శ్రీ ధన్వంతరి మహర్షి, సుశ్రుతునికి ఇలా వివరించారు: క్షయ వ్యాధి బాధితుడు శరీరంలో రక్తం మూత్రంలో కలిసివస్తుంది, శ్వాస తీసుకోవడంలో కష్టతరం, వెన్ను మరియు నడుము కఠినంగా మారతాయి. ఈ లక్షణాలు తీవ్రమైన క్షయ వ్యాధికి ప్రధాన సూచనలుగా ఉంటాయి. క్షయ వ్యాధి వాయు స్థానంలో ఉండగా, మొదటగా దగ్గు వస్తుంది, ఆ తరువాత ఉమ్ము కలిసిన పిత్తం బయటకు వస్తుంది. అది పాడుపోయిన పుస్ లాంటి రూపంలో, పసుపు మరియు ఎరుపు రంగులతో కలిసివుంటుంది. ఈ వ్యాధి బాధితుడు నిద్రపోతూ దెబ్బ తిన్నట్లుగా అనిపిస్తుంది, హృదయం కాలుతున్నట్లు బాధపడతాడు. ఒక్కసారిగా వేడి లేదా చల్లదనం కోసం ఆకాంక్ష కలుగుతుంది, అధికంగా తినడం, శక్తి నష్టపోవడం కనిపించవచ్చు. ముఖం నూనెపోసినట్లు, తేలికగా, వంకరగా మారుతుంది; కళ్ళు ప్రకాశవంతంగా కనిపిస్తాయి. ఇవన్నీ క్షయ వ్యాధి లక్షణాలు స్పష్టంగా ప్రదర్శిస్తాయి. ఈ విధంగా, క్షయ వ్యాధి కారణంగా వచ్చిన దగ్గు, బలహీనుల శరీరాలను నశింపజేస్తుంది. బలవంతులలో కూడా క్షయ మరియు గాయాల రెండు రూపాలు ఉంటాయి, కానీ అవి కొత్తగా వస్తాయి. రెండు రూపాలు సామర్థ్యంతో నయం చేయవచ్చు, కానీ వ్యాధి ప్రారంభంలో వాటి అభివృద్ధి వేర్వేరు. కలిసిన, దీర్ఘకాలిక రూపాలు వృద్ధాప్యంలో, వృద్ధులకు కనిపిస్తాయి. దగ్గు, శ్వాసక్రియలో కష్టం, క్షయ, వాంతులు, గొంతు మందవడం, ఇతర వ్యాధులు నిర్లక్ష్యంతో కలుగుతాయి. అందుకే, వీటిని త్వరగా జయించాలి. ఇప్పుడు ధన్వంతరి breathlessness (శ్వాసక్రియలో కష్టం) యొక్క కారణాలను వివరించారు. ఇది దగ్గు పెరగడం వల్ల లేదా ముందుగా దోషాలు తీవ్రమవడం వల్ల కలుగుతుంది. అలాగే అజీర్ణం, విరేచన, వాంతులు, విషం, రక్తహీనత, జ్వరం, ధూళి, పొగ, వాయు, ప్రాణస్థాన గాయాలు, చల్లటి నీరు వాడడం వల్ల కూడా కలుగుతుంది. ఈ వ్యాధికి ఐదు రూపాలు ఉన్నాయి: చిన్నది, చీకటి, విరిగినది, గొప్పది, పైకి వెళ్లే రూపం. వాయు, ఉమ్మి ద్వారా అడ్డుపడిపోతూ, అనియమంగా తిరుగుతూ, శరీరంలో అన్ని చోట్ల స్థిరంగా మారుతుంది. ఇది శ్వాస, నీరు, ఆహారం నడిపించే నాళాలను పాడుచేస్తుంది; ఛాతీలో ఉండే వాయు, జీర్ణించని ఆహారం వల్ల శ్వాసక్రియలో కష్టం కలుగుతుంది. ప్రారంభ లక్షణాలు: హృదయానికి, పక్కలకు