గరుడపురాణమ్

యథా స్వలిఙ్గం సంసర్గే జ్వరసంసర్గజోఽపి వా । శిరోర్తిమూర్ఛావమిదేహదాహకణ్ఠాస్యశోషారుచిపర్వభేదాః । ఉన్నిద్రతా సంభ్రమరోమహర్షా జృంభాతివాక్త్వం పవనాత్సపిత్తాత్ ॥ ౧,౧౪౭.

తన లక్షణాలతో గానీ, ఇతరుల ద్వారా అంటుకోవడం వల్ల గానీ వచ్చే జ్వరం—దానికి తలనొప్పి, మూర్చ, వాంతి, శరీరం కాలిపోవడం, గొంతు, నోరు పొడిబారడం, రుచి పోవడం, మడమలు నొప్పి, నిద్రపోకపోవడం, అయోమయం, రోమాలు నిక్కబొడుచుకోవడం, ఆవలేసుకోవడం, ఎక్కువగా మాట్లాడటం—ఇవి వాయు, పిత్తం వల్ల కలుగుతాయి.

తాపహాన్యరుచిపర్వశిరోరుక్ష్ఠీవనశ్వసనకాసవివర్ణాః । శీతజాడ్యతిమిరభ్రమితన్ద్రాశ్లేష్మవాతజనితజ్వరలిఙ్గమ్ ॥ ౧,౧౪౭.

వేడి తగ్గిపోవడం, రుచిలేకపోవడం, మడమలు, తలనొప్పి, ఉమ్మి, ఊపిరాడకపోవడం, దగ్గు, వర్ణం తగ్గిపోవడం, చల్లదనం, కండరాలు గట్టిపోవడం, కళ్ల ముందు చీకటి, తల తిరగడం, నిద్ర ఎక్కువగా రావడం—ఇవి శ్లేష్మం, వాయువుతో కలిగే జ్వర లక్షణాలు.

శీతస్తమ్భస్వేదదాహావ్యవస్థాస్తృష్ణా కాసః శ్లేష్మపిత్తప్రవృత్తిః । మోహస్తన్ద్రాలిప్తతిక్తాస్యతా చ జ్ఞేయం రూపం శ్లేష్మపిత్తజ్వరస్య ॥ ౧,౧౪౭.

చల్లదనం, కండరాలు గట్టిపోవడం, చెమట, కాలినట్టు ఉండడం, స్థిరంగా లేకపోవడం, దాహం, దగ్గు, శ్లేష్మం, పిత్తం పెరగడం, అయోమయం, నిద్ర, నోటిలో పూత, చేదు రుచి—ఇవి శ్లేష్మం, పిత్తం కలిసిన జ్వర లక్షణాలు.

సర్వజో లక్షణైః సర్వైర్దాహోఽత్ర చ ముహుర్ముహుః । తదుచ్ఛీతం మహా నిద్రా దివా జాగరణం నిశి ॥ ౧,౧౪౭.

అన్ని లక్షణాలతో కూడిన, అన్నిటిని తెలిసిన వాడు ఇక్కడ మళ్లీ మళ్లీ కాలుతున్నట్టు బాధను అనుభవిస్తాడు. ఆ తర్వాత తీవ్రమైన నిద్ర, పగలు మేలుకొనడం, రాత్రి నిద్రపోకపోవడం కలుగుతాయి.

సదా వా నైవ వా నిద్రా మహాస్వేదో హి నైవ వా । గీతనర్తనహాస్యాదిః ప్రకృతేహాప్రవర్తనమ్ ॥ ౧,౧౪౭.

ఎప్పుడూ నిద్ర ఉండొచ్చు, లేకపోవచ్చు. తీవ్రమైన చెమటలు రావొచ్చు, రావకపోవచ్చు. పాటలు పాడటం, నాట్యం చేయడం, నవ్వడం లాంటి పనులు సహజంగా జరగవు.

సాశ్రుణీ కలుషే రక్తే భుగ్నే లులితపక్ష్మణీ । అక్షిణీ పిణ్డికాపార్శ్వశిరః పర్వాస్థిరుగ్భ్రమః ॥ ౧,౧౪౭.

కళ్లలో కన్నీళ్లు, మలినత, ఎరుపు, లోపలికి పోయినట్టు ఉండటం, పిప్పి వణికిపోవడం కనిపిస్తాయి. కళ్ల పక్కన, తలలో, మణికట్టు, ఎముకల్లో నొప్పి, తల తిరుగుడు కలుగుతుంది.

