ఒకసారి ధన్వంతరి మహర్షి, ఆయుర్వేద జ్ఞానాన్ని అందరికి వివరించేందుకు సమాయత్తమయ్యారు. ఆయన ముందుగా మనిషి ఆరోగ్యానికి ప్రమాదకరమైన లక్షణాలను వివరించారు. "మన ఇంద్రియాలు వస్తువులను తప్పుగా గ్రహిస్తే, మనిషి మరణానికి దారితీస్తుంది. వైద్యులను, స్నేహితులను, గురువులను ద్వేషించేవారు లేదా ప్రియమైనవారికి, శత్రువులకు అతి మక్కువ చూపేవారు కూడా ప్రమాదంలో పడతారు," అని చెప్పారు. ఆ తర్వాత, శరీరంలో కొన్ని అవయవాలు—అడుగు, మోకాలు, నుదురు, దవడ, చెంప—వికృతంగా మారితే, త్వరలోనే జీవితం ముగిసిపోతుందని వివరించారు. అలాగే, ఎడమ కంటి లోపం, నాలుక నల్లగా ఉండడం, ముక్కు ఆకారం మారిపోవడం, పెదవులు నల్లగా, వక్రంగా ఉండడం, నోరు నల్లగా ఉండడం వంటి లక్షణాలు కనిపిస్తే, వారి ఆరోగ్యం పట్ల ఆశ విడిచిపోవాల్సిందే అని అన్నారు. తరువాత, ధన్వంతరి ఆరోగ్యానికి హితమైన, హానికరమైన పదార్థాల discernment గురించి వివరించడం మొదలుపెట్టారు. "రక్తచవల అన్నం మూడు దోషాలను నివారిస్తుంది, దాహాన్ని తగ్గిస్తుంది, కొవ్వు పెరగనీయదు. మహాశాలి అన్నం శక్తిని పెంపొందిస్తుంది; కలమ అన్నం శ్లేష్మం, పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది, చల్లగా ఉంటుంది, బరువుగా ఉంటుంది; శ్వేత షష్టిక అన్నం కూడా మూడు దోషాలను సమతుల్యంగా చేస్తుంది," అని వివరించారు. "శ్యామాక ధాన్యం శుష్కతను, కటువును, వాయువును పెంపొందిస్తుంది; శ్లేష్మం, పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది. ప్రియంగు, నివార, కొరడూషా కూడా ఇలాంటి లక్షణాలు కలిగి ఉంటాయి. బార్లీ తరచుగా వాడితే, చల్లగా ఉంటే, శ్లేష్మం, పిత్తాన్ని తొలగిస్తుంది; శక్తిని పెంపొందిస్తుంది, చల్లగా, బరువుగా, తీపిగా ఉంటుంది; గోధుమ వాయువును తగ్గిస్తుంది." "ముద్గ ధాన్యం కషాయ, తీపి, తేలిక, శ్లేష్మం, పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది; మాష ధాన్యం బలాన్ని పెంచుతుంది, శక్తివంతంగా, బరువుగా ఉంటుంది, పిత్తం, శ్లేష్మాన్ని తగ్గిస్తుంది. రాజమాష బలాన్ని పెంచదు, కానీ శ్లేష్మం, పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది, వాయు రోగాలను నివారిస్తుంది. కులత్థ శ్వాస, హిక్క, హృద్రోగం, శ్లేష్మం, గడ్డలు, వాయువును తొలగిస్తుంది." "మకుష్టక చల్లగా, బంధనంగా, రక్తస్రావం, జ్వరాన్ని, భ్రాంతిని తగ్గిస్తుంది; చణక వాయువును పెంపొందిస్తుంది, శుక్రం, రక్తం, శ్లేష్మం, పిత్త రోగాలను తొలగిస్తుంది. మసూర తీపిగా, చల్లగా, బంధనంగా, శ్లేష్మం, పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది; కలాయా అన్ని గుణాలతో, వాయు పెంపొందించడంలో ఉత్తమం." "ఆంగ్కీ శ్లేష్మం, పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది, శుక్రాన్ని పెంచుతుంది; అతసీ పిత్తాన్ని