నొప్పి, శ్వాసలో అసమానత, పొట్ట ఉబ్బడం, కణుపులలో చీల్చే నొప్పి. శ్రమ, అధికంగా తినడం వల్ల వ్యాధి మరింత పెరుగుతుంది. అపవిత్ర వాయువు, నాళాలను పైకి వెళ్లేలా చేస్తూ, ఉమ్మిని బయటకు పంపిస్తుంది. ముఖ్యంగా తల, మెడ, ఛాతీ, పక్కలను పట్టుకుని, దగ్గు, రాట్లింగ్ శబ్దాలు, మూర్ఛ, ఆకలి తగ్గిపోవడం, తీవ్రమైన ముక్కు మూసుకుపోవడం కలుగుతుంది. తీవ్రంగా, వేగంగా శ్వాస తీసుకోవడం, ప్రాణవాయువును బాధపెట్టడం, వ్యాధి బలంతో బాధితుడు మూర్ఛవస్తాడు; ఉమ్ము బయటకు వచ్చిన తరువాత కొద్దిసేపు ఉపశమనం కలుగుతుంది. పడ్డపుడు శ్వాసక్రియ కష్టంగా ఉంటుంది; కూర్చున్నపుడు కొంత ఉపశమనం కలుగుతుంది. కళ్ళు విస్తృతంగా, నుదురు చెమటపడుతుంది, బాధితుడు చాలా బాధపడతాడు. నోరు ఎండిపోతుంది, మళ్లీ మళ్లీ శ్వాస తీసుకుంటాడు, వేడి కోసం ఆకాంక్షించడంతో, కుదిరినప్పుడు, చల్లటి మేఘాలు, నీరు, తూర్పు గాలి, ఉమ్మి ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు వ్యాధి మరింత పెరుగుతుంది. ఈ దీర్ఘకాలిక చీకటి రూపం బలవంతునికి నయం చేయదగినదిగా ఉంటుంది; కానీ జ్వరం, మూర్ఛ, చల్లదనం ఉన్నవారిలో తొలుత ఉపశమనం కలుగదు. దగ్గు, శ్వాసక్రియలో కష్టం ఉన్నవారిలా, ప్రాణస్థాన గాయాలతో బాధపడతాడు; చెమటపడటం, మూర్ఛ, పొట్ట ఉబ్బడం, మూత్రాశయంలో కాలినట్లుగా, నిద్ర భంగం కలుగుతుంది. కళ్ళు క్రిందకు చూస్తాయి, కళ్ళు లోపలికి వెళ్తాయి, తెల్లటి భాగంలో ఎరుపు కలిసివుంటుంది, నోరు ఎండిపోతుంది, అర్థం లేని మాటలు మాట్లాడతాడు, వర్ణం పోయి, అవేభావంలో ఉంటాడు. శ్వాస ఎక్కువగా, లోతుగా, దయనీయంగా, రంభగా తీసుకుంటాడు; మద్దened bull లా, నిరంతరం శ్వాస తీసుకుంటాడు. జ్ఞానం, వివేకం పోయి, కళ్ళు, ముఖం అయోమయంగా మారతాయి; కళ్ళు కలిపి చూస్తాడు, మూత్రం, మలం నిలిపిపోతాయి, మాటలు విరిగిపోతాయి. గొంతు మళ్లీ మళ్లీ ఎండిపోతుంది, చెవులు, కణుపులు, తలలో తీవ్రమైన నొప్పి; పైకి, పొడవుగా శ్వాస తీసుకుంటాడు, కానీ లోపలికి గాలి తీసుకోడు. నోరు, చెవులు ఉమ్మితో మూసుకుపోతాయి, వాసనలో అవస్థ, పైకి చూస్తాడు, కళ్ళు చుట్టూ తిరుగుతాయి, అన్ని వైపులా చూస్తాడు. ప్రాణస్థానాలు గాయపడుతున్నప్పుడు, బాధపడుతూ, మాటలు మౌనంగా మారతాయి; ఇవి