గరుడపురాణమ్

దశభిర్గుణైః సంక్షోమ్యం చేతో నయతి చాక్రియమ్ । ఆద్యే మదే ద్వితీయేఽపి ప్రమ (మో) దాయతనే స్థితః ॥ ౧,౧౫౫.

పది లక్షణాలతో అది మానసిక శక్తిని తగ్గిస్తుంది, మనస్సును క్రియాహీనంగా చేస్తుంది. మొదటి, రెండవ మత్తు స్థాయిలో మూర్ఛ స్థిరంగా ఉంటుంది.

దుర్వికల్పహతో మూఢః సుఖమిత్యభిముచ్యతే । మధ్యమోత్తమయోః సన్ధిం ప్రాప్య రాజాసనో మదః ॥ ౧,౧౫౫.

సందేహంలో పడి, మత్తులో ఉన్నవాడు సుఖాన్ని సంతోషంగా భావిస్తాడు. మత్తు మధ్యస్థాయి, అత్యుత్తమ స్థాయికి చేరినప్పుడు, అది రాజాసనం ఆక్రమిస్తుంది.

నిరఙ్కుశ ఇవ వ్యాలో న కిఞ్చిన్నాచరేత్తతః । ఇయం భూమిరవాచ్యానాం దౌః శీలస్యేదమాస్పదమ్ ॥ ౧,౧౫౫.

ఎటువంటి నియంత్రణ లేకుండా ఉన్న అడవి జంతువులా, అతడు ఇకపై ఏమీ చేయడు. ఈ భూమి చెడు ప్రవర్తన కలిగినవారి నివాసంగా మారుతుంది.

ఏకోఽయం బహుమార్గాయాః దుర్గర్(మ) తేర్దర్శకః పరమ్ । నిశ్చేష్టః సన్నవాక్శేతే తృతీయేఽత్ర మదే స్థితః ॥ ౧,౧౫౫.

ఇది అనేక మార్గాలున్న కఠినమైన దారికి ప్రధాన సూచిక. కదలిక లేకుండా, మాటలు రావడం ఆగిపోయినప్పుడు మత్తు మూడవ స్థాయిలో ఉంటుంది.

మరణాదపి పాపాత్మా గతః పాపతరాం దశామ్ । ధర్మాధర్మం సుఖం దుః ఖం మానానర్థం హితాహితమ్ ॥ ౧,౧౫౫.

మరణం కన్నా అధమ స్థితిలో పాపాత్ముడు పడిపోతాడు. అతడు ధర్మం, అధర్మం, సుఖం, దుఃఖం, గౌరవం, అవమానం, లాభం, నష్టం ఏదీ తెలుసుకోడు.

న వేద శీకమోహార్తం శోష (క) మోహాదిసంయుతః । సోన్మాదభ్రమమూర్ఛాయాం సాపస్మారః పతత్యధః ॥ ౧,౧౫౫.

తనకు ఏమి జరుగుతోందో తెలియకుండా మోహంలో పడిపోతాడు. శుష్కత, మూర్ఛ, ఇతర లక్షణాలతో కలసి, పిచ్చితనం, తలతిరుగుడు, మూర్ఛ, అపస్మారంలో పడిపోతాడు.

నాతి మాద్యన్తి బలినః కృతాహారా మహాశనాః । వాతాత్పిత్తాత్కఫాత్సర్వైర్భవేద్రోగో మదాత్యయః ॥ ౧,౧౫౫.

బలమైనవారు, తినినవారు, ఎక్కువ తినేవారు ఎక్కువగా మత్తులో పడిపోరు. వాత, పిత్త, కఫం కలిసినప్పుడు మద్యం వ్యాధి కలుగుతుంది.

సామాన్యలక్షణం తేషాం ప్రమోహో హృదయవ్యథా । విభేదం ప్రసభం తృష్ణా సౌమ్యో గ్లానిర్జ్వరోఽరుచిః ॥ ౧,౧౫౫.