పెంపొందిస్తుంది; సిద్ధార్థ శ్లేష్మం, వాయువును తగ్గిస్తుంది. తిలం ఉప్పుగా, తీపిగా, స్నిగ్ధంగా, బలాన్ని పెంపొందిస్తుంది, వేడిగా ఉంటుంది, పిత్తాన్ని పెంచుతుంది; కొన్ని ధాన్యాలు కటువుగా, చల్లగా, బలాన్ని తగ్గిస్తాయి." "చిత్రక, ఎంగుడి, నాలికా, పిప్పలి, మధుశిగ్రు, చవ్యా, చరణ, నిర్గుండి, తర్కారి, కాశమర్దక వంటి ద్రవ్యాలు కూడా పేర్కొన్నాయి. బిల్వ మరియు ఇలాంటి ఫలాలు శ్లేష్మం, పిత్తాన్ని తగ్గిస్తాయి, పురుగులను నాశనం చేస్తాయి, తేలికగా ఉంటాయి, జీర్ణశక్తిని పెంపొందిస్తాయి; వర్ష ప్రాంతాల్లో, ఎండలో, వాయు, శ్లేష్మాన్ని తొలగించి అన్ని రోగాలను తొలగిస్తాయి." "రేగు, కాకమాచీ, బ్లాక్ నైట్షేడ్ కటువుగా ఉంటాయి, మూడు దోషాలను తొలగిస్తాయి; చాంజేరీ శ్లేష్మం, వాయువును తగ్గిస్తుంది; ఆవాలు అన్ని రోగాలను తొలగిస్తాయి. కౌస్మసుంభ, రాజికా వాయు, పిత్తాన్ని తగ్గిస్తాయి; నాడీచ శ్లేష్మం, పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది; దోసకాయ తీపిగా, చల్లగా ఉంటుంది." "పద్మ ఆకులు, త్రిపుటా రోగాలను తొలగిస్తాయి; త్రిపుటా వాయు పెంపొందిస్తుంది; వాస్తుకా ఉప్పు కలిగి ఉండి, అన్ని రోగాలను నాశనం చేస్తుంది, జీర్ణశక్తిని పెంచుతుంది. తండుకీ, విపహర, పాలంక్యా, ఇతర మూలకూరలు రోగాలను కలిగిస్తాయి, శరీరాన్ని క్షీణింపజేస్తాయి; వండితే వాయు, శ్లేష్మాన్ని పెంచుతాయి." "అందులో, 'అద్య' వండితే గొంతుకు శాంతి, రోగాలను తొలగించడంలో ఉత్తమం; కర్కోటక, వార్థాక, పదోలా, కారవెల్లక కూడా ఉన్నాయి. కూష్మాండ చర్మ రోగాలు, మూత్ర వ్యాధులు, జ్వరం, శ్వాస, దగ్గు, పిత్తం, శ్లేష్మాన్ని తొలగిస్తుంది; ఆరోగ్యకరం, అన్ని రోగాలను తొలగిస్తుంది, మూత్రాశయాన్ని శుభ్రం చేస్తుంది." "కలింగ, ఆలబునీ పిత్తాన్ని తొలగించి, వాయువును పెంపొందిస్తాయి; త్రపుష, ఉర్వారుక వాయు, శ్లేష్మాన్ని తగ్గిస్తాయి, పిత్తాన్ని నియంత్రిస్తాయి. వృక్షామ్ల శ్లేష్మం, వాయువును తొలగిస్తుంది; జంబీర శ్లేష్మం, వాయువును తగ్గిస్తుంది; దాడిమ వాయును తగ్గిస్తుంది, బంధనంగా ఉంటుంది; నాగరంగ ఫలం బరువుగా ఉంటుంది." "కేశర, మాతులుంగ జీర్ణశక్తిని పెంచుతాయి, శ్లేష్మం, వాయువును తగ్గిస్తాయి; మాష వాయు, పిత్తాన్ని తొలగిస్తుంది, స్నిగ్ధంగా, వేడిగా, వాయువును తగ్గిస్తుంది. సరమామలక శుక్రాన్ని పెంచుతుంది, తీపిగా, ఆరోగ్యకరంగా, పులుపును కలిగిస్తుంది; హరీతకి మంచి గుణాలతో, అమృతానికి సమానంగా, భోజనం తర్వాత ఆకలి పెంచుతుంది." "స్ట్రంసని శ్లేష్మం, వాయువును తగ్గిస్తుంది; అక్ష మూడు దోషాలను కూడా తగ్గిస్తుంది; తింతిడి పండు పులుపుగా, వాయు, శ్లేష్మాన్ని తొలగిస్తుంది, విరేచనంగా ఉంటుంది. లకుచా రోగాలను కలిగిస్తుంది, తీపిగా ఉంటుంది; బకుల శ్లేష్మం, వాయువును తగ్గిస్తుంది; బీజపూరక