సస్వనౌ సరుజౌ కర్ణౌ మహాశీతౌ హి నైవ వా । పరిదగ్ధా ఖరా జిహ్వా గురుస్త్రస్తాఙ్గసన్ధితా ॥ ౧,౧౪౭.

చెవుల్లో గుండు మోగడం, నొప్పి, చాలా చల్లగా ఉండటం లేదా ఉండకపోవచ్చు. నాలుక కాలినట్టు, గట్టిగా, భారంగా, మాంసపేశుల సంధులు బలహీనంగా వణికిపోవడం జరుగుతుంది.

ష్ఠీవనం రక్తపిత్తస్య లోఠనం శిరసోఽతితృట్ । కోష్ఠానాం శ్యావరక్తానాం మణ్డలానాం చ దర్శనమ్ ॥ ౧,౧౪౭.

రక్తపిత్తాన్ని ఉమ్మడం, తల తిరుగుడు, తీవ్రమైన దాహం కలుగుతాయి. శరీరంలో నలుపు లేదా ఎరుపు మచ్చలు, వలయాలు కనిపిస్తాయి.

హృద్వ్యథా మలంససర్గః ప్రవృత్తిర్వాల్పశోఽతి వా । స్నిగ్ధాస్యతా బలభ్రంశః స్వరసాదః ప్రలాపితః ॥ ౧,౧౪౭.

హృదయంలో నొప్పి, మలవిసర్జన ఎక్కువగా, తక్కువగా లేదా ఎక్కువగా జరగడం, నోటిలో కొవ్వు తడ, బలహీనత, గొంతు గట్టిపోవడం, తికమక మాటలు మాట్లాడటం జరుగుతాయి.

దోషపాకశ్చిరం తన్ద్రా ప్రతతం కణ్ఠకూజనమ్ । సన్నిపాతమభిన్యాసం తం బ్రూయాచ్చ హతౌజసమ్ ॥ ౧,౧౪౭.

దోషాలు ఎక్కువగా పండిపోవడం, నిరంతర మత్తు, గొంతులో ఎప్పుడూ గుండు మోగడం కనిపిస్తాయి. మూడు దోషాలు కలిసిపోతే, అది బలాన్ని పూర్తిగా నాశనం చేస్తుంది అంటారు.

వాయునా కణ్ఠరుద్ధేన పిత్తమన్తః సుపీడితమ్ । వ్యవాయిత్వాచ్చ సౌఖ్యాచ్చ బహిర్మర్గం ప్రపద్యతే । తేన హారిద్రనేత్రత్వం సన్నిపాతోద్భవేజ్వరే ॥ ౧,౧౪౭.

వాయువు గొంతులో ఆగిపోతే, పిత్తం లోపల బాగా బాధపడితే, సంయోగం లేదా ఆనందం తర్వాత అది బయటకు పోయే మార్గాన్ని వెతుకుతుంది. అందువల్ల మూడు దోషాల కలయికతో వచ్చే జ్వరంలో కళ్లకు పసుపు రంగు వస్తుంది.

దోషే వివృద్ధే నష్టేఽగ్నౌ సర్వసంపూర్ణలక్షణః । సాన్నిపాతజ్వరోఽసాధ్యః కృచ్ఛ్రసాధ్యస్తతోఽన్యథా ॥ ౧,౧౪౭.

దోషాలు పెరిగి, జఠరాగ్ని తగ్గిపోయి, అన్ని లక్షణాలు కలిసివుంటే, మూడు దోషాల కలయికతో వచ్చే జ్వరం నయం చేయలేనిది. లేకపోతే, నయం చేయడం కష్టం అయినా సాధ్యమే.

అన్యత్ర సన్నిపాతోత్థం యత్ర పిత్తం పృథక్స్థితమ్ । త్వచి కోష్ఠే చ వా దాహం విదధాతి పురోఽను వా ॥ ౧,౧౪౭.

ఇంకెక్కడైనా మూడు దోషాల కలయికతో జ్వరం వచ్చినప్పుడు, పిత్తం వేరుగా ఉంటే, చర్మంలో లేదా కడుపులో కాలినట్టు బాధ ముందుగా లేదా తర్వాత కలుగుతుంది.

తద్వద్వాతకఫే శీతం దాహాదిర్దుస్తరస్తయోః । శీతాదౌ తత్ర పిత్తేన కఫే స్యాన్దితశోషితే ॥ ౧,౧౪౭.

