మూలరూపే తు నాస్త్యేవ భారత్యా జ్ఞానవిస్మృతిః । భారత్యాస్తు యథా నాస్తి సరస్వత్యాస్తు కిం పునః ॥ ౩,౧౨.
భారతీ తన అసలు రూపంలో జ్ఞానాన్ని ఎప్పుడూ మర్చిపోదు. భారతీకి అలాంటిది ఉంటే, సరస్వతికి అయితే మరీ అవసరమే లేదు.
అంశావతరణం నాస్తి సరస్వత్యాః కదాచన । అంశావతరణం నాస్తి మమాపి మధుసూదన ॥ ౩,౧౨.
సరస్వతికి ఎప్పుడూ భాగ అవతారం ఉండదు. నాకూ ఎలాంటి భాగ అవతారం ఉండదు, మధుసూదన.
తథైవ జ్ఞానమస్త్యేవ హరేర్నారాయణస్య చ । వాయోరంశావతారోస్తి యథా మూలే తథైవ చ ॥ ౩,౧౨.
అలాగే హరి, నారాయణులకు ఎప్పుడూ జ్ఞానం ఉంటుంది. కానీ వాయువుకు మాత్రం అసలు రూపంలో ఉన్నట్టే భాగ అవతారాలు ఉంటాయి.
బలజ్ఞానాదికం సర్వం చిన్తనీయం న సంశయః । తథాపి వాయౌ దృశ్యన్తే బలజ్ఞానాదివ్యక్తయః ॥ ౩,౧౨.
బలం, జ్ఞానం వంటి శక్తులన్నీ మనసులో ఉంచుకోవడం తప్పదు. అయినా వాయువులో బలం, జ్ఞానం వంటి లక్షణాలు కనిపిస్తాయి.
అవతారేషు వాయోస్తు సమ్యక్శక్త్యాత్మనాస్తి హి । అపరోక్షతిరోభావౌ నాంశావతరణేష్వపి ॥ ౩,౧౨.
వాయువు అవతారాలలో పూర్తిగా శక్తి ఉంటుంది. కానీ ప్రత్యక్షంగా దాచడం, లేదా భాగ అవతారం ఉండవు.
బలజ్ఞానాదికం యావన్మూలరూపే ప్రదృశ్యతే । త్రేతాయుగస్వరూపే చ న దర్శయతి తాదృశమ్ ॥ ౩,౧౨.
అసలు రూపంలో ఉన్నంత వరకు బలం, జ్ఞానం కనిపిస్తాయి. కానీ త్రేతాయుగంలో ఉన్న రూపంలో అలాంటి లక్షణాలు కనిపించవు.
త్రేతాయుగస్వరూపే చ యాదృక్చాదర్శయత్ప్రభో । ద్వాపరస్థే స్వరూపే తత్తద్దర్శయతి తాదృశమ్ । త్రేతాయుగస్వరూపే చ యాదృక్చాదర్శయత్ప్రభో ॥ ౩,౧౨.
ప్రభూ, త్రేతాయుగంలో ఏ లక్షణాలు చూపించారో, ద్వాపరయుగంలో ఉన్న రూపంలో కూడా అదే లక్షణాలు చూపిస్తారు. త్రేతాయుగంలో చూపినదే ద్వాపరయుగంలో కనిపిస్తుంది.
ద్వాపరస్థే వాయురూపే యాదృగ్వా దర్శయత్ప్రభుః । వాయుః కలియుగే రూపే తద్దర్శయతి తాదృశమ్ ॥ ౩,౧౨.
ద్వాపరయుగంలో వాయువు రూపంలో ప్రభువు ఏ లక్షణాలు చూపించారో, వాయువు కలియుగంలో తన రూపంలో కూడా అవే లక్షణాలు చూపిస్తాడు.
తథా దర్శయతే వాయుర్దైత్యానాం మోహనాయ చ । అవతారేషు వాయోశ్చ అన్తరం యే విదుః ప్రభో ॥ ౩,౧౨.
అలాగే వాయువు దానవులను మోసం చేయడానికి తన స్వరూపాన్ని చూపిస్తాడు. వాయువు అవతారాల్లో ఉన్న తేడాలను ఎవరైనా తెలుసుకుంటే, ప్రభూ,
తేఽధం తమః ప్రవిశన్తే తే దైత్యా న చ తే సురాః । వాయావప్యన్తరం నాస్తి హరితత్త్వవినిర్ణయే ॥ ౩,౧౨.
వారు గాఢమైన అంధకారంలోకి వెళ్తారు—వారు దానవులు, దేవతలు కాదు. హరి తత్వాన్ని నిర్ణయించడంలో వాయువులో కూడా ఎలాంటి తేడా ఉండదు.