ఇవాళ్లందరిలో సాధారణ లక్షణాలు—మూర్ఛ, హృదయంలో నొప్పి, తలబద్దలు, తీవ్రమైన దాహం, స్వల్ప అలసట, జ్వరం, ఆకలి లేకపోవడం.

పురోవిబన్ధస్తిమిరం కాసః శ్వాసః ప్రజాగరః । స్వేదోఽతిమాత్రం విష్టమ్భః శ్వయథుశ్చిత్తవిభ్రమః ॥ ౧,౧౫౫.

ముందుగా ఛాతీలో బంధం, కన్నుల ముందు చీకటి, దగ్గు, ఊపిరితిత్తులు, నిద్రలేమి, అధికంగా చెమట, కడుపు ఉబ్బరం, వాపు, మనస్సు కలత కలుగుతాయి.

స్వప్నేనేవాభిభవతి న చోక్తశ్చ స భాషతేః । పిత్తాద్దాహజ్వరః స్వేదో మోహో నిత్యం చ విభ్రమః ॥ ౧,౧౫౫.

అతను కలలో ఉన్నట్టుగా మత్తులో మునిగిపోతాడు, పిలిచినా మాట్లాడడు. పిత్తం వల్ల శరీరంలో కాలిపోవడం, జ్వరం, చెమటలు, మతిమరుపు, ఎప్పుడూ తల తిరుగుడు కలుగుతాయి.

శ్లేష్మణశ్ఛర్దిర్హృల్లాసో నిద్రా చోదరగౌరవమ్ । సర్వజే సర్వలిఙ్గత్వం జ్ఞాత్వా మద్యం పిబేత్తు యః ॥ ౧,౧౫౫.

కఫం వల్ల వాంతులు, వాంతి తలపాటు, నిద్ర ఎక్కువ, పొట్ట బరువుగా ఉండటం వస్తాయి. ఇవన్నీ లక్షణాలు తెలిసినా మద్యం తాగేవాడు—

సహసా రుచిరం చాన్యతరధ్వంసకశోషిణౌ । భవేతాం?మారుతాత్కష్టాద్భవేత్త స్య విశేషతః ॥ ౧,౧౫౫.

ఒకసారిగా ఆనందంగా అనిపించవచ్చు, లేదా పూర్తిగా నాశనం, ఎండిపోయేలా అవుతుంది. వాయువు వల్ల ముఖ్యంగా తీవ్రమైన బాధలు కలుగుతాయి.

ధ్వంసకశ్లేష్మనిష్ఠివాః కణ్ఠశోషోఽతినిద్రతా । శబ్దాసహత్వం తచ్చిత్తవిక్షేపోఽఙ్గే హి వాతరుక్ ॥ ౧,౧౫౫.

నాశనం జరిగితే, కఫం ఉమ్మడం, గొంతు ఎండిపోవడం, ఎక్కువ నిద్ర, శబ్దాన్ని తట్టుకోలేకపోవడం, మనస్సు చంచలంగా మారడం—ఇవి అన్నీ వాయువు వల్ల కలిగే బాధలు.

హృత్కణ్ఠరోగః సంమోహః శ్వాసతృష్ణావమిజ్వరాః । నివర్తేద్యస్తు మద్యేభ్యో జితాత్మా బుద్ధిపూర్వకృత్ ॥ ౧,౧౫౫.

హృదయం, గొంతు వ్యాధులు, మతిమరుపు, ఊపిరాడకపోవడం, దాహం, మధ్య మధ్యలో వచ్చే జ్వరం—ఇవి అన్నీ మద్యం తాగకుండా, మనస్సును నియంత్రించుకుని, జాగ్రత్తగా ఉండేవాడు దూరంగా ఉంచగలడు.

వికారైః క్లిశ్యతే జాతు న స శరీరమానసః । రజోమోహహితాహారపాస్య స్యుస్త్రయో గదాః ॥ ౧,౧౫౫.