అలాగే, వాతకఫాల కలయికలో చల్లదనం ఉంటుంది. కాలినట్టు బాధలు రెండూ కలిసినప్పుడు అధికంగా బాధిస్తాయి. చల్లదనం మొదట్లో పిత్తం ఉంటుంది; కఫంతో కలిసినప్పుడు తడ మరియు ఎండుదనం కనిపిస్తాయి.

పిత్తే శాన్తేఽథ వై మూర్ఛా మదస్తృష్ణా చ జాయతే । దాహాదౌ పునరన్తేషు తన్ద్రాలస్యే వమిః క్రమాత్ ॥ ౧,౧౪౭.

పిత్తం శాంతించినప్పుడు, మూర్చ, మత్తు, దాహం కలుగుతాయి. కాలినట్టు బాధ మొదట్లో, మిగతా వాటిలో మత్తు, అలసట, వాంతులు వరుసగా వస్తాయి.

ఆగన్తురభిగాతాభిషఙ్గశాపాభిచారతః । చతుర్ధా తు కృతః స్వేదో దాహాద్యైరభిఘాతజః ॥ ౧,౧౪౭.

బయటి గాయాలు, సంయోగం, శాపం, మంత్రదోషం వల్ల నాలుగు రకాల జ్వరం వస్తుంది. గాయాల వల్ల వచ్చే జ్వరం కాలినట్టు బాధతో మొదలవుతుంది.

శ్రమాచ్చ తస్మిన్పవనః ప్రాయో రక్తం ప్రదూషయన్ । సవ్యథాశోకవైవర్ణ్యం సరుజం కురుతే జ్వరమ్ ॥ ౧,౧౪౭.

శ్రమ వల్ల అక్కడ వాయువు రక్తాన్ని కలుషితం చేస్తుంది. దాంతో నొప్పి, దుఃఖం, రంగు మారడం, నొప్పితో కూడిన జ్వరం కలుగుతుంది.

గ్రహావేశౌషధివిషక్రోధభీశోకకామజః ॥ ౧,౧౪౭.

గ్రహప్రవేశం, మందులు, విషం, కోపం, భయం, దుఃఖం, కామం వల్ల కూడా జ్వరం కలుగుతుంది.

అభిషఙ్గగ్రహోఽప్యస్మిన్నకస్మాద్వాసరోదనే । ఓషధీగన్ధజే మూర్ఛా శిరోరుగ్వమథుః క్షయః ॥ ౧,౧౪౭.

ఈ జ్వరంలో అకస్మాత్తుగా గ్రహప్రవేశం లేదా సంయోగం, మందుల వాసన వల్ల మూర్చ, తలనొప్పి, వాంతులు, క్షయం కలుగుతాయి.

విషాన్మూర్ఛాతిసారశ్చ శ్యావతా దాహకృద్భ్రమః । క్రోధాత్కమ్పః శిరోరుక్చ ప్రలాపో భయశోకజే ॥ ౧,౧౪౭.

విషం వల్ల మూర్చ, విరేచనం, నలుపు, కాలినట్టు బాధ, తల తిరుగుడు వస్తాయి. కోపం వల్ల వణుకు, తలనొప్పి; భయం, దుఃఖం వల్ల తికమక మాటలు వస్తాయి.

కామాద్భ్రమోఽరుచిర్దాహో హ్రీనిద్రాధీధృతిక్షయాః । గ్రహాదౌ సన్నిపాతస్య రూపాదౌ మరుతస్తయోః ॥ ౧,౧౪౭.

కామం వల్ల తల తిరుగుడు, ఆకలి లేకపోవడం, కాలినట్టు బాధ, సిగ్గు, నిద్ర, జ్ఞానం, స్మృతి తగ్గిపోవడం కలుగుతాయి. గ్రహప్రవేశం మొదలైన వాటిలో మూడు దోషాల లక్షణాలు, మొదట్లో వాయువు మొదలైన వాటి లక్షణాలు కనిపిస్తాయి.

కోపాత్కోపేఽపి పిత్తస్య యౌ తు శాపాభిచారజౌ । సన్నిపాతజ్వరౌ ఘోరౌ తావసహ్యతమౌ మతౌ ॥ ౧,౧౪౭.

