సూత మహర్షి బ్రాహ్మణులారా, మీందరికి వినిపించాలనే ఉద్దేశంతో, సంహితాదులు మొదలైన ప్రతిష్ఠిత ఉదాహరణలను నేను ఇప్పుడు వివరించబోతున్నాను. తృజ్ మొదలైన రూపాలు, కర్తవ్యత, ఇష్టతను సూచించే రూపాలతో పాటు, చేయవలసినదీ, చేయకూడదీ అనే భావాలను తెలిపే రూపాలకు సమానంగా ఉంటాయని ముందుగా తెలియజేశారు. "ళ" అనే అక్షరం సేవలో, లాంగలీషా, మనీపయ, గంగజలం, తవల్కార, ఋణార్ణ, ప్రార్ణ వంటి పదాల్లో ప్రసిద్ధి చెందింది. తవల్కార అనగా చలితో బాధపడేవాడు; అలాగే సైంద్రీ, సౌకార కూడా. వధువు కోసం ఏర్పాటు చేసిన ఆసనం తండ్రికే చెందుతుంది; ఇక్కడ "ళ" అనే విభక్తి ఉపయోగించాలి. నాయకుడు లవణుడు; ఈవే ఆవులు, అధిపతులు కానివారు కాదు. దేవతా గృహం ఇక్కడే ఉంది; ఈ ఇద్దరూ చురుకైనవారు అని తెలుసుకోండి. ఇవి ఆరు గుర్రాలు; అవి కమలదళాలు కావు. చేసేది, చేయని దానీ, ఆ నీరు, ఆ శ్మశానం—ఇవి అన్నీ ప్రత్యేకంగా చెప్పబడ్డాయి. ఇక్కడ వాడు వండుతున్నాడు, ఇక్కడ పండిస్తున్నాడు, నువ్వు కప్పుతున్నావు అని చెప్పబడింది. నువ్వు మేఘగర్జన చేస్తావు, నువ్వు దాటి వెళ్తావు, జ్ఞాపకంతో కూడి. నువ్వు వ్రాస్తావు, నువ్వు సృష్టిస్తావు, నువ్వు పడుకుంటావు, కనబడకపోయినా. నువ్వు మధ్యలో ఉంటావు, ఎల్లప్పుడూ పూజ చేస్తావు. ఎవరూ కష్టపడి పని చేస్తారు? ఎవరు ఫలంలో స్థిరపడతారు? ఎవరు పడుకుంటారు, ఎవరు శక్తిలేనివారు, ఎవరు గౌరవాన్ని పొందుతారు? ఎవరు ఇక్కడ ఉన్నారు, ఎవరి గురించి ఇలా చెప్పబడింది? దేవతలు 'వెళ్ళు మిత్రమా' అని అంటారు. విష్ణువు తనంతట తానే సాగిపోతాడు; గీతాధిపతి, ధూమాధిపతి కూడా అలాగే. వాడు మన నుండి వెళ్తాడు; వెళ్ళేవాడు, వెళ్తున్నాడు అని చెప్పబడింది. గుడిసె నీడ, అలాగే ఇతర సంబంధాలు కూడా ఇదే విధంగా ఉంటాయి. ఆరు సమాసాలు: కర్మధారయ, ద్విగు, త్రివేది, గ్రామ, టత్పురుష అని ప్రకటించబడ్డాయి. ఏది చేయబడింది, ఏదికోసం, నక్కల భయం, ఆ ధనం; జ్ఞాన నిపుణుడు, సత్యజ్ఞుడు, బహువ్రీహి, అవ్యయి—ఇవి కూడా వివరించబడ్డాయి. స్థితి, ఆరోపణ, ద్వంద్వ, దైవ ఋషులు, మనుషులు; తద్ధిత రూపాలు: పాండవ, శైవ, బ్రాహయ, బ్రహ్మతా మొదలైనవి. దైవ, అగ్ని, స్నేహం, అధిపత్యం, శుక్ర, ఋష్టు, స్వయంభువ, తండ్రి—ఇవి పురుషవాచకాలు. కదిలేవారు, ఆవు, ఎద్దు, మగవారు ప్రశంసించబడలేదు. "హల్" తో ముగిసేవి—గుర్రం, జువ్వ, భూమి, గాలి, మాంసభక్షకుడు, జింకా వర్గం, ఆత్మ, రాజు, యువకుడు, మార్గం, పూషణుడు, బ్రహ్మహంత, "హల్"—ఇవి పురుష వాచకాలు. మలం, మూత్రం, వీర్యం, తేనె, నూనె, శ్మశానంలో లభించే కలప, అడవి, నీరు, ఎముకలు, లోకవస్తువులు—ఇవి అన్నీ స్త్రీలింగంగా భావించబడతాయి. క్రియ, నెయ్యి, శరీరం, అగ్ని, విషం, నపుంసక లింగం; భార్య, వృద్ధాప్యం, నది, అదృష్టం, ఐశ్వర్యం, భూమి, వధువు కూడా స్త్రీలింగమే. కన్నుబొమ్మ, పునర్జన్మ, ఆవు, చెల్లి, తల్లి—all women; మాట, రక్తం, దిక్కు, కోపం, యువతి, నడుము—all are feminine. స్వర్గం, దినం, వర్షాకాలం, సోమ, ఉష్ణిక్ ఛందస్సు—ఇవి గుణ, ద్రవ్య, క్రియల ద్వారా స్త్రీలింగం పొందాయి. స్త్రీలింగ రూపాలు ఇవే అని వివరించారు. తెలుపు, నలుపు, ఎరుపు, నిర్మలం, గ్రామాధిపతి, జ్ఞాని, చతురుడు, కమలజాతుడు, కర్త, బుద్ధిమంతుడు, అనేకులు, మంచి