ఇంకా స్పష్టంగా కనిపించకపోయినా, ఆ తరువాత స్పష్టంగా అవుతాయి, మరణాన్ని తప్పనిసరిగా కలిగిస్తాయి. ఇప్పుడు ధన్వంతరి, సుశ్రుతునికి హిక్కు (అక్కిలి) వ్యాధి ఉత్పత్తిని వివరించడానికి మొదలుపెట్టారు. అక్కిలికి ఒకే కారణం, ముందస్తు లక్షణాలు, రకాలు, శరీర స్వభావంపై ఆధారపడతాయి. అక్కిలి ఆహారం వల్ల కలుగుతుంది, చిన్నది, జతగా, గొప్పది, లోతుగా ఉండే రకాలు ఉన్నాయి; మరు, అనుచితంగా, త్వరగా, అధికంగా తినడం వల్ల లోతుగా కలిగే రూపం వస్తుంది. బాధితుడు ఎండిన, గట్టిగా, రoughగా, అధికంగా తినడం, త్రాగడం వల్ల, శ్వాస మృదువుగా, ఆకలి తర్వాత చిన్న అక్కిలిని కలుగజేస్తుంది. ఆహారం, పానీయాలతో సంయుక్తంగా, సాయంత్రం వచ్చిన అక్కిలిని 'జత' అని అంటారు; శ్రమ వల్ల వాయు కుదిరినప్పుడు, చిన్న అక్కిలి వస్తుంది. మెడ మూల నుంచి నెమ్మదిగా పాకుతూ, శ్రమతో పెరుగుతూ, తినిన వెంటనే మృదువుగా మారే అక్కిలి ఉంటుంది. ఎక్కువ కాలం తర్వాత, జతగా వచ్చిన అక్కిలి, నోటిలో పెరుగుతూ, ప్రతిసారి పెరుగుతుంది. తల, మెడ కుదిరిపోవడం కలిగించే అక్కిలిని 'జత' రూపంగా గుర్తించాలి; ఇది బహుళత, వాంతులు, విరేచన, కళ్ళు తిరుగడం తో వస్తుంది. జత, బలమైన అక్కిలి, అభివృద్ధితో వస్తూ, కనుపాపలు, కణుపులు వంగిపోతాయి, వినికిడి, చూపు భంగం కలుగజేస్తుంది. శరీరం, మాట కఠినంగా మారుతుంది, జ్ఞానం, అవేభావం పోతాయి, ప్రాణ నాళాలను దెబ్బతీస్తుంది, వాటి మార్గంలో నొప్పి కలుగజేస్తుంది. వెనక్కు వంగడం, కంపించడంలో, గొప్ప అక్కిలి వస్తుంది; ఇది తీవ్రమైన నొప్పి, పెద్ద శబ్దం, బలంగా, అధిక శక్తితో వస్తుంది. ఇది పొట్ట లేదా నాభి నుంచి కూడా వస్తుంది, ముందు వివరించినట్లుగా. ఆ రూపం పెద్ద yawning, దవడలను విస్తరించడాన్ని కలిగిస్తుంది; లోతుగా కలిగే అక్కిలి నయం చేయడం కష్టం. మొదటి రెండు రకాలలో, మిగతా రకాల్ని నివారించాలి; బలమైన రూపంలో అన్ని లక్షణాలు ఉంటాయి, ముఖ్యంగా వృద్ధులు, శృంగారంలో ఆసక్తి ఉన్నవారిలో. వ్యాధి వల్ల శరీరం బలహీనంగా, ఆకలి లేక, క్షయపడినవారికి, ఇతర వ్యాధులు నయం చేయవచ్చు; కానీ నిర్లక్ష్యం చేసినవారికి అలా కాదు. అక్కిలి, శ్వాసక్రియలో కష్టం, మరణ సమయానికి వచ్చినప్పుడు, స్థిరంగా ఉంటాయి.