్యుపద్రవాస్తేషామావృతానాముపేక్షయా ॥ ౧,౧౬౭.

పుండ్లు, ప్లీహా వ్యాధి, గుండె నొప్పి, కడుపులో పెరిగే ముదురు గడ్డలు, అగ్ని సంబంధిత రుగ్మతలు — ఇవన్నీ బాధితులను పట్టిపడతాయి, వారు వాటిని పట్టించుకోకుండా నిర్లక్ష్యం చేసినప్పుడు.

నిదానం సుశ్రుత ! మయా ఆత్రేయోక్తం సమీరితమ్ । సర్వరోగవివేకాయ నరాద్యాయుః ప్రవృద్ధయే ॥ ౧,౧౬౭.

సుశ్రుతా! అన్ని వ్యాధులను గుర్తించేందుకు, మనుషుల ఆయుష్షు పెరగడానికి, ఆత్రేయుడు చెప్పిన కారణాన్ని నేను వివరంగా చెప్పాను.

ఏవం విజ్ఞాయ రోగాదీంశ్చికిత్సామథ వై చరేత్ । త్రిఫలా సర్వరోగఘ్నీ మధ్వాజ్యగుడసంయుతా ॥ ౧,౧౬౭.

ఈ విధంగా వ్యాధులను తెలుసుకుని, చికిత్స చేయాలి. త్రిఫల, తేనె, నెయ్యి, బెల్లం కలిపి తీసుకుంటే అన్ని వ్యాధులకు మందవుతుంది.

సవ్యోషా త్రిఫలా వాపి సర్వరోగప్రమర్దినీ । శతావరీగుడూచ్యగ్నివిడఙ్గేన యుతాథవా ॥ ౧,౧౬౭.

పిప్పలితో కలిపిన త్రిఫల, లేక ఒంటరిగా త్రిఫల, అన్ని వ్యాధులను పోగొడుతుంది. లేక శతావరి, గుడూచీ, అగ్ని, విడంగతో కలిపి కూడా ఉపయోగించవచ్చు.

శతావరీ గుడూచ్యగ్నిః శుణ్ఠీమూషలికా బలా । పునర్నవా చ బృహతీ నిర్గుణ్డీ నిమ్బపత్రకమ్ ॥ ౧,౧౬౭.

శతావరి, గుడూచీ, అగ్ని, శుంఠి, మూషలిక, బల, పునర్నవ, బృహతి, నిర్గుండి, నిమ్మ ఆకులు — ఇవన్నీ కలిపి వాడాలి.

భృఙ్గరాజశ్చామలకం వాసకస్తద్రసేన వా । భావితా త్రిఫలా సప్తవారమేఖమథాపివా ॥ ౧,౧౬౭.

భృంగరాజ, ఆమలక, వాసక లేదా వాటి రసాలు; త్రిఫలను ఏడు సార్లు లేదా ఒక్కసారి ప్రాసెస్ చేసి వాడాలి.

పూర్వోక్తశ్చ యథాలాభయుక్తైశ్చూర్ణఞ్చ మోదకః । వటికా ఘృతతైలం వా కషాయో శోషరోగనుత్ । పలం పలార్ధకం వాపి కర్షం కర్షార్ధమేవ వా ॥ ౧,౧౬౭.

ముందు చెప్పిన దానిని, లభ్యమైన పదార్థాలతో, పొడి, లడ్డూ, గోళీలు, నెయ్యి, నూనె లేదా కషాయం రూపంలో వాడితే క్షయ వ్యాధులు తగ్గుతాయి. ఒక పళం, అర పళం, ఒక కర్షం లేదా అర కర్షం పరిమాణంలో తీసుకోవచ్చు.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౧౬౮ నిదానం సమాప్తమ్ । ధన్వన్తరిరువాచ । సర్వరోగహరం సిద్ధం యోగసారం వదామ్యహమ్ । శృణు సుశ్రుతం సంక్షేపాత్ప్రాణినాం జీవహేతవే ॥ ౧,౧౬౮.

శ్రీగరుడ మహాపురాణంలో కారణాల అధ్యాయము ముగిసింది. ధన్వంతరి ఇలా అన్నాడు: అన్ని వ్యాధులను పోగొట్టే సిద్ధమైన యోగసారం నేను చెబుతున్నాను. సుశ్రుతా! ప్రాణులకు జీవం కోసం సంక్షిప్తంగా విను.