गरुडपुराणम्

ततः श्रद्धाविधिं प्रवक्ष्यामि। श्रद्धार्थं समुपविष्टः सन्तः, पूर्वं ब्राह्मणान् आमन्त्रयेत्—"यथेष्टं भोक्तुमर्हथ, वाङ्निग्रहं कृत्वा।" तेषां भोजनानन्तरं सप्तव्याधिनाशकं पितृस्तोत्रं पठेत्। सप्त व्याधयः कीर्त्यन्ते—दशार्णदेशे मृगः, पर्वते कृष्णमृगः, शरद्वीपे चक्रवाकः, मानससरोवरस्य हंसः, एते च। त एव कौरक्षेत्रे वेदविदः ब्राह्मणत्वेन जाताः। दीर्घयात्रायाः प्रवृत्ताः सन्तः, किं कारणं युष्माकं संकोचः इति पृच्छ्यते। अथ दक्षिणाभिमुखः, यज्ञोपवीतं प्राचीनावीतं कृत्वा, अर्घ्यं पुरस्तात् विसृजेत्—"ॐ, ये दग्धा अग्निना, ये च जीवन्ति, ये च अदग्धाः मम वंशे, पृथिव्यां दत्तेन तृप्यन्तु; तृप्ताः परमं स्थानं यान्तु।" इति घृतोदकेन मिश्रितं भोजनं कुशेषु भूमौ विकिरेत्। ततः ब्राह्मणाज्ञया आचमनीयं जलं दद्यात्। पूर्ववत् सावित्रीं त्रिः पठेत्, "मधुवात" त्रिचः जपेत्। "ॐ, प्रीयताम्" इत्येतत् देवब्राह्मणाय नैवेद्यं। "प्रियं भवतु" इति उक्ते, "एष शेषं" इति नैवेद्यं ब्रूयात्। इच्छितैः सह भोजयेत्। पितृब्राह्मणाय प्राचीनावीतं कृत्वा, "तृप्तोऽसि" इति नैवेद्यं। "तृप्ताः स्म" इति उक्ते, भूमौ जलं सिञ्चेत्, वृत्तं चतु:स्रं च चिह्नं कुर्यात्, तिलान् विकिरेत्। "ॐ, अमुकगोत्र, मम पिता, अमुकदेवशर्मन्, पत्नीसमेत, एष ते पिण्डासनं स्वधया।" इति मध्यरेखा मध्ये पितामहाय सावित्रीं, "मधुवात" त्रिचः जपेत्, घृतयुक्तं पिण्डं कुशेषु स्थापयेत्—"अमुकगोत्र, मम पिता, अमुकशर्मन्, पत्नीसमेत, एष ते पिण्डः स्वधया।" इत्येवमपि पितामहाय। पुनः सावित्रीं "मधुवात" त्रिचः जपेत्, पिण्डं पिण्डसमीपे विकिरेत्। "ये भुञ्जते प्रीयन्ताम्" इति कुशेषु हस्तं प्रक्षालयेत्, जलं पिण्डे सिञ्चेत्, "अमुकगोत्र, मम पिता, अमुकशर्मन्, पत्नीसमेत, एष ते जलम्; ये त्वां अनुयान्ति, तेऽपि स्वधां लभन्ताम्" इति पठेत्। पिण्डपात्रं अधः कृत्वा, हस्तौ संयोज्य, "पितरः, यथाभागं मुदन्तां पुष्यन्तु" इति जपेत्। वामहस्तेन जलं स्पृष्ट्वा, पृष्ठं परावृत्य, उत्तराभिमुखः, त्रिः प्राणं धारयित्वा, "षडृतुभ्यः नमः" इति पठेत्। पुनः वामहस्तेन पुष्पं दद्यात्। "अक्षतारिष्टं धर्मशान्तिपुष्टये मम भवतु।" दक्षिणाभिमुखः, "मम पितरः यथाभागं मुदन्तु" इति जपेत्। वस्त्रं मृदुं कृत्वा, हस्तौ संयोज्य, "नमः पितृभ्यः, नमः पितृभ्यः" इति पठेत्। "पितरः, अस्माभिः दत्तं भोजनं