గరుడపురాణమ్

నిదానం పూర్వరూపాణి రూపాణ్యుపశయస్తథా । సంప్రాప్తిశ్చైతి విజ్ఞానం రోగాణాం పఞ్చధా స్మృతమ్ ॥ ౧,౧౪౬.

వ్యాధుల జ్ఞానం ఐదు విధాలుగా చెప్పబడింది: కారణం, ముందస్తు లక్షణాలు, లక్షణాలు, ఉపశమనం, వ్యాధి ప్రగతి.

నిమిత్తహేత్వాయతనప్రత్యయోత్థానకారణైః । నిదానమాహుః పర్యాయైః ప్రాగ్రూపం యేన లక్ష్యతే ॥ ౧,౧౪౬.

కారణాన్ని సూచించే పదాలు — సంకేతం, హేతువు, స్థానం, పరిస్థితి, ఉత్పత్తి — ఇవన్నీ సమానార్థకాలు. ముందుగా తెలిసే లక్షణమే ముందస్తు సూచన.

ఉత్పిత్సురామయో దోషవిశేషేణానధిష్ఠితః । లిఙ్గమవ్యక్తమల్పత్వాద్వ్యాధీనాం తద్యథాయథమ్ ॥ ౧,౧౪౬.

వ్యాధి ఇంకా పూర్తిగా ఏర్పడక ముందు, దోషాలలో ఒకటి కలుషితమై ఉన్నప్పుడు, దాని లక్షణాలు స్పష్టంగా ఉండవు, స్వల్పంగా ఉంటాయి. అవి వ్యాధి ప్రకారం మారుతూ ఉంటాయి.

తదేవ వ్యక్తతాం యాతం రూపమిత్యభిధీయతే । సంస్థానాం వ్యఞ్జనం లిఙ్గం లక్షణం చిహ్నమాకృతిః ॥ ౧,౧౪౬.

ఆ లక్షణాలు స్పష్టంగా కనిపించేటప్పుడు, వాటిని లక్షణమని అంటారు. ఆకారం, సూచన, గుర్తు, గుర్తింపు, రూపం — ఇవన్నీ దానికి సమానార్థకాలు.

హేతువ్యాధివిపర్యస్తవిపర్యస్తార్థకారిణామ్ । ఔషధాన్నవిహారాణాముపయోగం సుఖావహమ్ ॥ ౧,౧౪౬.

కారణాన్ని, వ్యాధిని ప్రతికూలంగా మార్చే ఔషధాలు, ఆహారం, జీవనశైలి సరైన విధంగా వాడితే బాధ తగ్గి, సుఖం కలుగుతుంది.

విద్యాదుపశయం వ్యాధేః స హి సాత్మ్యమితి స్మృతః । విపరీతోఽనుపశయో వ్యాధ్యసాత్మ్యేతిసంజ్ఞితః ॥ ౧,౧౪౬.

వ్యాధి ఉపశమనం అనేది అనుకూలత అని తెలుసుకోవాలి. వ్యాధిని పెంచేది అననుకూలతగా పిలవబడుతుంది.

యథా దుష్టేన దోషేణ యథా చానువిసర్పతా । నిర్వృత్తిరామయస్యాసౌ సంప్రాప్తిరభిధీయతే ॥ ౧,౧౪౬.

దోషం కలుషితమై వ్యాపించేటప్పుడు, వ్యాధి పూర్తిగా ఏర్పడే ప్రక్రియను వ్యాధి ప్రగతి అంటారు.

సంఖ్యావికల్పప్రాధాన్యబలకాలవిశేషతః । సా భిద్యతే యథాత్రైవ వక్ష్యన్తేఽష్టౌ జ్వరా ఇతి ॥ ౧,౧౪౬.

వ్యాధి ప్రగతి సంఖ్య, భేదం, ప్రాముఖ్యత, బలము, కాలము మొదలైన వాటి ద్వారా వేరుచేయబడుతుంది. ఉదాహరణకు, ఎనిమిది రకాల జ్వరాలు ఇక్కడ వివరించబడతాయి.

దోషాణాం సమవేతానాం వికల్పోశాంశకల్పనా । స్వాతన్త్ర్యపారతన్త్ర్యాభ్యాం వ్యాధేః ప్రాధాన్యమాదిశేత్ ॥ ౧,౧౪౬.

