రోగం, పాపం, జ్వరం, బాధ, వికృతి, వ్యాధి, క్షయం, శోకం, నొప్పి—ఇవి అన్నీ ఒకే భావాన్ని వ్యక్తీకరించే పదాలు. వ్యాధుల జ్ఞానం ఐదు విధాలుగా చెప్పబడింది: కారణం, పూర్వరూపాలు, లక్షణాలు, నివారణ, వ్యాధి ప్రవాహం. వ్యాధికి కారణాన్ని సూచించే పదాలు—లక్షణం, హేతువు, స్థానం, పరిస్థితి, మూలం. వ్యాధి రాకముందే కనిపించే సూచనలే పూర్వరూపాలు. వ్యాధి ఇంకా పూర్తిగా ఏర్పడకముందు, దోషాల్లోని వికృతితో కొంత అస్పష్టంగా, స్వల్పంగా కనిపించే సూచనలు ఉంటాయి, అవి వ్యాధి ప్రకారం మారుతూ ఉంటాయి. అదే సూచనలు స్పష్టంగా, బలంగా కనిపించేటప్పుడు, వాటిని లక్షణాలుగా పిలుస్తారు. రూపం, సంకేతం, గుర్తు, సూచిక, రూపాంతరం—ఇవి లక్షణాలకు పర్యాయపదాలు. వ్యాధికి కారణమైన దుష్టతను, వ్యాధిని వ్యతిరేకించే ఔషధాలు, ఆహార నియమాలు, జీవన విధానాన్ని సరిగ్గా అనుసరించడమే ఉపశమనం కలిగిస్తుంది. వ్యాధి ఉపశమనం అనేది అనుకూలతగా, వ్యాధిని పెంచేదాన్ని అననుకూలతగా తెలుసుకోవాలి. వ్యాధి ప్రవాహం అంటే, దోషం వికృతిగా మారి, వ్యాధి పరిపక్వతకు ఎలా చేరుతుందో ఆ విధానాన్ని వివరించడం. ఈ వ్యాధి ప్రవాహంలో సంఖ్య, వైవిధ్యం, ప్రబలత, బలం, కాలం, ఇతర విశేషాలు—ఉదాహరణకు ఎనిమిది రకాల జ్వరాలు—వివరించబడతాయి. దోష భేదాలు, వాటి కలయికలు, వాటి పరిమాణాల అంచనా, స్వతంత్రత లేదా ఆధీనత—ఇవి వ్యాధి ప్రబలతను సూచిస్తాయి. వ్యాధి కాలాన్ని నిర్ణయించడంలో కారణాల సంపూర్ణత లేదా అర్ధసంపూర్ణత, బలం-బలహీనత, పగలు, రాత్రి, భోజనానంతరం వంటి సమయ విభాగాలు ముఖ్యమైనవి. ఇలా కారణార్థాన్ని వివరించాం. వ్యాసుడు మరింత వివరంగా చెప్పనున్నాడు. అన్ని వ్యాధులకు మూలకారణం దోష విరుద్ధతే. ఈ దోష వికృతిని ప్రేరేపించే అనుచితాచరణలు వివిధ రకాలుగా చెప్పబడ్డాయి; మూడు దోషాల త్రివిధ అనుచిత సంయోగాలు ముందే వివరించబడ్డాయి. తీపి, కారం, వగరు, పులుపు, పొడి, తక్కువ ఆహారం తీసుకోవడం, పరుగెత్తడం, ఉద్రేకం, రాత్రి నిద్రలేమి, ఎక్కువగా మాట్లాడటం వంటివి వాతాన్ని పెంచుతాయి. శారీరక శ్రమ, భయం, దుఃఖం, ఆందోళన, వ్యాయామం, కామాచారం, వేసవి చివర భోజనం వంటివి కూడా వాతాన్ని ప్రబలింపజేస్తాయి. కారం, ఉప్పు, మసాలా, వేడి, మసాలా పదార్థాలు, కోపం, కాలిన భావాలు, శరదృతువు, మధ్యాహ్నం, అర్ధరాత్రి—ఇవి పిత్తాన్ని