గరుడపురాణమ్

పిత్తాత్తృష్ణా శ్రమో దాహో స్వేదోఽమ్లకఫజః క్రమః । ఛర్దనం హ్యమ్లపిత్తస్య ధూమకల్పితకో జ్వరః ॥ ౧,౧౫౪.

పిత్తం వల్ల దాహం, అలసట, మంట, చెమట, పుల్లదనం, కఫం లక్షణాలు వరుసగా వస్తాయి. పుల్లపిత్తం ఉన్నవారికి వాంతి, పొగ వాసనతో జ్వరం వస్తుంది.

శ్లేష్మణా హృదయం స్తబ్ధం భారికం సాశ్మగర్భవత్ । కాసాస్థిసాదనిష్ఠీవనిద్రాలస్యారుచిజ్వరాః ॥ ౧,౧౫౪.

కఫం వల్ల హృదయం గట్టిగా, బరువుగా, లోపల రాయి ఉన్నట్టు అనిపిస్తుంది. దగ్గు, ఎముకలు బలహీనంగా మారడం, ఉమ్మి, మత్తు, అలసట, ఆకలి లేకపోవడం, జ్వరం వస్తాయి.

హృద్రోగే హి త్రిభిర్దేషైః కృమిభిః శ్యావనేత్రతా । తమః ప్రవేశో హృల్లాసః శోథః కణ్డూః కఫస్త్రుతిః ॥ ౧,౧౫౪.

మూడు దోషాలు లేదా పురుగుల వల్ల వచ్చే హృదయ వ్యాధిలో కన్నులు నలుపుగా మారడం, చీకటిలోకి పోవడం, ఆనందం, వాపు, మంట, కఫం కారడం జరుగుతాయి.

హృదయం సతతం చాత్ర క్రకచేనేవ దీర్యతే । చికిత్సదామయం (రం) ఘోరం తచ్ఛీఘ్రం శీఘ్రమారిణమ్ ॥ ౧,౧౫౪.

ఇక్కడ హృదయం ఎప్పుడూ రంపంతో కోసినట్టు చీలిపోతుంది. ఈ భయంకరమైన వ్యాధిని వెంటనే, చాలా త్వరగా చికిత్స చేయాలి.

వాతాత్పిత్తాత్కఫాత్తృష్ణా సన్నిపాతాద్బలక్షయః । షష్ఠీ స్యాదుపసర్గాచ్చ వాతపిత్తే చ కారణమ్ ॥ ౧,౧౫౪.

వాయువు, పిత్తం, కఫం వల్ల దాహం వస్తుంది. మూడూ కలిసినప్పుడు బలహీనత వస్తుంది. ఆరో రకం ఉపద్రవాల వల్ల వస్తుంది. వాయు-పిత్తమే కారణం.

సర్వేషు తత్ప్రకోపో హి సమ్యగ్ధాతుప్రశోషణాత్ । సర్వదేహభ్రామోత్కమ్పతాపహృద్దాహమోహకృత్ ॥ ౧,౧౫౪.

ఇవి అన్నీ ఎక్కువైతే, శరీరంలోని రసాన్ని పూర్తిగా ఎండబెట్టేస్తాయి. దాంతో శరీరం మొత్తం గందరగోళం, వణుకు, వేడి, హృదయంలో మంట, మతి పోవడం జరుగుతాయి.

జిహ్వామూలగలక్లోమతాలుతోయవహాః శిరాః । సంశోష్య తృష్ణా జాయన్తే తాసాం సామాన్యలక్షణమ్ ॥ ౧,౧౫౪.

జిహ్వ, గొంతు, కంఠం, తాలువు వరకు నీరు తీసుకెళ్లే నాడులు ఎండిపోతే దాహం వస్తుంది. ఇది వాటి సాధారణ లక్షణం.

ముఖశోషో జలాతృప్తిరన్నద్వేషః స్వరక్షయః । కణ్ఠోష్ఠతాలుకార్కశ్యాజ్జిహ్వానిష్క్రమణే క్లమః ॥ ౧,౧౫౪.