అటువంటి మనిషికి శరీరానికీ, మనస్సుకీ ఎలాంటి వ్యాధులు బాధించవు. కానీ రజోగుణం, మోహం కలిగిన ఆహారం తినేవారికి మూడు రకాల వ్యాధులు వస్తాయి.

వసాసృక్క్లేదనావాహిస్రోతోరోధః సుద్భవాః । మదమూర్ఛాపసంన్యాసా యథోత్తరబలోద్భవాః ॥ ౧,౧౫౫.

కొవ్వు, రక్తం, తేమ పోయే మార్గాలు మూసుకుపోవడం, మత్తు, మూర్చ, జ్ఞానం పోవడం—ఇవి ఒక్కొక్కటి పెరుగుతూ వస్తాయి.

మదోఽత్ర దోషైః సర్వైస్తు రక్తమద్యవిషైరపి । శక్త్యానన్త్యాద్గతాభాసశ్చలశ్ఛలితవేష్టితః ॥ ౧,౧౫౫.

ఇక్కడ మత్తు అన్ని దోషాల వల్ల, రక్తం, మద్యం, విషాల వల్ల కూడా వస్తుంది. దాని శక్తి అపారంగా ఉండి, మత్తు ఎలా వస్తుందో అర్థం కానివిధంగా, మారిపోతూ ఉంటుంది.

రూక్షశ్యామారుణతనుర్మద్యే వాతోద్భవే భవేత్ । పిత్తేన క్రోధనో రక్తపీతాభః కలహప్రియః ॥ ౧,౧౫౫.

వాయువు వల్ల మత్తు వస్తే శరీరం పొడి, నలుపు, ఎరుపు రంగులో మారుతుంది. పిత్తం వల్ల కోపం పెరిగి, ఎరుపు-పసుపు రంగులో ఉండి, గొడవలకు ఇష్టపడతాడు.

స్వప్నేఽసమ్బద్ధవాక్యాదిః కఫాద్ధ్యానపరో హి సః । సర్వోత్థసన్నిపాతేన రక్తస్తమ్భాఙ్గదూషణమ్ ॥ ౧,౧౫౫.

కఫం వల్ల మత్తులో ఉన్నవాడు కలలో అర్థంలేని మాటలు మాట్లాడతాడు, ధ్యానంలో మునిగిపోతాడు. అన్ని దోషాలు కలిసినప్పుడు రక్తం గట్టిపోవడం, అవయవాలు బలహీనపడటం జరుగుతుంది.

పిత్తలిఙ్గత్వమాద్యేన వికృతేహా స్వరాజ్ఞతా । విసత్కమ్పోతినిద్రా చ సర్వేభ్యోఽభ్యధికం శ్రమః ॥ ౧,౧౫౫.

మొదటి లక్షణం పిత్తం అయితే, తన స్వరాన్ని గుర్తించలేకపోవడం, వణుకు, ఎక్కువ నిద్ర, అన్ని దోషాల వల్ల అధికంగా అలసట కలుగుతుంది.

లక్షయేల్లక్షణోత్కర్షాద్వాతాదీఞ్ఛోణితాదిషు । అరుణం నీలకృష్ణం వా సమ్ప్రవిశ్యన్విశేత్తమః ॥ ౧,౧౫౫.

లక్షణాలు ఎక్కువగా కనిపిస్తే, వాయువు మొదలైన దోషాలను రక్తంలో గుర్తించాలి. ఎరుపు, నీలం, నల్ల రంగుల్లోకి వెళ్ళి, చీకటిలో పడిపోతాడు.

శీఘ్రం చ ప్రతిబుధ్యేత హృత్పీడా వేపథుర్భ్రమః । కాసః శ్యావారుణా చ్ఛాయా మూర్ఛాయాం మారుతాత్మకః ॥ ౧,౧౫౫.