పెంచుతాయి. తీపి, పులుపు, ఉప్పు, నూనె, బరువు, శీతల, నోరుకు రుచిగా ఉండే, నిద్ర కలిగించే, జీర్ణించడానికి కష్టమైన, పగలు లేదా నిద్ర ముందు తినే ఆహారాలు, తినిన వెంటనే బలవంతంగా వాంతులు చేయడం, ముఖ్యంగా ఉదయం లేదా రాత్రి ప్రారంభంలో—ఇవి కఫాన్ని ప్రబలింపజేస్తాయి. ఈ అన్నింటి కలయిక వల్ల కలిసిన దోష వికృతి కలుగుతుంది. అలాగే, అననుకూలమైన, పూర్తిగా జీర్ణం కాని, అసమయ భోజనం, పరస్పర విరుద్ధమైన పదార్థాలు తినడం వల్ల కూడా కలిసిన వ్యాధులు వస్తాయి. పాడైన మద్యం, నీరు, ఎండిన కూరగాయలు, మూలికలు, నూనెపిండి, పాడైన మాంసం, పాడిన చేపలు తినడం వల్ల కూడా దోషాలు వికృతమవుతాయి. ఇలాంటి ఆహారాలు, దేహధాతువుల వికృతి, కలహం, ఆవేశం, భూతబాధ, శరీరంలో వాయువు పెరగడం వల్ల కూడా వ్యాధులు వస్తాయి. పాడైన ఆహారం, అధిక కఫం, జన్మ సమయంలో గ్రహ దోషాలు, అనుచితాచరణ, పాపకర్మలు, ప్రసూతి సమయంలో స్త్రీలకు జరిగిన అసమర్థత, అనుచిత చికిత్సలు—ఇవి కూడా వ్యాధులకు కారణం. ఈ కారణాల వల్ల దోషాలు కోపగించి వ్యాధి మార్గాన్ని అనుసరిస్తే, వెంటనే పునర్జీవన చికిత్సలు చేపట్టాలి; లేకపోతే దోషాలు త్వరగా శరీరాన్ని పీడిస్తాయి. ఇప్పుడు ధన్వంతరి ఇలా వివరించాడు: అన్ని జ్వరాల మూలాన్ని వివరించబోతున్నాను. జ్వరం అనేది వ్యాధుల అధిపతి, పాపం, మృత్యువు యొక్క రాజు, భక్షకుడు, అంతం కలిగించేది; ఇది రుద్రుడు దక్ష యజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేసినప్పుడు ఆయన కోపంతో జన్మించింది. ఆ జ్వరం, మండుట, మోహం, పాపంతో కూడినదిగా, ఉగ్రంగా, అనేక పేర్లతో, అన్ని జీవులలో విభిన్న రూపాల్లో కనిపిస్తుంది. ఏనుగుల్లో దీనిని పాకల, గుర్రాల్లో అభితాప, గాడిదల్లో అలర్క, కుక్కల్లో కుక్రుర, మేఘాల్లో ఇంద్రమద, నీటిలో నీలికా, ప్రకాశించే ఔషధాల్లో జ్యోతి, భూమిలో ఊషర అంటూ పిలుస్తారు. కఫం పెరిగినప్పుడు మలబద్ధకం, వాంతులు, దగ్గు, కఠినత, చల్లదనం, చర్మం, అవయవాల్లో మచ్చలు, వాపులు వస్తాయి. ప్రతీ ఋతువుకి తగిన విధంగా ఇవి ప్రారంభమై పెరుగుతాయి; వాటి నివారణం కారణాల్లో చెప్పినట్టు, వ్యతిరేకమైన చర్యలు ఉపశమనం కలిగిస్తాయి. ఆహారరుచి కోల్పోవడం, అజీర్ణం, కఠినత, అలసట, హృదయంలో మండుట, జీర్ణక్రమం తప్పిపోవడం, నిద్ర, అలసట, వాయు వృద్ధి, నొప్పి, దోషాల కదలికలు—ఇవి లక్షణాలు. అధిక లాలాజలం, వాంతులు, ఆకలి