గరుడపురాణమ్

రక్తే శోథోఽతిరుక్తోదస్తామ్రాశ్చిమిచిమాయతే । స్నిగ్ధరూక్షైః సమం నైతి కణ్డుక్లేదసమన్వితః ॥ ౧,౧౬౭.

రక్తం ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు వాపు, ఎక్కువ ఎర్రదనం, చిమ్మటలు, ఇది నూనె లేదా పొడి చికిత్సలకు తగ్గదు, కురుపు, తడిగా ఉండటం కనిపిస్తాయి.

పిత్తే విదాహః సంమోహః స్వాదో మూర్ఛా మదస్తృషా । స్పర్శాసహత్వం రుగ్రావః శోషః పాకో భృశోష్మతా ॥ ౧,౧౬౭.

పిత్తం ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు కాలడం, మూర్చ, చేదు రుచి, స్పృహ పోవడం, మత్తు, దాహం, తాకినప్పుడు తట్టుకోలేకపోవడం, తీవ్రమైన నొప్పి, పొడిబారడం, పాకం, ఎక్కువ వేడి కనిపిస్తాయి.

కఫే స్తైమిత్యగురుతా సుప్తిస్నిగ్ధత్వశీతతా । కణ్డూర్మన్దా చ రుగ్ద్బన్ద్వం సర్వలిఙ్గఞ్చ సంకరాత్ ॥ ౧,౧౬౭.

కఫం ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు గట్టితనం, బరువుగా ఉండటం, నిద్ర ఎక్కువగా రావడం, నూనెపదార్థాలు, చల్లదనం, తేలికపాటి కురుపు, మందమైన నొప్పి ఉంటాయి. మూడు దోషాలు కలిసినప్పుడు అన్నీ లక్షణాలు కలిసిపోతాయి.

ఏకదోషఞ్చ సంసాధ్యం యాప్యఞ్చైవ ద్విదోషజమ్ । త్రిదోషజన్త్యజేదాశు రక్తపిత్తం సుదారుణమ్ ॥ ౧,౧౬౭.

ఒక దోషం మాత్రమే ఉంటే దాన్ని సరిచేయవచ్చు. రెండు దోషాలు ఉంటే అదుపులో ఉంచవచ్చు. మూడు దోషాలు కలిసిపోతే, అది త్వరగా ప్రాణహాని కలిగించే తీవ్రమైన రక్తపిత్తాన్ని కలిగిస్తుంది.

రక్తమఙ్గే నిహన్త్యాశు శాఖాసన్ధిషు మారుతః । నివేశ్యాన్యోన్యమావార్య వేదనాభిర్హరత్యసూన్ ॥ ౧,౧౬౭.

వాయువు శరీర అవయవాల్లోని రక్తాన్ని, ముఖ్యంగా కీళ్లలోని రక్తాన్ని త్వరగా దెబ్బతీస్తుంది. మార్గాలను మూసివేసి, తీవ్రమైన నొప్పితో ప్రాణాన్ని తీసుకుంటుంది.

వాయౌ పఞ్చాత్మకే ప్రాణే రౌక్ష్యాచ్చాపల్యలఙ్ఘనైః । అత్యాహారాభిఘాతాచ్చ వేగోదీరణచారణైః ॥ ౧,౧౬౭.

వాయువు ఐదు రూపాలలో ఉండే ప్రాణం, పొడి తత్వం, చంచలత్వం, ఎక్కువగా ఎగిరిపోవడం, అధికంగా తినడం, గాయాలు, వేగంగా కదలడం వంటివల్ల కలవరపడి బాధ పెరుగుతుంది.

కుపితశ్చక్షురాదీనాముపఘాతం ప్రకల్పయేత్ । పీనసో దాహతృట్కాసశ్వాసాదిశ్చైవ జాయతే ॥ ౧,౧౬౭.

అది కలవరపడ్డప్పుడు కళ్లకు మరియు ఇతర ఇంద్రియాలకు హాని కలుగుతుంది; ముక్కు ముడుచుకుపోవడం, కాలిపోవడం, దాహం, దగ్గు, ఊపిరాడకపోవడం వంటి వ్యాధులు వస్తాయి.