నిన్దాం కుర్వన్తి యే విష్ణోర్జిహ్వాఛేదం కరోమ్యహమ్ । తదర్థమేవ వాయోశ్చ అవతారః సదా భువి ॥ ౩,౧౨.
విష్ణువును నిందించే వారి నాలుకను నేను కోస్తాను. అందుకే వాయువు అవతారం ఎప్పుడూ భూమిపై జరుగుతుంది.
గుణపూర్ణస్య విష్ణోస్తు నిర్గుణత్వవిచిన్తనమ్ । జాతానన్దాదిపూర్ణాఙ్ఖ్యం సోహమిత్యాదిచిన్తనమ్ ॥ ౩,౧౨.
అన్ని గుణాలతో నిండిన విష్ణువులో గుణాలు లేవని ఆలోచించడం, లేదా సహజానందాది గుణాలతో నిండినవాడిని 'నేనే ఆయన' అని భావించడం—
చిదానన్దాత్మకే దేహే ఉత్పత్త్యాదివిచిన్తనమ్ । అచ్ఛేద్యాభేద్యగాత్రేషు చ్ఛేదభేదాదిచిన్తనమ్ ॥ ౩,౧౨.
చైతన్యానందమయమైన దేహంలో పుట్టుక మొదలైనవాటిని ఆలోచించడం, కోయలేని, విడగొట్టలేని అవయవాల్లో కోత, విడిపోవడం వంటివి ఊహించడం—
దేవ్యా నిత్యావియోగిన్యా వియోగాదివిచిన్తనమ్ । క్లేశశోకాదిశూన్యస్య హరేః క్లేశాదిచిన్తనమ్ ॥ ౩,౧౨.
ఎప్పుడూ విడిపోని దేవిలో విడిపోవడం వంటివి ఊహించడం, లేదా అన్ని బాధలు లేని హరిలో బాధ, శోకం వంటివి ఊహించడం—
వ్యాసరామాదిరూపేష్వనృషివిప్రత్వచిన్తనమ్ । కృష్ణరామాదిరూపేషు అన్తరస్య విచిన్తనమ్ ॥ ౩,౧౨.
వ్యాసుడు, రాముడు వంటి రూపాలలో ఋషి కాని, బ్రాహ్మణుడు కాని స్వభావాన్ని ఊహించడం; కృష్ణుడు, రాముడు వంటి రూపాలలో అంతరార్థాన్ని ఆలోచించడం.
రామకృష్ణాదిరూపేషు అన్తరస్య విచిన్తనమ్ । రామకృష్ణాదిరూపేషు పరాజయవిచిన్తనమ్ ॥ ౩,౧౨.
రాముడు, కృష్ణుడు వంటి రూపాలలో అంతరార్థాన్ని ఆలోచించడం; రాముడు, కృష్ణుడు వంటి రూపాలలో ఓటమిని ఊహించడం.
సన్తానార్థం తు కృష్ణే న శివపూజాదిచిన్తనమ్ । రామేణ దుః ఖయుక్తేన లిఙ్గస్య స్థాపనం కృతమ్ ॥ ౩,౧౨.
సంతానార్థంగా కృష్ణునిలో శివపూజను ఊహించరాదు; రాముడు బాధతో లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు.
పఞ్చధాతుమయే కృష్ణే హరిరూపవిచిన్తనమ్ । స్వయం వ్యక్తస్థలే చాపి చిదానన్దత్వకల్పనమ్ ॥ ౩,౧౨.
ఐదు లోహాలతో చేసిన కృష్ణునిలో హరిదేవుని రూపాన్ని ధ్యానించాలి; స్వయంగా వెలిసిన స్థలంలో జ్ఞానానంద స్వరూపాన్ని ఊహించాలి.
పితృమాతృద్విజాతీనాం హరిరూపత్వచిన్తనమ్ । అస్వతన్త్రేణ రుద్రేణ హరేరైక్యదిచిన్తనమ్ ॥ ౩,౧౨.
తండ్రి, తల్లి, బ్రాహ్మణులలో హరిదేవుని రూపాన్ని ఆలోచించాలి; స్వతంత్రత లేని రుద్రునిలో హరితో ఏకత్వాన్ని ధ్యానించాలి.
విష్ణోః సూర్యేణ సాకం చ అభేదా దివిచిన్తనమ్ । సర్వోత్తమః సూర్య ఏవ విష్ణ్వాద్యాస్తస్య కిఙ్కరాః ॥ ౩,౧౨.
విష్ణువు, సూర్యునితో కలిపి ఏకత్వాన్ని ఆలోచించాలి; సూర్యుడే అత్యుత్తముడు, విష్ణువు మొదలైనవారు అతని సేవకులు.