गृह्णीत" इत्येतद्गृहदर्शनम्। तदनन्तरं, "पितरः, अत्र निवसन्तु" इति सदा पठेत्। दर्शनानन्तरं, "एष वः वासः, पितरः" इति घोषयेत्, "अमुकगोत्र, एष वः वासः स्वधया" इति वस्त्रदाने। वामहस्तेन कुम्भं गृहीत्वा, पिण्डे जलं सिञ्चेत्—"ओजस्कर, अमृत, घृत, दुग्ध" इत्यादि पठेत्। शेषजलं पूर्वस्थापितपात्रेभ्यः पिण्डेषु सिञ्चेत्, पिण्डं आवाहयेत्, गन्धादीनि दद्यात्, कुशं पिण्डे स्थापयेत्, "ये चावलभुजः प्रीयन्ताम्, तृप्यन्तु, तेजस्विनः, ब्राह्मणाः, नूतनैर्नैवेद्यैः। इन्द्र, त्वं नेता" इति त्रिवारं पठेत्। एवं मातामहब्राह्मणाय आचमनीयं जलं दद्यात्। "ॐ, सुसिक्तं भवतु" इति भूमौ जलं सिञ्चेत्। "ॐ, देवाः सलिले निवसन्ति, सर्वं सलिलस्थं, शुभं सलिलं ब्राह्मणहस्ते स्थाप्यताम्।" "शुभं सलिलं भवतु" इति ब्राह्मणाय जलनैवेद्यं। "लक्ष्मीः पुष्पेषु, लक्ष्मीः पद्मे, लक्ष्मीः गोष्ठे, सदा सुखं भवतु" इत्यादि पुष्पनैवेद्यम्। "अक्षतारिष्टं धर्मशान्तिपुष्ट्यै स्थैर्याय च मम भवतु।" यद् विश्वे हितं, तद् सदा मम भवतु। "ॐ, अक्षतारिष्टं मम भवतु" इति यवान्ननैवेद्यं। "अमुकगोत्राणां पित्रादीनां पत्नीसमेतानां च, अयं भोज्यपेयादिदानं अक्षयम् अस्तु" इति तिलोदकं पितृप्रतिनिधिब्राह्मणहस्ते स्थाप्यते। ब्राह्मणः "एवं भवतु" इति वदेत्। मातामहानां चान्येषां च, "एष आशीः अक्षया भवतु" इति। "पितरः प्रसीदन्तु, वंशोऽयं वर्धताम्, हितकारिणः सम्पद्यन्ताम्, वेदाः स्थेयुः, श्रद्धा मा व्यगमदस्मात्, बहुदत्तारः स्याम, अन्नं बहु स्यात्, अतिथयः आगच्छेयुः, न कोऽपि भिक्षुकः स्यात्, न च वयं कस्यचित्। एते सत्यमाशीः सन्तु।" "साम्यम् अस्तु" इति उक्त्वा, अर्घ्याय स्थलशुद्धिः क्रियते। कुशं गृहित्वा पितृब्राह्मणं स्पृशेत्, "ॐ, स्वधा पितृपितामहप्रपितामहेभ्यः अमुकगोत्रेभ्यः अमुकनामधेयेभ्यः पत्नीसमेतभ्यः।" "स्वधा भवतु" इति उक्ते, घृतोदकेन धारां नैवेद्ये सिञ्चेत्—"त्वं पूषा, अमृतं, घृतम्।" ततः "ॐ, सर्वे देवाः यज्ञे प्रीयन्ताम्" इति यवोदकं देवब्राह्मणहस्ते स्थाप्यते। "प्रीयन्ताम्" इति उक्त्वा, "ॐ, देवतानाम्" त्रिवारं पठेत्। अधस्तात् मुखं कृत्वा, नैवेद्यपात्राणि सञ्चालयित्वा, शौचं कृत्वा, प्राचीनावीतः पूर्वाभिमुखः उपविशेत्। "ॐ, अमुकगोत्रे अमुकनामधेय ब्राह्मणाय पत्नीसमेताय श्राद्धस्थापनाय अयं रजतं ददामि" इति देवब्राह्मणाय दानम्। पुनः पितृब्राह्मणस्य नैवेद्यसमाप्तिं पृच्छेत्। समाप्तावस्ति