కణ్ఠరోధోమలభ్రంశచ్ఛర్ద్యరోచకపీనసాన్ । కుర్యాచ్చ గలగణ్డదీంస్తఞ్జత్రుమూర్ధ్వసంశ్రయః ॥ ౧,౧౬౭.

గొంతు మూసుకుపోవడం, శ్లేష్మం తగ్గిపోవడం, వాంతులు, ఆకలి లేకపోవడం, ముక్కు సంబంధిత వ్యాధులు కలుగుతాయి; గొంతు, దవడ, పై భాగాల్లో వాపు కూడా ఏర్పడుతుంది.

వ్యానోఽతిగమనస్నానక్రీడావిషయచోష్టితైః । విరుద్ధరూక్షభీహర్షవిషాదాద్యైశ్చ దూషితః ॥ ౧,౧౬౭.

వ్యానుడు ఎక్కువ కదలిక, స్నానం, ఆటలు, ఇంద్రియ సుఖాల్లో మునిగిపోవడం, అనుకూలం కాని, పొడి, భయపెట్టే, ఉల్లాసపరిచే, నిరాశ కలిగించే విషయాల వల్ల కలుషితమవుతుంది.

పుంస్త్వోత్సాహబలభ్రంశశోకచిత్తప్లవజ్వరాన్ । సర్వాకారాదినిస్తోదరోమహర్షం సుషుప్తతామ్ ॥ ౧,౧౬౭.

దీని వల్ల పౌరుషం, ఉత్సాహం, బలహీనత, శోకం, మనస్సు కలవరపడటం, జ్వరం, రకరకాల బాధలు, ఒంటిపై రోమాలు నిక్కబొడుచుకోవడం, లోతైన నిద్ర కలుగుతాయి.

కుష్ఠం విసర్పమన్యచ్చ కుర్యాత్సర్వాఙ్గసాదనమ్ । సమానో విషమాజీర్ణశీతసఙ్కీర్ణభోజనైః ॥ ౧,౧౬౭.

దీని వల్ల చర్మవ్యాధులు, విస్తరించే దద్దుర్లు, ఇతర శరీరమంతా బలహీనత కలిగించే రుగ్మతలు వస్తాయి; సమానుడు అసమమైన జీర్ణం, చల్లని, కలిపి తినే ఆహారాల వల్ల కలుషితమవుతుంది.

కరోత్యకాలశయనజాగరాద్యైశ్చ దూషితః । శూలగుల్మగ్రహణ్యాదీన్యకృత్కామాశ్రయాన్గదాన్ ॥ ౧,౧౬౭.

అసమయంగా నిద్రపోవడం, మేలుకోవడం వంటివాటివల్ల ఇది కలుషితమై, కడుపు నొప్పి, గడ్డలు, పీడలు, కోరిక తీరని వ్యాధులు కలుగజేస్తుంది.

అపానో రూక్షగుర్వన్నవేగాఘాతాతివాహనైః । యానపానసముత్థానచఙ్క్రమైశ్చాతిసేవితైః ॥ ౧,౧౬౭.

అపానుడు పొడి, బరువైన ఆహారం, సహజ వికారాలను అణచడం, ఎక్కువగా ఎక్కి ప్రయాణించడం, తరచూ కదలికలు చేయడం వంటివల్ల కలుషితమవుతుంది.

కుపితః కురుతే రోగాన్కృత్స్నాన్ పక్వాశయాశ్రయాన్ । మూత్రసుక్రప్రదోషార్శోగుదభ్రంశాదికాన్బహూన్ ॥ ౧,౧౬౭.

ఇది కలవరపడ్డప్పుడు కడుపు క్రింది భాగంలో వ్యాధులు, మూత్రం, వీర్యం సంబంధిత రుగ్మతలు, మూలవ్యాధి, గుదము జారిపోవడం వంటి అనేక వ్యాధులు కలుగుతాయి.

సర్వాఙ్గమాతతం సామం తన్ద్రాస్తైమిత్యగౌరవైః । స్నిగ్ధత్వాద్బోధ కాలస్య శైత్యశోథాగ్నిహానయః ॥ ౧,౧౬౭.

