గరుడపురాణమ్

త్యజన్తి మిత్రాణి ధనైర్విహీనం పుత్రాశ్చ దారాశ్చ సుహృజ్జనాశ్చ । తే చార్థవన్తం పునరాశ్రయన్తి హ్యర్థో హి లోకే పురుషస్య బన్ధుః ॥ ౧,౧౧౧.

ధనం లేని వాడిని స్నేహితులు, పిల్లలు, భార్య, మిత్రులు వదిలిపెడతారు. కాని ధనం ఉన్నవాడిని మళ్లీ ఆశ్రయిస్తారు. ఈ లోకంలో ధనే మనిషికి నిజమైన బంధువు.

అన్ధా హి రాజా భవతి యస్తు సాస్త్రవివర్జితః । అన్ధః పశ్యతి చారేణ శాస్త్రహీనో న పశ్యతి ॥ ౧,౧౧౧.

శాస్త్ర జ్ఞానం లేని రాజు నిజంగా అంధుడు. అంధుడు దారిచూపేవాడితో చూడగలడు. కాని శాస్త్రం లేనివాడు చూడలేడు.

యస్య పుత్రాశ్చ భృత్యాశ్చ మన్త్రిణశ్చ పురోహితాః । ఇన్ద్రియాణి ప్రసుప్తాని తస్య రాజ్యం చిరం న హి ॥ ౧,౧౧౧.

ఎవరికి కుమారులు, సేవకులు, మంత్రి, పురోహితులు, అలాగే ఇంద్రియాలు నిద్రలో ఉంటాయో, వారి రాజ్యం ఎక్కువ కాలం నిలవదు.

యేనార్జితాస్త్రయోఽప్యోఽప్యేతే పుత్రా భృత్యాశ్చ బాన్ధవాః । జితా తేన సమం భూపైశ్చతురబ్ధిర్వసున్ధరా ॥ ౧,౧౧౧.

ఎవడు కుమారులు, సేవకులు, బంధువులను సంపాదించగలడో, భూమిని ఇతర రాజులతో సమానంగా నాలుగు యుగాలు పాలించగలడు.

లఙ్ఘయేచ్ఛాస్త్రయుక్తాని హేతుయుక్తాని యాని చ । సహి నశ్యతి వై రాజా ఇహ లోకే పరత్ర చ ॥ ౧,౧౧౧.

శాస్త్ర, కారణాలకు విరుద్ధంగా ప్రవర్తించేవాడు తన రాజ్యంతో పాటు ఈ లోకంలోను, పరలోకంలోను నశించిపోతాడు.

మనస్తాపం న కుర్వీత ఆపదం ప్రాప్య పార్థివః । సమబుద్ధిః ప్రసన్నాత్మా ప్రసన్నాత్మా సుఖదుఃఖే సమో భవేత్ ॥ ౧,౧౧౧.

ఒక రాజు కష్టాలు ఎదురైనప్పుడు మనసులో బాధపడకూడదు. సుఖంలోనూ, దుఃఖంలోనూ మనసు ప్రశాంతంగా, సమబుద్ధిగా ఉండాలి.

ధీరాః కష్టమనుప్రాప్య న భవన్తి విషాదినః । ప్రవిశ్య వదనం రాహోః కిం నోదతి పునః శశీ ॥ ౧,౧౧౧.

ధైర్యవంతులు కష్టాలు వచ్చినప్పుడు నిరాశపడరు. రాహువు నోటిలోకి వెళ్ళిన చంద్రుడు మళ్ళీ వెలుగుతాడే, అలాగే వారు మళ్ళీ ఎదురు పడతారు.

ధిగ్ధిక్శరీరసుఖలాలితమానవేషు మా ఖేదయేద్ధనకృశం హి శరీరమేవ । సద్దారకా హ్యధనపాణ్డుసుతాః శ్రుతా హి దుఃఖం విహాయ పునరేవ సుఖం ప్రపన్నాః ॥ ౧,౧౧౧.

కేవలం శరీర సుఖం కోసం శరీరాన్ని పోషించేవారిని తిట్టాలి. ధనం లేకపోయినందుకు బాధపడకూడదు, ఎందుకంటే శరీరమే బలహీనమైనది. భార్యా పిల్లలున్న పాండవులు కూడా దుఃఖాన్ని విడిచి మళ్ళీ సుఖాన్ని పొందినవారే.

గన్ధర్వవిద్యామాలోక్య వాద్యం చ గణికాగణాన్ । ధనుర్వేదార్థశాస్త్రాణి లోకే రక్షేచ్చ భూపతిః ॥ ౧,౧౧౧.

గంధర్వ విద్యలు, సంగీతం, నర్తకుల సమూహాలను గమనించిన రాజు, ధనుర్వేదం, రాజనీతిశాస్త్రాలను కూడా లోకంలో రక్షించాలి.