దోషాల భేదం, వాటి కలయికలు, వాటి భాగాల అంచనా, స్వతంత్రత లేదా ఆధీనత ద్వారా వ్యాధి ప్రాముఖ్యతను తెలుసుకోవచ్చు.

హేత్వాదికార్త్స్న్యావయవైర్బలాబలవిశేషషణమ్ । నక్తన్దినార్ధభుక్తాంశైర్వ్యాధికాలో యథామలమ్ ॥ ౧,౧౪౬.

కారణం మొదలైనవి పూర్తిగా లేదా కొంతవరకు ఉండటం, బలహీనతలు, బలాలు, పగలు, రాత్రి, భోజనం తరువాత వంటి కాల భాగాల ద్వారా వ్యాధి కాలాన్ని నిర్ణయిస్తారు.

ఇతి ప్రోక్తో నిదానార్థః స వ్యాసేనోపదేక్ష్యతే । సర్వేషామేవ రోగాణాం నిదానం కుపితా మలాః ॥ ౧,౧౪౬.

ఇలా కారణం అర్థం వివరించబడింది. వ్యాసుడు దీనిని ఇంకా వివరంగా చెప్పబోతున్నాడు. అన్ని వ్యాధులకు కారణం దోషాల ప్రబలతే.

తత్ప్రకోపస్య తు ప్రోక్తం వివిధాహితసేవనమ్ । అహితస్త్రివిధో యోగస్త్రయాణాం ప్రాగుదాహృతః ॥ ౧,౧౪౬.

దోషాలు ప్రబలడానికి కారణమైన వివిధ అనుచితమైన అలవాట్లు వివరించబడ్డాయి. మూడు దోషాల అనుచితమైన కలయికలు కూడా ముందుగా చెప్పబడ్డాయి.

తిక్తోషణకషాయామ్లరూక్షాప్రమితయోజనైః । ధావనోదీరణనిశాజాగరాత్యుచ్చభాషణైః ॥ ౧,౧౪౬.

తీవ్రంగా చేదు, ఉప్పు, పులుపు, రూక్షమైనవి లేదా తక్కువగా తినడం, పరుగెత్తడం, ఉల్లాసం, రాత్రిపూట మేలుకోవడం, గట్టిగా మాట్లాడడం వల్ల,

క్రియాభియోగబీశోకచిన్తావ్యాయామమైథునైః । గ్రీష్మాహోరాత్రభుక్త్యన్తే ప్రకుప్యతి సమీరణః ॥ ౧,౧౪౬.

చాలా పని చేయడం, భయం, దుఃఖం, ఆందోళన, వ్యాయామం, మైతునం, వేసవి రోజులు, రాత్రి చివర భోజనం చేయడం వల్ల వాయువు ప్రబలుతుంది.

పిత్తం కట్వాలతీక్ష్ణోష్ణకటుక్రోధవిదాహిభిః । శరన్మధ్యాహ్నరాత్ర్యర్ధవిదాహసమయేషు చ ॥ ౧,౧౪౬.

పులుపు, ఉప్పు, మసాలా, వేడి, మసాలా పదార్థాలు, కోపం, కాలిన అనుభూతి, శరదృతువు, మధ్యాహ్నం, అర్ధరాత్రి సమయంలో పిత్తం ప్రబలుతుంది.

స్వాద్వమ్లలవణస్నిగ్ధగుర్వభిష్యన్దిశీతలైః । ఆస్యాస్వప్నసుఖాజీర్ణదివాస్వప్నాదిబృంహణైః ॥ ౧,౧౪౬.

తీపి, పులుపు, ఉప్పు, నూనెగల, బరువుగా ఉండే, శరీరంలో తడిపించే, చల్లదనం కలిగించే, నోటికి రుచిగా ఉండే, నిద్రను కలిగించే, జీర్ణం కాకపోయే, పగలు లేదా నిద్రకు ముందు తినే ఆహారాలు శరీరాన్ని బలపరుస్తాయి.

ప్రిచ్ఛర్దనాద్యయోగేన భుక్తాన్నస్యాప్యజీర్ణకే । పూర్వాహ్నే పూర్వరాత్రే చ శ్లేష్మా వక్ష్యామి సఙ్కరాన్ ॥ ౧,౧౪౬.