నోరు ఎండిపోవడం, నీరు తాగితే తృప్తి కలగడం, ఆహారం మీద అసహ్యం, స్వరం పోవడం, గొంతు, పెదాలు, తాలువులో మంట, నాలుక బయట పెట్టినప్పుడు అలసట కలుగుతాయి.

ప్రలాపశ్చిత్తవిభ్రంశో హ్యుద్గరాఢ్యస్తథామయః । మారుతాత్క్షామతాదైన్యం శఙ్ఖభే (తో) దః శిరౌభ్రమః ॥ ౧,౧౫౪.

అర్థంలేని మాటలు, మనసు గందరగోళం, తరచూ ఉబ్బసం ఉండే వ్యాధి, వాయువు వల్ల శరీరం క్షీణించడం, నిరాశ, కపాలంలో నొప్పి, తల తిరుగుడు కలుగుతాయి.

గన్ధాజ్ఞానాస్యవైరస్యశ్రుతినిద్రాబలక్షయాః । శీతామ్లఫేనవృద్ధిశ్చ పిత్తాన్మూర్ఛాస్యతిక్తతా ॥ ౧,౧౫౪.

వాసన తెలియకపోవడం, నోటిలో రుచి లేకపోవడం, వినికిడి, నిద్ర, బలహీనత తగ్గిపోవడం, పిత్తం వల్ల చల్లగా, పుల్లగా, నురుగు లేచే ఉమ్మి పెరగడం, మూర్చ, నోటిలో చేదు రుచి కలుగుతాయి.

రక్తేక్షణత్వం సతతం శోషో దాహోఽతిధూమకః । కఫో రసాద్వికుపితస్తోయవాహిషు మారుతః ॥ ౧,౧౫౪.

కళ్ళు ఎప్పుడూ ఎర్రగా ఉండటం, ఎండిపోయిపోవడం, మంట, పొగ ఎక్కువగా కనిపించడం, కఫం రుచుల వల్ల బాధపడటం, నీరు తీసుకెళ్లే నాళాల్లో వాయువు ప్రభావం కలుగుతాయి.

స్రోతస్తు సకఫం తేన పఙ్కవచ్ఛోష్యతే తతః । శూకైరివాచితః కణ్ఠో నిద్రా మధురవక్రతా ॥ ౧,౧౫౪.

నదిలో కఫం చేరితే, ఆ ప్రవాహం మట్టిలో ఆగిపోతుంది; గొంతు గింజలతో ముడిపడి పోతుంది. నిద్ర తీపిగా తిప్పబడినట్లుగా మారుతుంది.

ఆధ్మానం శిరసో జాడ్యం స్తైమిత్యచ్ఛర్ద్యరోచకమ్ । ఆలస్యమవిపాకఞ్చ యః స స్యాత్సర్వలక్షణః ॥ ౧,౧౫౪.

తల ఉబ్బడం, మాంద్యం, అలసత్వం, వాంతులు, ఆకలి లేకపోవడం, జడత్వం, జీర్ణశక్తి తగ్గిపోవడం—ఇవి అన్నీ కలిగినవాడు అన్ని లక్షణాలతో ఉన్నవాడిగా చెప్పబడతాడు.

ఆమోద్భవాచ్చ రక్తస్య సంరోధాద్వాతపిత్తతా । ఉష్ణాక్రాన్తస్య సహసా శీతామ్భో భజతస్తృషా ॥ ౧,౧౫౪.

రక్తంలో సువాసన కలగడం, రక్తప్రవాహం ఆగిపోవడం వల్ల వాతపిత్తం కలుగుతుంది. వేడిలో ఉన్నవాడు అకస్మాత్తుగా చల్లని నీరు తాగితే దాహం ఎక్కువగా వస్తుంది.