గడ్డలు, వాయు, శ్లేష్మం, శ్వాస, దగ్గును తొలగిస్తుంది." "కపిత్థ బంధనంగా, రోగాలను తొలగిస్తుంది; పండిన పండు బరువుగా, ప్రతిఘాతంగా ఉంటుంది; పచ్చగా ఉంటే శ్లేష్మం, పిత్తాన్ని పెంచుతుంది; పూర్తిగా పండితే పిత్తాన్ని పెంచుతుంది. పండిన మామిడి వాయు, మాంసం, శుక్రం, రంగు, బలాన్ని పెంచుతుంది; జాంబవ వాయు, శ్లేష్మం, పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది, బంధనంగా ఉంటుంది, మలబద్ధత కలిగిస్తుంది." "తిందుక శ్లేష్మం, వాయువును తొలగిస్తుంది; బదర వాయు, పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది; బిల్వ మలబద్ధత, వాయు కలిగిస్తుంది; ప్రియాల వాయువును తగ్గిస్తుంది. రాజాదన ఫలం, మోచ, పనస, కొబ్బరి శుక్రం, మాంసాన్ని పెంచుతాయి, తీపిగా, స్నిగ్ధంగా, బరువుగా ఉంటాయి." "ద్రాక్ష, మధూక, ఖర్జూర, కుంకుమ వాయు, రక్త రోగాలను తగ్గిస్తాయి; పండిన మాగధి తీపిగా, ఉత్తమంగా, శ్వాస, పిత్తాన్ని తొలగిస్తుంది. తాజా అల్లం ఆకలి పెంచుతుంది, శక్తి ఇస్తుంది, జీర్ణాగ్ని పెంచుతుంది, శ్లేష్మం, వాయువును తగ్గిస్తుంది; పొడి అల్లం, మిరియాలు, పిప్పలి కూడా శ్లేష్మం, వాయువును తగ్గిస్తాయి." "మిరియాలు వైద్యుల అభిప్రాయంలో శక్తిని పెంచవు, కానీ గడ్డలు, నొప్పిని తొలగిస్తాయి; హింగ వాయు, శ్లేష్మాన్ని తగ్గిస్తుంది. వాము, ధనియాలు, జీలకర్ర వాయు, శ్లేష్మాన్ని తొలగించడంలో ముఖ్యమైనవి; పాతర ఉప్పు కళ్లకు మంచిది, శక్తిని పెంచుతుంది, మూడు దోషాలను తగ్గిస్తుంది." "సౌవర్చల ఉప్పు మలబద్ధతను తగ్గిస్తుంది, వేడి కలిగిస్తుంది, హృదయ నొప్పిని తొలగిస్తుంది; విదంగ వేడి, నొప్పిని తగ్గిస్తుంది, పదును, వాయువును తొలగిస్తుంది. రోమక ఉప్పు వాయు, తీపి, ఆకలి, తేమ, బరువు కలిగి ఉంటుంది; బార్లీ కలి హృద్రోగం, రక్తహీనత, గొంతు రోగాలను తొలగిస్తుంది, జీర్ణాగ్ని పెంచుతుంది." "సోడియం కార్బొనేట్ వేడి, జీర్ణశక్తి, పదును, లోపలికి ప్రవేశించే గుణం కలిగి ఉంటుంది; దోషాలను నాశనం చేస్తుంది, తేలికగా, రుచికరంగా, విషాలను తొలగిస్తుంది." "నది నీరు వాయు, శుష్కత, స్వచ్ఛత, తీపి, తేలిక కలిగి ఉంటుంది; వాయు, శ్లేష్మాన్ని తగ్గిస్తుంది; చెరువు నీరు వాయు పెంపొందించడంతో దూరంగా ఉండాలి. వసంత నీరు ఆకలి పెంపొందిస్తుంది, జీర్ణశక్తిని పెంచుతుంది, శుష్కత, శ్లేష్మాన్ని తొలగిస్తుంది, తేలికగా ఉంటుంది; బావి నీరు జీర్ణశక్తిని పెంచుతుంది, పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది; వర్ష నీరు పిత్తాన్ని తొలగిస్తుంది." ఈ విధంగా ధన్వంతరి మహర్షి, ఆరోగ్యానికి హితమైన, హానికరమైన పదార్థాల విశేషాలను, వాటి ప్రభావాలను, వాడే నియమాలను ఎంతో వివరణాత్మకంగా, కరుణతో వివరించారు. ఆయన ఉపదేశాలు మన ఆరోగ్య రహస్యాలను, జీవన సూత్రాలను సుస్పష్టంగా తెలియజేశాయి.