తినిన ఆహారం జీర్ణం కాకముందే ఉలికిపారేసే అలవాటు వంటివి, ముఖ్యంగా ఉదయం లేదా రాత్రి ప్రారంభంలో చేస్తే, వాటివల్ల శ్లేష్మం పెరిగి కలిగే రుగ్మతలను నేను చెప్పబోతున్నాను.

మిశ్రీభావాత్సమస్తానాం సన్నిపాతస్తథా పునః । సంకీర్ణాజీర్ణవిషమవిరుద్ధాద్యశనాదిభిః ॥ ౧,౧౪౬.

ఈ అన్నీ కలిపి తినడం వల్ల కలిసిన వ్యాధి వస్తుంది. అలాగే, జీర్ణం కాని, అసమంజసమైన, పరస్పర విరుద్ధమైన ఆహారాలు తినడం వల్ల కూడా ఇలాంటి సమస్యలు వస్తాయి.

వ్యాపన్నమద్యపానీయశుష్కశాకామమూలకైః । పిణ్యాకమృత్యవసరపూతిశుష్కకృశమిషైః ॥ ౧,౧౪౬.

పాడిపోయిన మద్యం, నీరు, ఎండిన కూరగాయలు, మూలికలు, నూనెపిండులు, పాడైన మాంసం, పాడిపోయిన, ఎండిన లేదా బలహీనమైన చేపలు తినడం వల్ల కూడా వ్యాధులు కలుగుతాయి.

దోషత్రయకరైస్తైస్తైస్తథాన్నపరివర్తతః । ధాతోర్దుష్టాత్పురో వాతాద్ద్విగ్రహావేశవిప్లవాత్ ॥ ౧,౧౪౬.

ఇలాంటి ఆహారాలు మూడు దోషాలను కలిగించడమే కాక, శరీరంలోని ధాతువులు చెడిపోవడం వల్ల, లేదా కలహం, భూతబాధ, కలవరంతో వాయువు పెరగడం వల్ల కూడా వ్యాధులు వస్తాయి.

దుష్టామాన్నైరతిశ్లైష్మగ్రహైర్జన్మర్క్షపీడనాత్ । మిథ్యాయోగాచ్చ వివిధాత్పాపానాఞ్చ నిషేవణాత్ । స్త్రీణాం ప్రసవవైషమ్యాత్తథా మిథ్యోపచారతః ॥ ౧,౧౪౬.

పాడైన ఆహారం, అధిక శ్లేష్మం, జన్మ సమయంలో గ్రహబాధ, తప్పు అలవాట్లు, పాపకార్యాలు, స్త్రీలకు ప్రసవ సమయంలో కలిగే అసమతుల్యత, తప్పుగా చేసిన చికిత్సలు ఇవన్నీ వ్యాధులకు కారణమవుతాయి.

ప్రతిరోగమితి క్రుద్ధా రోగవిధ్యనుగామినః । రసాయనం ప్రపద్యాశు దోషా దేహే వికుర్వతే ॥ ౧,౧౪౬.

ఈ రోగాలు దోషాలను కోపగించగా, అవి శరీరంలో వ్యాధి మార్గాన్ని అనుసరిస్తాయి. అప్పుడు వెంటనే రసాయన చికిత్సను ఆశ్రయించాలి, లేకపోతే దోషాలు త్వరగా కలవరపడి మరింత బాధిస్తాయి.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౧౪౭ ధన్వన్తరిరువాచ । వక్ష్యే జ్వరనిదానం హి సర్వజ్వరవిబుద్ధయే । జ్వరో రోగపతిః పాప్మా మృత్యురాజోఽశనోఽన్తకః । క్రుద్ధదక్షాధ్వరధ్వంసిరుద్రోర్ధ్వనయనోద్భవః ॥ ౧,౧౪౭.

ధన్వంతరి ఇలా అన్నారు: అన్ని జ్వరాల వివరంగా తెలుసుకోవడానికి ఇప్పుడు జ్వరానికి కారణాన్ని వివరించబోతున్నాను. జ్వరం అనేది అన్ని వ్యాధులకు అధిపతి, పాపం, మరణానికి రాజు, అన్నింటిని తినివేసే, అంతం చేసే శక్తి; ఇది దక్ష యజ్ఞాన్ని Rudra కోపంతో నాశనం చేసినప్పుడు పుట్టింది.

