శుశ్రుతుడు, ధన్వంతరి వాక్యాలను శ్రద్ధగా వినిపించాడు. ధన్వంతరి, రోగాల లక్షణాలు, కారణాలు, పరిణామాలను వివరంగా చెప్పాడు. శరీరంలో క్షయ, పిత్త, వాయు, కఫం వంటి దోషాలు కలిపి కలుషితమై, దుర్జీర్ణ పదార్థాల వల్ల శరీరంలోని మాంసం, రక్తం, కొవ్వు, ఎముకలు తగ్గిపోతాయి; ఇంద్రియాలు బలహీనంగా మారుతాయి. అవయవాలు క్షీణించినట్లుగా అనిపిస్తాయి, హృదయం కరిగిపోతుంది, నోరు పొడిగా, కఠినంగా మారుతుంది; ఒళ్ళు కఠినంగా మారి, లాలాజలం బాగా వస్తుంది. ఈ రోగి తక్కువ దాహంతో, చల్లదనం అసహ్యంగా, కోరిక లేని స్థితిలో, జీర్ణశక్తి బలహీనంగా, అలసట, జ్వరంతో, శ్వాస తక్కువగా, చెవిలో నొప్పితో, తలనొప్పి, చక్కర్లు వస్తాయి. ఈ వ్యాధి ఐదు విధాలుగా వస్తుంది—ప్రత్యేక దోషాల వల్ల లేదా అన్నీ కలిపి, మట్టి తినడం వల్ల కూడా. ప్రారంభ లక్షణాలు—హృదయ స్పందన, చర్మం పొడిపోవడం. ఆహారం మీద ఆసక్తి తగ్గిపోతుంది, మూత్రం పసుపు రంగులో, చెమట రావడం లేదు, మూత్రం తక్కువగా వస్తుంది; వాయువు కొవ్వును కలుషితం చేస్తే, శరీరం బాగా పొడిగా, కఠినంగా, కొంత తేమగా మారుతుంది. కళ్ళు, నరాలు, నఖాలు, మూత్రం, కళ్ళు—all black—కళుపు రంగులో మారుతాయి; వాయువు కారణంగా వాపు, వాసన, రుచి అసహ్యం, మలము పొడిగా, పక్కలలో మూర్చ. పిత్త ప్రభావం ఎక్కువగా ఉంటే, జ్వరం తలలో, ఇతర భాగాల్లో పసుపు-పచ్చగా కనిపిస్తుంది; దాహం, పొడిపోవడం, మూర్చ, దుర్వాసన, చల్లదనం కోరిక, చేదు రుచి, వంకర రుచి. కఫం వల్ల—పొడిపోవడం, మలబద్ధకం, పులుపు, కాలినట్టు బాధ, హృదయంలో తేమ, నిద్ర, ఉప్పగా, వంకరగా రుచి, రోమాంచనం, స్వరం పోవడం. కొంతమంది దగ్గు, వాంతులు, కొన్ని సందర్భాల్లో లక్షణాలు పూర్తిగా కనపడవు, భరించలేని స్థితి వస్తుంది; పిత్త, వాయువు ఎక్కువగా కలిపి, కఫం చేదుగా లేదా తీపిగా మారుతుంది. కొవ్వు, ఇతర ధాతువులను కలుషితం చేసి, పొడిపోవడం వల్ల రక్తస్రావం అవసరం; శరీర నాళాలు తగ్గిపోతాయి, లక్షణాలు కొనసాగుతాయి. అనీమియా, క్షయ వ్యాధుల్లో నాభి, పాదాలు, నోరు, మూత్ర మార్గం ప్రభావితం అవుతాయి; మలము పురుగుల మలంలా, విరిగిపోవడం, శ్లేష్మతో కలిపి వస్తుంది. పిత్త పీడితుడు, పిత్త పెంచే పదార్థాలు తీసుకుంటే, అతనికి పసుపు వ్యాధి (జండీస్) వస్తుంది; పిత్తం ఆంతరాల్లోకి వెళ్లి, రక్తం, మాంసాన్ని కాల్చి బయటకు తీసుకెళ్తుంది. అందువల్ల మూత్రం, కళ్ళు పసుపు రంగులో, నోరు, మలము ఎరుపుగా మారుతాయి; కాలిన బాధ, జీర్ణశక్తి అసమాన్యంగా, దాహం, బలహీనమైన ఇంద్రియాలు, బల్లి వలె ఆకారంలో కనిపిస్తుంది. పిత్తతో అనీమియా ఉన్నవారికి వాపు వస్తుంది; నిర్లక్ష్యంతో, చికిత్స కష్టమైన వాపులు, ద్రోప్సీ, తీవ్రమైన జండీస్ వస్తాయి. ఆనీమియా, పచ్చటి లేదా నల్లటి పిత్తతో కలిపి, వాయు, పిత్త ప్రభావం ఉంటే, తలనొప్పి, దాహం, మహిళల్లో కామోత్సాహం, తేలికపాటి జ్వరం వస్తాయి. నిద్ర, జీర్ణశక్తి తగ్గిపోతే, హలీమక అనే వ్యాధి వస్తుంది; అధిక అలసట ప్రారంభ లక్షణం. వాపు ప్రధాన రోగంగా చెప్పబడింది. పిత్త, రక్తం, కఫం, వాయువు కలుషితమై, కలుషిత పదార్థాలను బాహ్య నరాలలోకి తీసుకెళ్తాయి. అక్కడ అవి ప్రవాహాన్ని అడ్డుకుని, చర్మం, మాంసంలో వాపు ఏర్పడుతుంది; ఈ గట్టి, పైకి ఎత్తిన వాపును కొందరు 'సంగ్రహం' అంటారు. వివిధ కారణాల