గరుడపురాణమ్

ఉదానోఽధికృతాన్దోషాన్సర్వం సన్ధ్యర్హమస్యతి । ఆశు క్లేశోఽస్య లావణ్యప్రసేకారుచయః క్రమాత్ ॥ ౧,౧౫౩.

ప్రాణవాయువు అన్ని దోషాలతో కలిసినప్పుడు, జీర్ణానికి అనువైనది అన్నీ బయటకు తోసేస్తుంది. వెంటనే బాధ, కాంతి తగ్గిపోవడం, లాలాజలం పెరగడం, ఆకలి తగ్గిపోవడం క్రమంగా జరుగుతాయి.

నాభిపృష్ఠం రుజత్యాశు పార్శ్వే చాహారముత్క్షిపేత్ । తతో విచ్ఛ్రిన్నల్పాల్పకషాయం ఫేనిలం వమేత్ ॥ ౧,౧౫౩.

త్వరగా నాభి, వెన్నెముకలో నొప్పి కలుగుతుంది, ప్రక్కవైపు ఆహారం బయటకు వస్తుంది. ఆ తర్వాత కొద్దిగా కొద్దిగా కషాయ రుచి గల నురుగు పదార్థం వాంతి అవుతుంది.

శబ్దోద్గరయుతః కృచ్ఛ్రమనుకృచ్ఛ్రేణ వేగవత్ । కాసాస్యశోషకం వాతాత్స్వరపీడాసమన్వితమ్ ॥ ౧,౧౫౩.

శబ్దంతో కూడిన ఉబ్బసం వస్తుంది, అది బలవంతంగా, కష్టంగా ఉంటుంది. వాయువు వల్ల దగ్గు, నోరు పొడిబారడం, స్వరం బాధపడటం జరుగుతాయి.

పిత్తాత్క్షారోదకనిభం ధూమ్రం హరితపీతకమ్ । సాసృగమ్లం కటుతిక్తం తృణ్మూర్ఛాదాహపాకవత్ ॥ ౧,౧౫౩.

పిత్తం వల్ల వచ్చే ద్రవం ఉప్పు నీటిలా, పొడిగా, ఆకుపచ్చ-పసుపు రంగులో ఉంటుంది. అది రక్తంతో కలిసినట్టు, పుల్లగా, తీపి తక్కువగా, చేదుగా, గడ్డి వాసనతో, కాలిపోతున్నట్టు, మంటతో, వేడి పెరిగేలా ఉంటుంది.

కఫాత్స్నిగ్ధం ఘనం పీతం శ్లేష్మతస్తు సమాక్షికమ్ । మధురం లవణం భూరి ప్రసక్తం లోమహర్షణమ్ ॥ ౧,౧౫౩.

కఫం వల్ల వచ్చే ద్రవం మృదువుగా, మందంగా, పసుపు రంగులో ఉంటుంది. శ్లేష్మం వల్ల తేనెలా ఉంటుంది. అది తీపిగా, కొంచెం ఉప్పుగా, ఎక్కువగా, అధికంగా ఉండి, ఒళ్ళు గగుర్పాటు కలిగిస్తుంది.

మఖశ్వయథుమాధుర్యతన్ద్రాహృల్లాసకాసవాన్ । సర్వైర్లిఙ్గైః సమాపన్నస్త్యాజ్యో భవతి సర్వథా ॥ ౧,౧౫౩.

వాపు, తీపి, మత్తు, వాంతి, ఆనందం, దగ్గు ఇవన్నీ కలిసివస్తే, అలాంటి ద్రవాన్ని పూర్తిగా పారవేయాలి.

సర్వం యస్య చ విద్విష్టం దర్శనశ్రవణాదిభిః । వాతాదినైవ సంక్రుద్ధకృమిదుష్టాన్నజే గదే । శూలవేపతుహృల్లాసో విశేషాత్కృమిజే భవేత్ ॥ ౧,౧౫౩.