కారణేన వినా భృత్యే యస్తు కుప్యతి పార్థివః । స గృహ్ణాతి విషోన్మాదం కృష్ణసర్పవిసర్జితమ్ ॥ ౧,౧౧౧.

ఏ కారణం లేకుండా సేవకులపై కోపపడే రాజు, నల్ల పాము విషం తిన్నవాడిలా పిచ్చితనాన్ని పొందుతాడు.

చాపలాద్వారయేద్దృష్టిం మిథ్యావాక్యఞ్చ వారయేత్ । మానవే శ్రోత్రియే చైవ భృత్యవర్గే సదైవ హి ॥ ౧,౧౧౧.

అవినీతిగా చూపు పెట్టకూడదు, అబద్ధం మాట్లాడకూడదు. మానవులకు, బ్రాహ్మణులకు, సేవకులకు ఎప్పుడూ నిజాయితీగా ఉండాలి.

లీలాం కరోతి యో రాజా భృత్యస్వజనగర్వితః । శాసనే సర్వదా క్షిప్రం రిపుభిః పరిభూయతే ॥ ౧,౧౧౧.

తన సేవకులు, బంధువులపై గర్వంతో రాజ్యాన్ని ఆటగా తీసుకునే రాజు, శత్రువుల చేత త్వరగా ఓడిపోతాడు.

హుఙ్కారే భృకుటీం నైవ సదా కుర్వీత పార్థివః । వినా దోషేణ యో భృత్యాన్రాజాధమణ శాస్తి చ । లీలాసుఖాని భోగ్యాని త్యజేదిహ మహీపతిః ॥ ౧,౧౧౧.

రాజు మాటల్లో కోపాన్ని, చిరునవ్వును చూపకూడదు. తప్పు లేకుండా సేవకులను శిక్షించే వాడు చెడ్డ రాజు. అలసత్వపు సుఖాలను రాజు వదిలేయాలి.

సుఖప్రవృత్తైః సాధ్యన్తై శత్రవో విగ్రహే స్థితైః ॥ ౧,౧౧౧.

సుఖంలో, విజయంలో ఉన్నవారు, యుద్ధంలో ఉన్న శత్రువులను జయించాలి.

ఉద్యోగః సాహసంధైర్యం బుద్ధిః శక్తిః పరాక్రమః । షడ్విధో యస్య ఉత్సాహస్తస్య దేవోఽపి శఙ్కతే ॥ ౧,౧౧౧.

ఉత్సాహం, ధైర్యం, తెలివి, బలం, పరాక్రమం కలవాడిని దేవతలే కూడా భయపడతారు.

ఉద్యోగేన కృతే కార్యే సిద్ధర్యస్య న విద్యతే । దైవం తస్య ప్రమాణం హి కర్తవ్యం పౌరుషం సదా ॥ ౧,౧౧౧.

శ్రమతో పని చేసినా విజయము రాకపోతే అది విధి. అయినా మనుష్యుడు ఎప్పుడూ కృషి చేయాలి.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౧౧౨ సూత ఉవాచ । భృత్యా బహువిధా జ్ఞేయా ఉత్తమాధమమధ్యమాః । నియోక్తవ్యా యథార్హేషు త్రివిధేష్వేవ కర్మసు ॥ ౧,౧౧౨.

సూతుడు ఇలా అన్నాడు: సేవకులు అనేకరకాలు. ఉత్తములు, మధ్యములు, అధములు. వీరి యోగ్యతను బట్టి పనులను అప్పగించాలి.

భృత్యే పరిక్షణం వక్ష్యే యస్యయస్య హి యో గుణః । తమిమం సంప్రవక్ష్యామి యే యథాకథితం కిల ॥ ౧,౧౧౨.

ప్రతి సేవకుని లక్షణాలను, పరీక్షను నేను వివరంగా చెప్పబోతున్నాను. ఇవి ఎలా చెప్పబడాయో ఇప్పుడు వివరిస్తాను.

యథా చతుర్భిః కనకం పరీక్ష్యతే నిఘర్షణచ్ఛేదనతాపతాడనైః । తథా చతుర్భిర్భృతకం పరీక్షయేద్వతేన శీలేన కలేన కర్మణా ॥ ౧,౧౧౨.

బంగారాన్ని రుద్దడం, కోయడం, వేడి పెట్టడం, కొట్టడం ద్వారా పరీక్షించినట్లే, సేవకుని నడవడి, స్వభావం, కాలం, పనిని బట్టి పరీక్షించాలి.

కులశీలగుణోపేతః సత్యధర్మపరాయణః । రూపవాన్సుప్రసన్నశ్చ కోశాధ్యక్షో విధీయతే ॥ ౧,౧౧౨.