ఉష్ణాదూర్ధ్వం గతః కోష్ఠం కుర్యాద్వై పిత్తజైవసా । యా చ పానాతిపానోత్థా తీక్ష్ణాగ్రే స్నేహపాకజా ॥ ౧,౧౫౪.

వేడి పైకి ఎక్కినప్పుడు కడుపులో పిత్తం ఏర్పడుతుంది. మితిమీరిన మద్యం తాగడం, మసాలా పదార్థాలు, నూనెలో వండినవి—ఇవి కూడా అదే స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటాయి.

స్నిగ్ధకట్వమ్లలవణభోజనేన కఫోద్భవా । తృష్ణారసక్షయోక్తేన లక్షణేన క్షయాత్మికా ॥ ౧,౧౫౪.

నూనె, చేదు, పులుపు, ఉప్పు పదార్థాలు తినడం వల్ల కఫం పెరిగి దాహం వస్తుంది. రుచి పోవడం, దాహం పెరగడం వంటి లక్షణాలతో ఇది క్షయ లక్షణంగా ఉంటుంది.

శోషమోహజ్వరాద్యన్యదీర్ఘరోగోపసర్గతః । యా తృష్ణా జాయతే తీవ్రా సోపసర్గాత్మికా స్మృతా ॥ ౧,౧౫౪.

శుష్కత, మూర్ఛ, జ్వరం, దీర్ఘకాలిక వ్యాధుల వల్ల తీవ్రమైన దాహం కలుగుతుంది. ఇది ఇతర లక్షణాలతో కూడి ఉంటుంది.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౧౫౫ ధన్వన్తరిరువాచ । వక్ష్యే మదాత్యయాదేశ్చ నిదానం మునిభాషితమ్ । తీక్ష్ణామ్లరూక్షసూక్ష్మామ్లవ్యవాయాసుకరం లఘు ॥ ౧,౧౫౫.

ధన్వంతరి ఇలా అన్నాడు: మద్యం వల్ల వచ్చే మత్తు కారణాన్ని మునులు చెప్పినట్లు వివరించబోతున్నాను. అది తీపి, పులుపు, రూక్షత, సూక్ష్మత, పులుపు, క్రియాశీలత, తేలికత కలిగి ఉంటుంది.

వికాశి విశదం మద్యం మేదసోఽస్మాద్విపర్యయః । తీక్ష్ణోదయాశ్చ దివ్యుక్తాశ్చిత్తోపప్లవినో గుణాః ॥ ౧,౧౫౫.

మద్యం విస్తరించి, పారద్రోలుగా ఉంటుంది; అది కొవ్వుకు విరుద్ధంగా ఉంటుంది. దాని తీవ్రతను దివ్యమైనదిగా చెబుతారు; దాని లక్షణాలు మనస్సును కలవరపరుస్తాయి.

జీవితాన్తాః ప్రజాయన్తే విషేణోత్కర్షవర్తినా । తీక్ష్ణాదిభిర్గుణైర్మద్యం మాన్ద్యదీనోజసో గుణాన్ ॥ ౧,౧౫౫.

బలమైన విషం వల్ల ప్రాణాంతం కలుగుతుంది. మద్యం కూడా తీవ్రమైన లక్షణాలతో శరీర బలాన్ని, గుణాలను తగ్గిస్తుంది.

దశభిర్గుణైః సంక్షోమ్యం చేతో నయతి చాక్రియమ్ । ఆద్యే మదే ద్వితీయేఽపి ప్రమ (మో) దాయతనే స్థితః ॥ ౧,౧౫౫.

పది లక్షణాలతో అది మానసిక శక్తిని తగ్గిస్తుంది, మనస్సును క్రియాహీనంగా చేస్తుంది. మొదటి, రెండవ మత్తు స్థాయిలో మూర్ఛ స్థిరంగా ఉంటుంది.

దుర్వికల్పహతో మూఢః సుఖమిత్యభిముచ్యతే । మధ్యమోత్తమయోః సన్ధిం ప్రాప్య రాజాసనో మదః ॥ ౧,౧౫౫.