ఒకరిని చూడగానే, వినగానే, అన్నిటిలోనూ అసహ్యం కలిగితే, అది వాయువు, ఇతర దోషాలు లేదా పురుగులతో కలిసిన ఆహారం వల్ల వచ్చిన వ్యాధి. అప్పుడు నొప్పి, గడగడ, ఆనందం, ముఖ్యంగా పురుగు వల్ల ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౧౫౪ ధన్వన్తరిరువాచ । హృద్రోగాదినిదానం తే వక్ష్యేఽహం సుశ్రుతాధునా । కృమిహృద్రోగలిఙ్గైశ్చ స్మృతాః పఞ్చ తు హృద్గతాః ॥ ౧,౧౫౪.

ధన్వంతరి ఇలా అన్నాడు: ఓ పండితుడా! ఇప్పుడు హృదయ వ్యాధి, పురుగుల వల్ల వచ్చే లక్షణాలు, వాటి కారణాలు, హృదయంలో ఉండే ఐదు రకాల వ్యాధులను వివరంగా చెబుతాను.

వాతేన శూన్యాతాత్యర్థం భుజ్యతే రోరుదీతి చ । భిద్యతే శుష్యతే స్తబ్ధం హృదయం శూన్యతా భ్రమః ॥ ౧,౧౫౪.

వాయువు వల్ల హృదయం పూర్తిగా ఖాళీగా అనిపిస్తుంది. తినిపోతూ ఏడుస్తాడు. హృదయం విరిగినట్టు, ఎండిపోయినట్టు, కఠినంగా, ఖాళీగా, తలనుప్పి, తల తిరుగుడు కలుగుతుంది.

అకస్మాద్దీనతా శోకో భయం శబ్దేఽసైష్ణుతా । వేపథుర్వేపనాన్మోహః శ్వాసరోధోఽల్పనిద్రతా ॥ ౧,౧౫౪.

ఏదో ఒక్కసారిగా నిరాశ, దుఃఖం, భయం, శబ్దం సహించలేకపోవడం, ఒళ్ళు వణుకు, గడగడ, మతి పోవడం, ఊపిరాడకపోవడం, నిద్ర తక్కువగా ఉండటం కలుగుతాయి.

పిత్తాత్తృష్ణా శ్రమో దాహో స్వేదోఽమ్లకఫజః క్రమః । ఛర్దనం హ్యమ్లపిత్తస్య ధూమకల్పితకో జ్వరః ॥ ౧,౧౫౪.

పిత్తం వల్ల దాహం, అలసట, మంట, చెమట, పుల్లదనం, కఫం లక్షణాలు వరుసగా వస్తాయి. పుల్లపిత్తం ఉన్నవారికి వాంతి, పొగ వాసనతో జ్వరం వస్తుంది.

శ్లేష్మణా హృదయం స్తబ్ధం భారికం సాశ్మగర్భవత్ । కాసాస్థిసాదనిష్ఠీవనిద్రాలస్యారుచిజ్వరాః ॥ ౧,౧౫౪.

కఫం వల్ల హృదయం గట్టిగా, బరువుగా, లోపల రాయి ఉన్నట్టు అనిపిస్తుంది. దగ్గు, ఎముకలు బలహీనంగా మారడం, ఉమ్మి, మత్తు, అలసట, ఆకలి లేకపోవడం, జ్వరం వస్తాయి.

హృద్రోగే హి త్రిభిర్దేషైః కృమిభిః శ్యావనేత్రతా । తమః ప్రవేశో హృల్లాసః శోథః కణ్డూః కఫస్త్రుతిః ॥ ౧,౧౫౪.

మూడు దోషాలు లేదా పురుగుల వల్ల వచ్చే హృదయ వ్యాధిలో కన్నులు నలుపుగా మారడం, చీకటిలోకి పోవడం, ఆనందం, వాపు, మంట, కఫం కారడం జరుగుతాయి.

హృదయం సతతం చాత్ర క్రకచేనేవ దీర్యతే । చికిత్సదామయం (రం) ఘోరం తచ్ఛీఘ్రం శీఘ్రమారిణమ్ ॥ ౧,౧౫౪.

ఇక్కడ హృదయం ఎప్పుడూ రంపంతో కోసినట్టు చీలిపోతుంది. ఈ భయంకరమైన వ్యాధిని వెంటనే, చాలా త్వరగా చికిత్స చేయాలి.