లేకపోవడం, నోరులో రుచి లేకపోవడం, స్పష్టత, వేడి, అవయవాల్లో బరువు, తరచూ మూత్ర విసర్జన—ఇవి జీర్ణమైన ఆహారానికి సంబంధించినవి కావు, కానీ జీర్ణించని జ్వరం లక్షణాలు. ఆకలి, పొడివాటం, అవయవాల్లో తేలిక, జ్వరం తేలికగా ఉండటం, ఎనిమిది రోజుల తర్వాత దోషాల కదలిక—ఇవి జీర్ణమైన జ్వరం లక్షణాలు. జ్వరం స్వయంగా వచ్చినా, అంటువ్యాధిగా వచ్చినా, తల నొప్పి, మూర్చ, వాంతులు, శరీర మండుట, గొంతు, నోరు పొడిబారడం, రుచి కోల్పోవడం, జాయింట్ల నొప్పులు, నిద్రలేమి, మూర్ఛ, ఒళ్ళు గుబురుగా ఉండటం, జబ్బులు, అధికంగా మాట్లాడటం—ఇవి వాత, పిత్త దోషాల వల్ల కలుగుతాయి. వేడి పోవడం, ఆకలి లేకపోవడం, జాయింట్లు, తల నొప్పి, ఉమ్మివేయడం, శ్వాస తీసుకోవడంలో ఇబ్బంది, దగ్గు, పాండురోగం, చల్లదనం, కఠినత, కళ్ల ముందు చీకటి, తలనొప్పి, నిద్రా మత్తు—ఇవి కఫ, వాత దోషాలతో వచ్చే జ్వరం లక్షణాలు. చల్లదనం, కఠినత, చెమట, మండుట, అస్థిరత, దాహం, దగ్గు, కఫ, పిత్త కదలిక, మూర్ఛ, నిద్రా మత్తు, నోరులో పూత, చేదు రుచి—ఇవి కఫ, పిత్త కారణంగా వచ్చే జ్వరం లక్షణాలు. అన్ని లక్షణాలను తెలిసినవాడు, ఇక్కడ మళ్లీ మళ్లీ మండుటను అనుభవిస్తాడు; తర్వాత తీవ్రమైన నిద్ర, పగలు మేల్కొనడం, రాత్రి నిద్రలేమి కలుగుతాయి. ఎప్పుడూ నిద్ర ఉండొచ్చు, లేదా అస్సలు ఉండకపోవచ్చు; చెమట అధికంగా రావచ్చు లేదా రావకపోవచ్చు; పాటలు, నాట్యం, నవ్వు వంటి ప్రకృతి ప్రక్రియలు ఆగిపోతాయి. కళ్ళు కన్నీటితో, అపవిత్రంగా, ఎర్రగా, లోతుగా, రెప్పలు కంపించడంతో ఉంటాయి; కళ్ల పక్కన, తల, జాయింట్లు, ఎముకల్లో నొప్పి, తలనొప్పి వస్తుంది. చెవులు మోగడం, నొప్పి, లేదా చాలా చల్లగా ఉండటం, లేదా ఏమీలేకపోవడం; నాలుక కాలిపోవడం, మొండిగా, బరువుగా ఉండటం, అవయవాల జాయింట్లు బలహీనంగా, కంపించడంతో ఉంటాయి. రక్తం, పిత్తం ఉమ్మివేయడం, తల తిరుగడం, తీవ్రమైన దాహం; శరీరంలో నల్లటి లేదా ఎర్రటి మచ్చలు, వలయాలు కనిపించడం జరుగుతుంది. హృదయంలో నొప్పి, తరచూ విసర్జన, తక్కువ లేదా అధిక విసర్జన, నూనెబడ్డ నోరు, బలహీనత, గొంతు రాగం మారడం, అస్పష్టంగా మాట్లాడటం—ఇవి అన్నీ తీవ్రమైన జ్వరం లక్షణాలు. ఈ విధంగా, వ్యాధి, దోష భేదాలు, వాటి లక్షణాలు, కారణాలు, నివారణ, జ్వరం జననం, లక్షణాలు, వాటి ప్రబలత, పరిణామాన్ని గొప్పగా వివరించారు.