సందేహంలో పడి, మత్తులో ఉన్నవాడు సుఖాన్ని సంతోషంగా భావిస్తాడు. మత్తు మధ్యస్థాయి, అత్యుత్తమ స్థాయికి చేరినప్పుడు, అది రాజాసనం ఆక్రమిస్తుంది.

నిరఙ్కుశ ఇవ వ్యాలో న కిఞ్చిన్నాచరేత్తతః । ఇయం భూమిరవాచ్యానాం దౌః శీలస్యేదమాస్పదమ్ ॥ ౧,౧౫౫.

ఎటువంటి నియంత్రణ లేకుండా ఉన్న అడవి జంతువులా, అతడు ఇకపై ఏమీ చేయడు. ఈ భూమి చెడు ప్రవర్తన కలిగినవారి నివాసంగా మారుతుంది.

ఏకోఽయం బహుమార్గాయాః దుర్గర్(మ) తేర్దర్శకః పరమ్ । నిశ్చేష్టః సన్నవాక్శేతే తృతీయేఽత్ర మదే స్థితః ॥ ౧,౧౫౫.

ఇది అనేక మార్గాలున్న కఠినమైన దారికి ప్రధాన సూచిక. కదలిక లేకుండా, మాటలు రావడం ఆగిపోయినప్పుడు మత్తు మూడవ స్థాయిలో ఉంటుంది.

మరణాదపి పాపాత్మా గతః పాపతరాం దశామ్ । ధర్మాధర్మం సుఖం దుః ఖం మానానర్థం హితాహితమ్ ॥ ౧,౧౫౫.

మరణం కన్నా అధమ స్థితిలో పాపాత్ముడు పడిపోతాడు. అతడు ధర్మం, అధర్మం, సుఖం, దుఃఖం, గౌరవం, అవమానం, లాభం, నష్టం ఏదీ తెలుసుకోడు.

న వేద శీకమోహార్తం శోష (క) మోహాదిసంయుతః । సోన్మాదభ్రమమూర్ఛాయాం సాపస్మారః పతత్యధః ॥ ౧,౧౫౫.

తనకు ఏమి జరుగుతోందో తెలియకుండా మోహంలో పడిపోతాడు. శుష్కత, మూర్ఛ, ఇతర లక్షణాలతో కలసి, పిచ్చితనం, తలతిరుగుడు, మూర్ఛ, అపస్మారంలో పడిపోతాడు.

నాతి మాద్యన్తి బలినః కృతాహారా మహాశనాః । వాతాత్పిత్తాత్కఫాత్సర్వైర్భవేద్రోగో మదాత్యయః ॥ ౧,౧౫౫.

బలమైనవారు, తినినవారు, ఎక్కువ తినేవారు ఎక్కువగా మత్తులో పడిపోరు. వాత, పిత్త, కఫం కలిసినప్పుడు మద్యం వ్యాధి కలుగుతుంది.

సామాన్యలక్షణం తేషాం ప్రమోహో హృదయవ్యథా । విభేదం ప్రసభం తృష్ణా సౌమ్యో గ్లానిర్జ్వరోఽరుచిః ॥ ౧,౧౫౫.

ఇవాళ్లందరిలో సాధారణ లక్షణాలు—మూర్ఛ, హృదయంలో నొప్పి, తలబద్దలు, తీవ్రమైన దాహం, స్వల్ప అలసట, జ్వరం, ఆకలి లేకపోవడం.

పురోవిబన్ధస్తిమిరం కాసః శ్వాసః ప్రజాగరః । స్వేదోఽతిమాత్రం విష్టమ్భః శ్వయథుశ్చిత్తవిభ్రమః ॥ ౧,౧౫౫.

ముందుగా ఛాతీలో బంధం, కన్నుల ముందు చీకటి, దగ్గు, ఊపిరితిత్తులు, నిద్రలేమి, అధికంగా చెమట, కడుపు ఉబ్బరం, వాపు, మనస్సు కలత కలుగుతాయి.