వాతాత్పిత్తాత్కఫాత్తృష్ణా సన్నిపాతాద్బలక్షయః । షష్ఠీ స్యాదుపసర్గాచ్చ వాతపిత్తే చ కారణమ్ ॥ ౧,౧౫౪.

వాయువు, పిత్తం, కఫం వల్ల దాహం వస్తుంది. మూడూ కలిసినప్పుడు బలహీనత వస్తుంది. ఆరో రకం ఉపద్రవాల వల్ల వస్తుంది. వాయు-పిత్తమే కారణం.

సర్వేషు తత్ప్రకోపో హి సమ్యగ్ధాతుప్రశోషణాత్ । సర్వదేహభ్రామోత్కమ్పతాపహృద్దాహమోహకృత్ ॥ ౧,౧౫౪.

ఇవి అన్నీ ఎక్కువైతే, శరీరంలోని రసాన్ని పూర్తిగా ఎండబెట్టేస్తాయి. దాంతో శరీరం మొత్తం గందరగోళం, వణుకు, వేడి, హృదయంలో మంట, మతి పోవడం జరుగుతాయి.

జిహ్వామూలగలక్లోమతాలుతోయవహాః శిరాః । సంశోష్య తృష్ణా జాయన్తే తాసాం సామాన్యలక్షణమ్ ॥ ౧,౧౫౪.

జిహ్వ, గొంతు, కంఠం, తాలువు వరకు నీరు తీసుకెళ్లే నాడులు ఎండిపోతే దాహం వస్తుంది. ఇది వాటి సాధారణ లక్షణం.

ముఖశోషో జలాతృప్తిరన్నద్వేషః స్వరక్షయః । కణ్ఠోష్ఠతాలుకార్కశ్యాజ్జిహ్వానిష్క్రమణే క్లమః ॥ ౧,౧౫౪.

నోరు ఎండిపోవడం, నీరు తాగితే తృప్తి కలగడం, ఆహారం మీద అసహ్యం, స్వరం పోవడం, గొంతు, పెదాలు, తాలువులో మంట, నాలుక బయట పెట్టినప్పుడు అలసట కలుగుతాయి.

ప్రలాపశ్చిత్తవిభ్రంశో హ్యుద్గరాఢ్యస్తథామయః । మారుతాత్క్షామతాదైన్యం శఙ్ఖభే (తో) దః శిరౌభ్రమః ॥ ౧,౧౫౪.

అర్థంలేని మాటలు, మనసు గందరగోళం, తరచూ ఉబ్బసం ఉండే వ్యాధి, వాయువు వల్ల శరీరం క్షీణించడం, నిరాశ, కపాలంలో నొప్పి, తల తిరుగుడు కలుగుతాయి.

గన్ధాజ్ఞానాస్యవైరస్యశ్రుతినిద్రాబలక్షయాః । శీతామ్లఫేనవృద్ధిశ్చ పిత్తాన్మూర్ఛాస్యతిక్తతా ॥ ౧,౧౫౪.

వాసన తెలియకపోవడం, నోటిలో రుచి లేకపోవడం, వినికిడి, నిద్ర, బలహీనత తగ్గిపోవడం, పిత్తం వల్ల చల్లగా, పుల్లగా, నురుగు లేచే ఉమ్మి పెరగడం, మూర్చ, నోటిలో చేదు రుచి కలుగుతాయి.

రక్తేక్షణత్వం సతతం శోషో దాహోఽతిధూమకః । కఫో రసాద్వికుపితస్తోయవాహిషు మారుతః ॥ ౧,౧౫౪.

కళ్ళు ఎప్పుడూ ఎర్రగా ఉండటం, ఎండిపోయిపోవడం, మంట, పొగ ఎక్కువగా కనిపించడం, కఫం రుచుల వల్ల బాధపడటం, నీరు తీసుకెళ్లే నాళాల్లో వాయువు ప్రభావం కలుగుతాయి.

స్రోతస్తు సకఫం తేన పఙ్కవచ్ఛోష్యతే తతః । శూకైరివాచితః కణ్ఠో నిద్రా మధురవక్రతా ॥ ౧,౧౫౪.