ఇత్యాదిచిన్తనం దోషో హరినిన్దేతి చోచ్యతే । అస్వయం వ్యక్తిలిఙ్గేషు అశ్వత్థతులసీషు చ ॥ ౩,౧౨.
ఇలాంటి ఆలోచన తప్పు, ఇది హరిని నిందించడమే అని చెప్పబడింది; స్వయంగా వెలిసిన లింగాలలో, అశ్వత్థ, తులసిలో కూడా అలాగే.
శాలగ్రామం విహాయైవ నమనం యే ప్రకుర్వతే । తే సర్వే హరినిన్దాయామవికారిణ ఏవ హి ॥ ౩,౧౨.
శాలగ్రామాన్ని వదిలేసి పూజ చేసే వారు అందరూ హరిని నిందించడంలో మార్పు లేనివారే.
మోక్షాధికారిణో యే తు అజ్ఞానాత్పరమేశ్వరమ్ । పార్థక్యనయనం యేషు కుర్వన్తి యర్హి వా ప్రభో ॥ ౩,౧౨.
మోక్షానికి అర్హులు అయినవారు కూడా, అజ్ఞానంతో పరమేశ్వరునిలో భేదాన్ని చూస్తే, ప్రభూ, ఎప్పుడైనా.
తర్హి తేషాం హి కాలేషు దుః ఖం యాతి న సంశయః । అతః ప్రార్థక్యనయనం యే కుర్వన్త్యేషు సర్వదా ॥ ౩,౧౨.
అప్పుడు వారి జీవితంలో బాధ తప్పక వస్తుంది; అందుకే ఎప్పుడూ ఇలాంటి భేదాన్ని చేసే వారు.
తే సర్వే త్వబుధా జ్ఞేయా నాత్ర కార్యా విచారణా । అస్వయంవ్యక్తలిఙ్గేషు నమనం యే ప్రకుర్వతే ॥ ౩,౧౨.
వారు అందరూ అజ్ఞానులే అని తెలుసుకోవాలి; ఇక్కడ విచారణ అవసరం లేదు; స్వయంగా వెలిసిన లింగాలలో పూజ చేసే వారు.
తే సర్వే హ్యసురా జ్ఞేయా నాన్యథా తు కథఞ్చన । విహాయ శూన్యమశ్వత్థం నమనం యే ప్రకుర్వతే ॥ ౩,౧౨.
వారు అందరూ అసురులే అని తెలుసుకోవాలి; ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ వేరుగా కాదు; ఖాళీ అశ్వత్థాన్ని వదిలేసి పూజ చేసే వారు.
ద్విమాసహీనాం తులసీమప్రసూతాం చ గాం నవామ్ । తే సర్వే హ్యసురా జ్ఞేయా నాత్ర కార్యా విచారణా ॥ ౩,౧౨.
రెండు నెలలు నిండని తులసిని, ఇంకా కునికిపెట్టని ఆవును పూజించే వారు అందరూ అసురులే; ఇక్కడ విచారణ అవసరం లేదు.
గుల్మాద్యాశ్చ మనుష్యాన్తాస్తే జ్ఞేయా బ్రహ్మబాహవః । అస్మచ్ఛతాయుః పర్యన్తమేక ఏవ కలిః స్మృతః ॥ ౩,౧౨.
గుల్మాది మొక్కల నుంచి మనుషుల వరకు అందరూ బ్రహ్మదేవుని భుజాలుగా తెలుసుకోవాలి; మన వంద సంవత్సరాల ఆయుష్కాలం వరకు ఒక్క కలియుగమే గుర్తించబడింది.
కలౌ సంతి కల్పమానం కలేరన్తే సంతి చ । తస్మిన్దినే బ్రహ్మరూపే గచ్ఛన్తి చ తమోన్తికమ్ ॥ ౩,౧౨.
కలియుగంలో, యుగాంతానికి చేరువవుతున్నవారు ఉన్నారు; కలియుగాంతంలో, ఆ రోజు బ్రహ్మస్వరూపానికి, అంధకార ప్రాంతానికి వెళ్తారు.
తత్ర స్థిత్వా లోకమార్గం ప్రతీక్షన్తే న సంశయః । సాధకైర్విష్ణుకార్యాణాం వాయుదాసైః ప్రపీడితాః ॥ ౩,౧౨.
అక్కడ ఉండి, లోకాల మార్గాన్ని నిరీక్షిస్తారు, సందేహం లేదు; విష్ణుకార్య సేవకులు, వాయుదేవుని సేవకులు వారిని బాధిస్తారు.