కుమారుడు—ఇవి పురుష వాచకాలు. సత్యవాది, సర్పం, అగ్ని పురుష వాచకాలు. తినకూడదివి, దూరంగా పడిపోయేవి, సమస్తం, విశ్వం, ఇద్దరు, ఒకటి తక్కువ, మరొకటి—ఇవి పురుష వాచకాలు. డటర, డటమ, నేమ, త్వః, సమ, సిమేతర, పూర్వ, అధర, దక్షిణ, ఉత్తరావర—ఇవి పురుష వాచకాలు. పర, అంతర కూడా అలాగే; యత్, తత్, కిమ్, అదస్—నపుంసక లింగంలో; యుష్మత్, అస్మత్, తత్—మొదటి, రెండవ, మూడవ పురుషులు—ద్వివచనంలో ఉంటాయి. అలాగే, కొంత, ఇద్దరు మొదలైన అన్ని సంఖ్యలు; శృణోతి (వింటాడు), జుహోతి (అర్పిస్తాడు), జహాతి (వదిలిపెడతాడు), దధాతి (పెడతాడు) మొదలైనవి. దీప్యతి (కాంతిచూస్తుంది), స్తూయతి (ప్రశంసించబడుతుంది), పుత్రీయతి (పుత్రసంతానం కోరుతుంది), ధనీయతి (ధనం కోరుతుంది), త్రుట్యతి (విభజించబడుతుంది), మృయతే (చనిపోతుంది), చిచీషతి (సేకరించదలచుతుంది), నినీషతి (నాయకత్వం కోరుతుంది). అన్ని నిలుస్తాయి, అన్నింటికీ, అన్నింటి నుండి, అన్నింటితో ముగిసే పదాలు; అన్నింటిలో, అన్నింటికీ—విశ్వ మొదలైన పదాలు ఇలా ఉంటాయి. పూర్వ, పూర్వా, పూర్వస్మాత్, పూర్వస్మిన్, పూర్వ అని చెప్పబడింది. సూతుడు ఇలా అన్నాడు: క్రియాపదాల పరిపూర్ణ రూపాలు పేర్ల ద్వారా మాత్రమే చూపబడ్డాయి; వివరాలను కుమారుని నుండి విని, కాత్యాయనుడు మరింత వివరించాడని. ఇప్పుడు ఆర్యా ఛందస్సు లక్షణాలను వివరించబోతున్నాను—ట్వష్ట అనే గణం ఎప్పుడూ కలిపి ఉంటుంది, బేసి స్థానాల్లో కాదు; ఆరో స్థానంలో 'జో' లేదా 'న్లౌ' ఉండవచ్చు, ఆరో పదం రెండవ నుండి వస్తుంది. ప్రారంభంలో, ఏడవ స్థానంలో లఘువు ఉండాలి; రెండవ భాగంలో శర; మూడు గణాలు, పాదం సరిగ్గా ఉండాలి. అగ్నిని దాటి విపులా జనిస్తుంది. మధ్యలో రెండవది 'య', 'జౌ' చపల, పాద ప్రారంభంలో; రెండవ భాగంలో సజఘనా; ఇవే ఆర్యా, జాతి ఛందస్సుల లక్షణాలు. ఆర్యా మొదటి భాగంలో గుర్తు; గీతి అయితే రెండు భాగాల్లో; ఉపగీతి రెండవ భాగంలో, ఉద్గీతి మార్పిడి వల్ల. ఆర్యాగీతికి చివర్లో గురువు ఉండాలి; ఇవే గోతిజాతి ఛందస్సు లక్షణాలు. బేసి స్థానాల్లో ఆరు కలాలు, జత స్థానాల్లో ఎనిమిది, వరుసగా కాకూడదు; సమా ఆధారపడదు; వైతాలీయ ఛందస్సులో చివర్లో గురువు ఉంటుంది. ఇంతకుముందు చెప్పినట్లు రెండు 'య'లు లోపల ఉంటే, అది ఔపచ్చందసిక ఛందస్సు. భాద్గౌను ఆపాతలికా, అలాగే దక్షిణాంతికా అని తెలుసుకోవాలి; పరాశ్రిత రెండవ 'ళ' అన్ని పాదాల్లో ఉంటుంది. ఉదీచ్య ఛందస్సు అసమంగా వస్తుంది, ప్రాచ్య ఛందస్సు జతగా ఉంటుంది; నాల్గవ పాదంలో ఐదవ అక్షరం, రెండూ కలిపి సాగుతాయి. ఉదీచ్య మొదటి పాదం, జత పాదాల కలయికతో యుగ్మపాదం జనిస్తుంది; వైతాలీయలో రెండు పాదాలు ఆకర్షణీయంగా, చిరునవ్వుతో ఉంటాయి—ఇది దాని సమాహారం. ముఖం 'న'తో మొదలవకూడదు; నాల్గవ పాదంలో గణం ఉండాలి; పథ్య ముఖం అదే 'జ'తో, లేకపోతే విరుద్ధంగా లేదా భిన్నంగా. ఉసమే, 'న', చపల, విపులాలో ఏడవ లఘువు; సైతవంలో 'మ్రౌ', 'తౌ', సముద్రంలో వాటికి ముందు 'తత్' ఉంటుంది. పదహారు అక్షరాలు, అచలధృతి, సమంగా మాత్రలు కలిగి ఉంటే సమమైనవి అని చెప్పబడింది. ఈ విధంగా, సూత మహర్షి సంహితాదులు, పదరూపాలు, లింగాలు, సమాసాలు, తద్ధితాలు, ఛందస్సుల లక్షణాలు మొదలైన శాస్త్రజ్ఞానాన్ని క్రమంగా, ఉదాహరణలతో, శ్రద్ధగా వివరించాడు.