అతడు త్వరగా మూర్చ నుండి తేరుకుంటాడు, కానీ హృదయంలో నొప్పి, వణుకు, తల తిరుగుడు, దగ్గు, నలుపు లేదా ఎరుపు రంగు కనిపిస్తాయి—ఇవి వాయువు వల్ల మూర్చ లక్షణాలు.

పిత్తేన రక్తం పీతం వా నభః పశ్యన్విశేత్తమః । విబుధ్యేత చ సస్వేదో దాహతృష్ణోపపీడితః ॥ ౧,౧౫౫.

పిత్తం వల్ల, ఆకాశంలో రక్తం లేదా పసుపు రంగు చూసి చీకటిలో పడిపోతాడు. మళ్లీ తేరుకున్నప్పుడు చెమటలు, కాలిపోవడం, దాహం బాధిస్తాయి.

భిన్నవత్పీతనీలాభో రక్తనీలాకులేక్షణః । కఫేన మేఘసంకాశం పశ్యత్యాకాశమావిశేత్ ॥ ౧,౧౫౫.

కఫం వల్ల, ఆకాశం మేఘాలా కనిపిస్తుంది, పగిలినట్టుగా పసుపు-నీలం రంగు, కళ్లలో రక్తం, నీలం కలిసినట్టు కనిపిస్తాయి.

తమశ్చిరాచ్చ బుధ్యే హృదురః సుప్రసేకవాన్ । గురుభిస్తిమితై (రై) రఙ్గే రాజధర్మావబన్ధాన్ (వత్) ॥ ౧,౧౫౫.

చాలా సేపటి తర్వాత మూర్చ నుండి తేరుకుంటాడు, హృదయం, ఛాతీ నుంచి ఎక్కువ ఉమ్మి వస్తుంది. అవయవాలు బరువుగా, మందంగా ఉంటాయి, రాజధర్మానికి లోబడతాడు.

సర్వాకృతిస్త్రిభిర్దేషైరపస్మార ఇవాపరః । పాతయత్యాశు నిశ్చేష్టం వినా బీభత్సచేష్టితైః ॥ ౧,౧౫౫.

అన్ని రూపాలు, మూడు దోషాలు కలిసినప్పుడు, అతడు అపస్మారంలా ఒక్కసారిగా పడిపోతాడు, కదలకుండా, అసహ్యకరమైన కదలికలు లేకుండా ఉంటాడు.

దోషైస్తు మదమూర్ఛాయాం కృతవేగేషు దేహినామ్ । స్వయమేవోపశామ్యన్తి సంన్యాసేనౌషధైర్నివా ॥ ౧,౧౫౫.

దోషాల వల్ల మత్తు, మూర్చ కలిగినప్పుడు, అవి శరీరంలో తక్కువైతే, స్వయంగా తగ్గిపోతాయి. లేకపోతే ఉపవాసం, మందులతో తగ్గించవచ్చు.

వాగ్దేహమనసాం చేష్టామాక్షిప్యాతిబలాబలాః । ససన్యాసం నిపతితాః ప్రాణాఘాతనసంశ్రయాః ॥ ౧,౧౫౫.

మాట, శరీరం, మనస్సు చేసే పనులను బలమైనవైనా, బలహీనమైనవైనా శక్తులు ఆక్రమిస్తాయి. అంతే కాక, జ్ఞానం పోయి, ప్రాణాలు నశించే స్థితికి చేరుతారు.

భవన్తి తేన పురుషాః కాష్ఠభూతా మృతోపమాః । మ్రియేత శీఘ్రం శీఘ్రం చేచ్చికిత్సా న ప్రయుజ్యతే ॥ ౧,౧౫౫.

దీని వల్ల మనుషులు చెక్కపాలా మారిపోతారు, చనిపోయినవారిలా కనిపిస్తారు. తక్షణమే చికిత్స చేయకపోతే వారు త్వరగా మరణిస్తారు.