శరీరమంతా అలసట వ్యాపించి, నిద్రమత్తు, బరువుదనం, మాంద్యం కలుగుతాయి; మృదుత్వం, ఆలస్యంగా లేవడం వల్ల చలివాటం, వాపు, జీర్ణాగ్ని తగ్గిపోవడం జరుగుతుంది.

కణ్డూరూక్షాతినాశేన తద్విధోపశమేన చ । ముక్తిం విద్యాన్నిరామం తం తన్ద్రాదీనాం విపర్యయాత్ ॥ ౧,౧౬౭.

కురుపు, పొడితనం, నాశనం తగ్గించి, సరైన చికిత్సలు చేయడం వల్ల ఈ వ్యాధుల నుంచి విముక్తి లభిస్తుంది; లేకపోతే నిద్రమత్తు, తదితర వ్యాధులు కొనసాగుతాయి.

వాయోరావరణం వాతో బహుభేదం ప్రచక్షతే । పిత్తలిఙ్గావృతే దాహస్తృష్ణా శూలం భ్రమస్తమః ॥ ౧,౧౬౭.

వాయువు ఆవరించబడినప్పుడు అనేక విధాలుగా ప్రబలుతుంది; పిత్త లక్షణాలు కలిసినప్పుడు కాలిపోవడం, దాహం, నొప్పి, తల తిరగడం, చీకటి కనిపించడం జరుగుతాయి.

కటుకోష్ణామ్లలవణైర్విదాహశీతకామతా । శైత్యగౌరవశూలాగ్నికట్వాజ్యపయసోఽధికమ్ ॥ ౧,౧౬౭.

తీపి, ఉప్పు, పులుపు, మసాలా పదార్థాలు తినడం వల్ల కాలిపోవడం, చల్లదనం కోరిక, చలివాటం, బరువుదనం, నొప్పి, జీర్ణాగ్ని తగ్గిపోవడం, చేదు, నెయ్యి, పాల ఎక్కువగా ఉండటం జరుగుతాయి.

లఙ్ఘనాయాసరూక్షోష్ణకామతా చ కఫావృతే । కఫావృతేఽఙ్గమర్దః స్యాద్ధృల్లాసో గురుతారుచిః ॥ ౧,౧౬౭.

ఉపవాసం, శ్రమ, పొడితనం, వేడి, వేడి ఆహారం కోరిక కఫం అధికంగా ఉన్నప్పుడు కలుగుతాయి; కఫం ఆవరించినప్పుడు శరీర నొప్పి, గుండె అలసట, బరువుదనం, ఆకలి లేకపోవడం వస్తాయి.

రక్తవృతే సదాహార్తిస్తవఙ్మాంసాశ్రయజా భృశమ్ । భవేత్సరాగః శ్వయథుర్జాయన్తే మణ్డలాని చ ॥ ౧,౧౬౭.

రక్తం ఆవరించినప్పుడు ఎప్పుడూ కాలిపోవడం, చర్మం, మాంసంలో తీవ్రమైన నొప్పి, ఎర్రదనం, వాపు, మచ్చలు ఏర్పడతాయి.

శోథో మాంసేన కఠినో హృల్లాసపిటికాస్తథా । హర్షః పిపీలికానాం చ సంచార ఇవ జాయతే । చలలగ్రనో మృదుః శీతః శోథో గాత్రేషు రోచకః ॥ ౧,౧౬౭.

మాంసంతో వాపు గట్టిగా మారుతుంది, గుండె అలసట, పుండ్లు ఏర్పడతాయి; చీమలు నడిచినట్టు అనిపిస్తుంది, వాపు మృదువుగా, చల్లగా, అవయవాల్లో కనిపిస్తుంది.

ఆఢ్యవాత ఇవ జ్ఞేయః స కృచ్ఛ్రో మేదసావతః । స్పర్శ ఆచ్ఛాదితేత్యుష్ణశీతలశ్చ త్వనావృతే । మజ్జావృతే తు విషమం జృమ్భణం పరివేష్టనమ్ ॥ ౧,౧౬౭.

ఇది అధిక వాయువుతో కలిగే వ్యాధిలా, కొవ్వు వల్ల కలిగిన కష్టమైనదిగా భావించాలి; తాకితే స్పష్టంగా తెలియదు, ఆవరించనప్పుడు వేడి లేదా చల్లగా ఉంటుంది; మజ్జ ఆవరించినప్పుడు అసమానంగా జబ్బు, జంబం, బిగుతు కలుగుతుంది.