కోపంతో లేదా తీవ్రమైన కోపంతో పిత్తం పెరిగినప్పుడు, శాపం లేదా మంత్రబలం వల్ల కలిగే రెండు భయంకరమైన జ్వరాలు సహించలేనివిగా భావించబడతాయి.

తన్త్రా భిచారికైర్మన్త్రైర్దూయమానఞ్చ తప్యతే । పూర్వఞ్చైతస్తతో దేహస్తతో విస్ఫోటదిగ్భ్రమైః ॥ ౧,౧౪౭.

మంత్రాలు, మాయాజాలం వల్ల బాధపడే శరీరం మొదట బాధపడుతుంది; తర్వాత దద్దుర్లు, మతిమరుపు వంటి లక్షణాలు వస్తాయి.

సదాహమూర్ఛాగ్రస్తస్య ప్రత్యహం వర్ధతే జ్వరః । ఇతి జ్వరోఽష్టధా దృష్టః సమాసాద్ద్విబిధస్తు సః ॥ ౧,౧౪౭.

ఎప్పుడూ కాలినట్టుగా, మూర్చతో బాధపడేవారికి జ్వరం రోజుకో రోజు పెరుగుతుంది. ఇలా జ్వరం ఎనిమిది విధాలుగా కనిపిస్తుంది కానీ మొత్తంగా రెండు రకాలుగా చెప్పబడింది.

శారీరో మానసః సౌమ్యస్తీక్ష్ణోంన్తర్బహిరాశ్రయః । ప్రాకృతో వైకృతః సాధ్యోఽసాధ్యః సామో నిరామకః ॥ ౧,౧౪౭.

జ్వరం శరీరానికి సంబంధించినదైనా, మనసుకు సంబంధించినదైనా, మృదువైనదైనా, తీవ్రమైనదైనా, లోపల నుంచైనా, బయట నుంచైనా, సహజమైనదైనా, అసహజమైనదైనా, నయం అయ్యేదైనా, నయం కానిదైనా, సులభమైనదైనా, సంక్లిష్టతలేనిదైనా ఉండవచ్చు.

పూర్వం శరిరే శరీరే తాపో మనసి మానసే । పవనైర్యోగవాహిత్వాచ్ఛీతం శ్లేష్మయుతే భవేత్ ॥ ౧,౧౪౭.

శరీరానికి సంబంధించిన జ్వరం మొదట శరీరంలో వేడి పెరుగుతుంది; మనసుకు సంబంధించిన జ్వరం అయితే మనసులో వేడి పెరుగుతుంది. గాలివల్ల కలిగిన జ్వరం, శ్లేష్మం కలిసినప్పుడు చల్లదనం కూడా కలుగుతుంది.

దాహః పిత్తయుతే మిశ్రం మిశ్రేఽన్తః సంశ్రయే పునః । జ్వరేఽధికం వికారాః స్యురన్తః క్షోభో మలగ్రహః ॥ ౧,౧౪౭.

పిత్తం ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు కాలినట్టు అనిపిస్తుంది; మిశ్రమంగా ఉన్నప్పుడు అది లోపల దాగి ఉంటుంది. జ్వరంలో ఎక్కువ రుగ్మతలు, లోపల కలవరం, మలాలు నిలిచిపోవడం వంటి సమస్యలు వస్తాయి.

బహిరేవ బహిర్వేగే తాపోఽపి చ స సాధితః । వర్షాశరద్వసన్తేషు వాతాద్యైః ప్రకృతః క్రమాత్ ॥ ౧,౧౪౭.

బయట నుంచి ప్రభావం ఎక్కువగా ఉంటే, వేడి కూడా బయటే ఉంటుంది. వర్షాకాలం, శరదృతువు, వసంతంలో వాయు మొదలైన దోషాల వల్ల క్రమంగా జ్వరం వస్తుంది.

వైకృతోఽన్యః స దుః సాధ్యః ప్రాయశ్చ ప్రాకృతోఽనిలాత్ । వర్షాసు మారుతో దుష్టః పిత్తశ్లేష్మాన్వితం జ్వరమ్ ॥ ౧,౧౪౭.

అసహజమైన జ్వరం వేరుగా ఉండి, దాన్ని నయం చేయడం చాలా కష్టం. సహజమైన జ్వరం ఎక్కువగా వాయువుల వల్ల వస్తుంది. వర్షాకాలంలో వాయు దోషం పెరిగి, పిత్తం, శ్లేష్మం కలిసిన జ్వరం కలుగుతుంది.