ఉత్తమ వంశం, మంచి స్వభావం, సద్గుణాలు, సత్యధర్మంలో స్థిరుడు, అందంగా, ఆనందంగా ఉండేవాడు కోశాధికారి అవ్వగలడు.

మూల్యరూపపరీక్షాకృద్భవే ద్రత్నపరీక్షకః । బలాబలపరిజ్ఞాతా సేనాధ్యక్షో విధీయతే ॥ ౧,౧౧౨.

ధనానికి విలువ, రూపాన్ని పరీక్షించడంలో నిపుణుడు రత్నపరిశోధకుడు. బలాబలాలను తెలిసినవాడు సేనాధిపతి అవుతాడు.

ఇఙ్గితాకారతత్త్వజ్ఞో బలవాన్ ప్రియదర్శనః । అప్రమాదీ ప్రమాథీ చ ప్రతీహారః స ఉచ్యతే ॥ ౧,౧౧౨.

మనోభావాలు, ముఖచాయలు తెలుసుకునేవాడు, బలవంతుడు, అందంగా ఉండేవాడు, అప్రమత్తంగా, చురుకుగా ఉండేవాడు ద్వారపాలకుడు.

మేధావీ వాక్పటుః ప్రాజ్ఞః సత్యవాదీ జితేన్ద్రియః । సర్వశాస్త్రసమాలోకీ హ్యేష సాధుః స లేఖకః ॥ ౧,౧౧౨.

తెలివైనవాడు, మాటలో నైపుణ్యమున్నవాడు, జ్ఞానవంతుడు, సత్యవాది, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు, అన్ని శాస్త్రాలను తెలిసినవాడు మంచి లేఖకుడు.

బుద్ధిమాన్మతిమాంశ్చైవ పరచిత్తోపలక్షకః । క్రూరో యథోక్తవాదీ చ ఏష దూతో విధీయతే ॥ ౧,౧౧౨.

తెలివైనవాడు, విచక్షణ గలవాడు, ఇతరుల మనసు తెలుసుకునే వాడు, కొంచెం కఠినంగా ఉండేవాడు, చెప్పినట్లే మాట్లాడేవాడు — ఇలాంటి వాడిని దూతగా నియమిస్తారు.

సమస్తస్మృతిశాస్త్రజ్ఞః పణ్డితోఽథ జితేన్ద్రియః । శౌర్యవీర్యగుణోపేతో ధర్మాధ్యక్షో విధీయతే ॥ ౧,౧౧౨.

అన్ని స్మృతి, శాస్త్రాలు తెలిసినవాడు, పండితుడు, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు, ధైర్యం, శక్తి, మంచితనంతో ఉన్నవాడు — ఇతడిని ధర్మాధికారి అంటారు.

పితృపైతామహో దక్షః శాస్త్రజ్ఞః సత్యవాచకః । శుచిశ్చ కఠినశ్చైవ సూపకారః స ఉచ్యతే ॥ ౧,౧౧౨.

తండ్రి, తాతల నుంచి నేర్చుకున్న నైపుణ్యం ఉన్నవాడు, శాస్త్రజ్ఞుడు, నిజం మాట్లాడేవాడు, పరిశుద్ధుడు, కఠినంగా ఉండేవాడు — ఇతడిని వంటవాడు అంటారు.

ఆయుర్వేదకృతాభ్యాసః సర్వేషాం ప్రియదర్శనః । ఆయుః శీలగుణోపేతో వైద్య ఏవ విధీయతే ॥ ౧,౧౧౨.

ఆయుర్వేదంలో నైపుణ్యం కలవాడు, అందరికీ ఇష్టమైనవాడు, దీర్ఘాయువు, మంచి స్వభావం, మంచితనంతో ఉన్నవాడు — ఇతడిని వైద్యుడు అంటారు.

వేదవేదాఙ్గతత్త్వజ్ఞో జపహమపరాయణః । ఆశీర్వాదపరో నిత్యమేష రాజపురోహిత ॥ ౧,౧౧౨.

వేదాలు, వేదాంగాల సారాంశం తెలిసినవాడు, జపం, హవనం చేయడంలో నిష్ట గలవాడు, ఎప్పుడూ ఆశీర్వాదాల కోసం ఉండేవాడు — ఇతడే రాజపురోహితుడు.

లేఖకః పాఠకశ్చైవ గణకః ప్రతిరోధకః । ఆలస్యయుక్తశ్చైద్రాజా కర్మ సంవర్జయేత్సదా ॥ ౧,౧౧౨.

ఎవరైనా రచయిత, పాఠకుడు, లెక్కలు వేసేవాడు, ఎదురు చెప్పేవాడు, ఆలస్యంగా పనిచేసేవాడు — ఇలాంటి సేవకులను రాజు ఎప్పుడూ దూరంగా ఉంచాలి.