వల్ల, వివిధ రూపాల్లో, అన్ని దోషాల వల్ల, గాయాలు లేదా విషం వల్ల కూడా ఈ వాపులు వస్తాయి. ఇది శరీరమంతా వ్యాపిస్తే, కామజండీస్గా కనిపిస్తుంది; పెద్ద, పైకి ఎత్తిన, గడ్డలు ఏర్పడిన మూడు రకాలుగా ఉంటుంది. వాపులకు సాధారణ కారణం—దోషాల కలుషితత్వం; ప్రత్యేకంగా, ఉపవాసం వంటి పనుల వల్ల బలహీనమైనవారిలో త్వరగా వ్యాధి వస్తుంది. అధికంగా గట్టిగా లేదా చల్లగా ఉన్న ఆహారం, ఉప్పు, క్షార, కార, పులుపు, కూరగాయలు, నీరు, అసమాన్య నిద్ర, మేల్కొల్పు, సహజ వాంఛలను అణిచివేయడం, గట్టి మాంసం తినడం, జీర్ణశక్తి తగ్గిపోవడం, అలసట, లైంగిక చర్య, ప్రయాణం, వాహనాల కలత—all contribute. దీని వల్ల శ్వాస తగ్గిపోవడం, దగ్గు, విరేచన, మూత్ర సంబంధ వ్యాధులు, జ్వరాలు, బలహీనత, వాంతులు, అక్కపక్క, అనీమియా, చర్మ వ్యాధులు వస్తాయి. వాపు—బ్లాడర్ పై, దిగువ, మధ్య, కేంద్రంలో ఉంటే—శరీరమంతా ఉంటే 'సర్వాంగగ', విస్తృతంగా ఉంటే 'సర్వగత', ప్రదేశికంగా ఉంటే 'ప్రత్యప్రత్యగ' అంటారు. ప్రారంభ లక్షణాలు—తుమ్ము, తల, అవయవాల్లో భారంగా, వాయువు కారణంగా—చలించే, పొడిగా, కఠినమైన వెంట్రుకలు, ఎరుపు లేదా నల్లగా వాపు. బ్లాడర్, జాయింట్లు, కొవ్వు ధాతువుల్లో వాపు, అవయవాలు నమ్మబడి, వాయువు పైకి పోవడం, అలసట, త్వరగా తీవ్రత పెరగడం—శరీరానికి బాధ. వాపు ఆయిలీగా ఉంటే, మసాజ్తో తగ్గుతుంది; రాత్రి చిన్నగా, పగలు పెద్దగా ఉంటుంది; చర్మంపై ఆవు నూనె రాసితే, గిల్లినట్లుగా అనిపిస్తుంది. పిత్త కారణంగా వాపు పసుపు-ఎరుపుగా, పొడిగా, త్వరగా తగ్గదు, శరీరాన్ని లోపల నుంచి కాల్చుతుంది. దాహం, కాలిన బాధ, జ్వరం, చెమట, తలనొప్పి, తేమ, మూర్చ, కోరిక, విరేచన, వాసన, తాకడానికి తేలిక, మృదుత్వం. వాపు—కొరుకు, తెల్ల వెంట్రుకలు, కఠిన, చల్లని చర్మం, భారంగా, ఆయిలీగా, మెత్తగా, కఠినంగా, నొప్పి, నిద్ర, వాంతులు, బలహీనమైన జీర్ణశక్తి. వాపు—గాయాలు, కత్తిరింపు, గాయాలు, చల్లని గాలి, పులుపు గాలి, భల్లాతక, కపికచ్చు మొక్కల వల్ల కూడా వస్తుంది. కార, పొడి పదార్థాల స్పర్శ వల్ల, వ్యాపించే దाहం, తీవ్రత, ఎరుపు రంగు, పిత్త లక్షణాలు కనబడతాయి. విషం వల్ల వాపు—కాటు, గోక్కు, విషజంతువులతో, విషముక్కలు లేని జంతువులతో కూడా వస్తుంది. మలము, మూత్రం, వీర్యం, ఇతర అపవిత్ర పదార్థాలు, విష మొక్కలు, గాలులు, విషపు పొడి వల్ల కూడా వస్తుంది. ఈ వాపు—మెత్తగా, చలిస్తూ, వేలాడుతూ, త్వరగా కాలిన బాధ, నొప్పి, తాజా, సంక్లిష్టత లేకుండా, కొంతమంది చికిత్స చేయదగినది, కొంతమంది చేయలేనిదిగా భావిస్తారు. ఇప్పుడు ధన్వంతరి విశర్ప వంటి వ్యాపించే వ్యాధుల కారణాలు వివరించాడు: "శుశ్రుతా! విశర్ప గాయాల వల్ల, కలుషిత దోషాల వల్ల, వాపు లాంటి వ్యాధి. ఇది బాహ్యంగా ఉంటుంది; భయం లేదా అలసట వల్ల తీవ్రంగా మారుతుంది. దోషం ఆధారంగా చికిత్స కష్టం. ప్రత్యేక రకాల కలుషిత పదార్థాలతో, దోషాలు త్వరగా శరీరంలోకి ప్రవేశిస్తాయి—లోపల లేదా బయట కనిపిస్తాయి. అధిక దాహం, సహజ వాంఛల అణిచివేత, అసమాన్య చర్య, అకస్మాత్తుగా జీర్ణశక్తి తగ్గిపోవడం వల్ల, వ్యాధి బాహ్యంగా వ్యాపిస్తుంది." ఇలా ధన్వంతరి, రోగాల లక్షణాలు, కారణాలు, పరిణామాలు, చికిత్స కష్టం, శరీరంలో వ్యాధి ఎలా వ్యాపిస్తుందో శుశ్రుతునికి వివరంగా చెప్పారు.