తత్సన్తాపో మోహమయః సన్తాపాత్మాపచారజః । వివిధైర్నామభిః క్రూరో నానాయోనిషు వర్తతే ॥ ౧,౧౪౭.

ఆ జ్వరం తాపంతో, మాయతో నిండినది, తప్పు పనుల వల్ల పుట్టింది, భయంకరంగా ఉంటుంది. ఇది ఎన్నో పేర్లతో, అన్ని జీవుల్లో అనేక రూపాల్లో కనిపిస్తుంది.

పాకలో గజేష్వభితాపో వాజిష్వలర్కః కుక్రురేషు । ఇన్ద్రమదో జలదేష్వప్సు నీలికా జ్యోతిరోషధీషు భూమ్యామూషరో నామ ॥ ౧,౧౪౭.

ఏనుగుల్లో దీనిని పాకల అని, గుర్రాల్లో అభితాపం, గాడిదల్లో అలర్కం, కుక్కల్లో కుక్రురం అంటారు. మేఘాల్లో ఇంద్రమదం, నీటిలో నీలిక, ప్రకాశించే మొక్కల్లో జ్యోతి, భూమిలో ఊషరం అని పిలుస్తారు.

హృల్లాసశ్ఛర్దనం కాసః స్తంభః శైత్య త్వగాదిషు । అఙ్గేషు చ సముద్భూతాః పిడకాశ్చ కఫోద్భవే ॥ ౧,౧౪౭.

వాంతులు, మలబద్ధకం, దగ్గు, కండరాలు గట్టిపోవడం, చల్లదనం, చర్మంపై లేదా అవయవాల్లో పుండ్లు ఇవన్నీ శ్లేష్మం వల్ల కలిగే లక్షణాలు.

కాలే యథాస్వం సర్వేషాం ప్రవృత్తిర్వృద్ధిరేవ వా । నిదానోక్తోనుపశయో విపరీతోపశాయితా ॥ ౧,౧౪౭.

ప్రతి కాలంలో, వాటికి అనుగుణంగా ఇవన్నీ ప్రారంభమవుతాయి లేదా పెరుగుతాయి. కారణాల్లో చెప్పిన విధంగా ఉపశమనం కలుగుతుంది; దానికి విరుద్ధంగా చేయడం వల్ల ఉపశమనం కలుగుతుంది.

అరుచిశ్చావిపాకశ్చ స్తంభమాలస్యమేవ చ । హృద్దాహశ్చ విపాకశ్చ తన్ద్రా చాలస్యమేవ చ । వస్తిర్విమర్దావనయా దోషాణామప్రవర్తనమ్ ॥ ౧,౧౪౭.

రుచిలేకపోవడం, జీర్ణం కాకపోవడం, కండరాలు గట్టిపోవడం, అలసట, హృదయంలో కాలినట్టు ఉండడం, జీర్ణక్రియ సరిగా లేకపోవడం, నిద్ర ఎక్కువగా రావడం, శరీరం బరువుగా ఉండడం, కడుపు ఉబ్బడం, నొప్పి, దోషాలు పనిచేయకపోవడం ఇవన్నీ లక్షణాలు.

లాలాప్రసేకో హృల్లాసః క్షున్నాశో రసదం ముఖమ్ । స్వచ్ఛముష్ణగురుత్వఞ్చ గాత్రాణాం బహుమూత్రతా । న విజీర్ణం న చ మ్లానిర్జ్వరస్యామస్య లక్షణమ్ ॥ ౧,౧౪౭.

నోటిలో లాలాజలం ఎక్కువగా రావడం, వాంతి, ఆకలి లేకపోవడం, నోటికి రుచి లేకపోవడం, శరీరం స్పష్టంగా ఉండడం, వేడి, బరువు, మలమూత్రాలు ఎక్కువగా రావడం—ఇవి అన్నీ జీర్ణమైన ఆహారానికి లేదా అలసటకు కాదు, జీర్ణం కాని జ్వరానికి లక్షణాలు.