శూలఞ్చ పడ్యిమానశ్చ పాణిభ్యాం లభతే సుఖమ్ । శుక్రావృతే తు శోథే వై చాతివేగో న విద్యతే ॥ ౧,౧౬౭.

నొప్పి, వాపు ఉంటాయి, చేతులతో నెమ్మదిగా మసాజ్ చేస్తే ఉపశమనం కలుగుతుంది; శుక్రం ఆవరించినప్పుడు వాపు ఉన్నా, అధిక ఉద్దీపన ఉండదు.

భుక్తే కుక్షౌ రుజా జీర్ణే నికృత్తిర్భవతి ధ్రువమ్ । మూత్రాప్రవృత్తిరాధ్మానం బస్తేర్మూత్రావృతే భవేత్ ॥ ౧,౧౬౭.

భోజనం చేసిన తర్వాత కడుపులో నొప్పి కలుగుతుంది; జీర్ణక్రియ బాగోలేకపోతే కడుపు లోపల కోతలాగా బాధ కలుగుతుంది. మూత్రం ఆగిపోతే మూత్రాశయం ఉబ్బిపోతుంది.

ఛిద్రావృతే విబన్ధోఽథ స్వస్థానం పరికృన్త తి । పతత్యాశు జ్వరాక్రాన్తో మూర్ఛాం చ లభతే నరః ॥ ౧,౧౬౭.

దారిలో రంధ్రం మూసుకుపోతే లోపల బిగుతు ఏర్పడుతుంది, సహజ స్థానం నొప్పితో కోసినట్టవుతుంది. అలాంటి వ్యక్తి త్వరగా జ్వరంతో కిందపడిపోతాడు, మూర్చ కూడా వస్తుంది.

సకృత్పీడితమన్యేన దుష్టం శుక్రం చిరాత్సృజేత్ । సర్వధాత్వావృతే వాయౌ శ్రోణివఙ్క్షణపృష్ఠరుక్ ॥ ౧,౧౬౭.

ఇతర కారణాల వల్ల శుక్రం ఒక్కసారి బలంగా నొక్కబడితే, అది చాలా కాలం తర్వాత చెడిపోయినట్టు బయటకు వస్తుంది. అన్ని ధాతువుల్లో వాయువు ఆగిపోతే నడుము, కసి, వెన్నెముకలలో నొప్పి కలుగుతుంది.

విలోమే మారుతే చైవ హృదయం పరిపీడ్యతే । భ్రమో మూర్ఛా రుజా దాహః పిత్తేన ప్రాణ ఆవృతే ॥ ౧,౧౬౭.

వాయువు తప్పుడు దిశలో పోతే హృదయం బాగా బాధపడుతుంది. పిత్తం వల్ల ప్రాణవాయువు ఆగిపోతే తల తిరగడం, మూర్చ, నొప్పి, కాలినట్టుగా వేడి కలుగుతాయి.

రుజా తన్ద్రా స్వరభ్రంశో దాహో వ్యానే తు సర్వశః । క్రమోం గచేష్టాభఙ్గశ్చ సన్తాపః సహవేదనః ॥ ౧,౧౬౭.

వ్యానవాయువు బాగా బాధపడితే శరీరం అంతటా నొప్పి, అలసట, స్వరభ్రంశం, కాలినట్టుగా వేడి వస్తాయి. కదలికలు అంతరాయం, పనులు ఆగిపోవడం, ఉక్కిరిబిక్కిరి, నొప్పి కూడా కలుగుతాయి.

సమాన ఊష్మోపహతిః సస్వేదోపరతిః సుతృట్ । దాహశ్చ స్యాదపానే తు మలే హారిద్రవర్ణతా ॥ ౧,౧౬౭.

సమానవాయువు బాధపడితే శరీరంలో వేడి తగ్గిపోతుంది, చెమట రావడం ఆగిపోతుంది, తీవ్రమైన దాహం, కాలినట్టుగా వేడి కలుగుతుంది. అపానవాయువు బాధపడితే మలమూత్రాలు పసుపు రంగులో కనిపిస్తాయి.