నదిలో కఫం చేరితే, ఆ ప్రవాహం మట్టిలో ఆగిపోతుంది; గొంతు గింజలతో ముడిపడి పోతుంది. నిద్ర తీపిగా తిప్పబడినట్లుగా మారుతుంది.

ఆధ్మానం శిరసో జాడ్యం స్తైమిత్యచ్ఛర్ద్యరోచకమ్ । ఆలస్యమవిపాకఞ్చ యః స స్యాత్సర్వలక్షణః ॥ ౧,౧౫౪.

తల ఉబ్బడం, మాంద్యం, అలసత్వం, వాంతులు, ఆకలి లేకపోవడం, జడత్వం, జీర్ణశక్తి తగ్గిపోవడం—ఇవి అన్నీ కలిగినవాడు అన్ని లక్షణాలతో ఉన్నవాడిగా చెప్పబడతాడు.

ఆమోద్భవాచ్చ రక్తస్య సంరోధాద్వాతపిత్తతా । ఉష్ణాక్రాన్తస్య సహసా శీతామ్భో భజతస్తృషా ॥ ౧,౧౫౪.

రక్తంలో సువాసన కలగడం, రక్తప్రవాహం ఆగిపోవడం వల్ల వాతపిత్తం కలుగుతుంది. వేడిలో ఉన్నవాడు అకస్మాత్తుగా చల్లని నీరు తాగితే దాహం ఎక్కువగా వస్తుంది.

ఉష్ణాదూర్ధ్వం గతః కోష్ఠం కుర్యాద్వై పిత్తజైవసా । యా చ పానాతిపానోత్థా తీక్ష్ణాగ్రే స్నేహపాకజా ॥ ౧,౧౫౪.

వేడి పైకి ఎక్కినప్పుడు కడుపులో పిత్తం ఏర్పడుతుంది. మితిమీరిన మద్యం తాగడం, మసాలా పదార్థాలు, నూనెలో వండినవి—ఇవి కూడా అదే స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటాయి.

స్నిగ్ధకట్వమ్లలవణభోజనేన కఫోద్భవా । తృష్ణారసక్షయోక్తేన లక్షణేన క్షయాత్మికా ॥ ౧,౧౫౪.

నూనె, చేదు, పులుపు, ఉప్పు పదార్థాలు తినడం వల్ల కఫం పెరిగి దాహం వస్తుంది. రుచి పోవడం, దాహం పెరగడం వంటి లక్షణాలతో ఇది క్షయ లక్షణంగా ఉంటుంది.

శోషమోహజ్వరాద్యన్యదీర్ఘరోగోపసర్గతః । యా తృష్ణా జాయతే తీవ్రా సోపసర్గాత్మికా స్మృతా ॥ ౧,౧౫౪.

శుష్కత, మూర్ఛ, జ్వరం, దీర్ఘకాలిక వ్యాధుల వల్ల తీవ్రమైన దాహం కలుగుతుంది. ఇది ఇతర లక్షణాలతో కూడి ఉంటుంది.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౧౫౫ ధన్వన్తరిరువాచ । వక్ష్యే మదాత్యయాదేశ్చ నిదానం మునిభాషితమ్ । తీక్ష్ణామ్లరూక్షసూక్ష్మామ్లవ్యవాయాసుకరం లఘు ॥ ౧,౧౫౫.

ధన్వంతరి ఇలా అన్నాడు: మద్యం వల్ల వచ్చే మత్తు కారణాన్ని మునులు చెప్పినట్లు వివరించబోతున్నాను. అది తీపి, పులుపు, రూక్షత, సూక్ష్మత, పులుపు, క్రియాశీలత, తేలికత కలిగి ఉంటుంది.

వికాశి విశదం మద్యం మేదసోఽస్మాద్విపర్యయః । తీక్ష్ణోదయాశ్చ దివ్యుక్తాశ్చిత్తోపప్లవినో గుణాః ॥ ౧,౧౫౫.

మద్యం విస్తరించి, పారద్రోలుగా ఉంటుంది; అది కొవ్వుకు విరుద్ధంగా ఉంటుంది. దాని తీవ్రతను దివ్యమైనదిగా చెబుతారు; దాని లక్షణాలు మనస్సును కలవరపరుస్తాయి.