इति ज्ञात्वा, नैवेद्ये क्षीरधारां सिञ्चेत्, तदनन्तरं अतिथिब्राह्मणाय पात्रं सम्यक् स्थापयेत्, "ॐ, दातृदातृ, धन्याः स्याम, ऋषयः अमृताः सत्यव्रताः, इदं मधु पिबन्तु, मुदन्तु, तृप्यन्तु, दिव्यैः पन्थाभिः गच्छन्तु" इति स्वर्गाय नैवेद्यं समर्पयेत्। "यज्ञपुत्राः जायेरन्, सर्वरूपेण दिवा पृथिवी आगच्छेताम्, पितरः सोमश्च अमृतत्वं यान्तु" इति देवान् विसर्जयेत्। "ॐ, आगच्छन्तु"—इति पितृब्राह्मणान् विसर्जयेत्। अप्रस्थितान् ब्राह्मणान् प्रत्याह्वयेत्। शेषनैवेद्यं गवां वा अन्येषां च दद्यात्। एवं श्राद्धविधिः प्रोक्तः, श्रवणेन पाठनेन वा पापं नाश्यति। यत्र कुत्रापि एष विधिः क्रियते, तत्र श्राद्धसिद्धिः। पितृभ्यः अक्षयपुण्यं, स्वर्गलाभश्च निश्चितः। अमावास्यायां कृतं श्राद्धं पितृभ्यः ब्रह्मलोकदायकम्। ब्रह्मा उवाच—अहं पुनः नित्यश्राद्धं यथापूर्वं विभागतः प्रवक्ष्यामि। "ॐ, अमुकगोत्राणां पित्रादीनां अमुकनामधेयानां पत्नीसमेतानां च, अन्नेन श्राद्धं करिष्ये" इति। आसनादिसंस्कारः अत्र, सर्वदेवतावर्जितः, विधेयः। वृद्धिश्राद्धं यथापूर्वं विभागतः प्रवक्ष्यामि। पुत्रोत्पत्तौ वा मुखदर्शनकाले वा, वृद्धिश्राद्धं प्राचीनावीतं पूर्वाभिमुखं यवबदरीकुशैः देवस्थानपूजनान्तं दक्षिणतो दानं कृत्वा, सम्यक् कार्यम्। दक्षिणजानुं गृहीत्वा, अद्य वृद्ध्यर्थं अमुकस्य, अमुकाङ्गानां प्रपितामह्यादीनां मातृह्यादीनां, अमुकनामधेयानां, अमुकगोत्रदेवीभ्यः, सत्यसंज्ञावसुभ्यः सर्वेभ्यश्च, अन्नेन श्राद्धं करिष्ये—इति देवब्राह्मणाय आवाहनम्। "करिष्ये" इति उक्त्वा, अन्येषां देवब्राह्मणानामपि आवाहनम्। ततः वृद्ध्यर्थं अमुकस्य, अमुकगोत्रस्य, मम प्रपितामह्यै अमुकनाम्न्यै, नान्दीमुखश्राद्धं अन्नेन करिष्ये—इति प्रपितामह्यै ब्राह्मणाय आवाहनम्। "करिष्ये" इति उक्त्वा, मातामह्यादीनामपि आवाहनम्। देवपितृसर्वदेवताब्राह्मणात् श्राद्धकर्मणः अनुमतिं याचेत्। आसने—"ॐ, सर्वे देवाः आगच्छन्तु, एतद्विषयं शृण्वन्तु, कुशासने उपविशन्तु।" "ॐ, सर्वे देवाः शृण्वन्तु, ये व्योम्नि, ये पृथिव्याम्, ये ज्वालायाः जिह्वायाम्, ये चात्र, कुशासने मुदन्तु।" "ॐ, आगच्छन्तु"—इति सर्वदेवतावाहनं, गन्धान्नादीनां च दानम्। अक्षयत्वनिश्चयार्थं जपः। ततः प्रपितामह्यादिभ्यः अनुमतिं याचेत्, आसनदानं, गन्धान्नादीनि च दद्यात्, अक्षयत्वनिश्चयार्थं जपः। एवं पितामह्यै, मातर्यै च। ततः प्रपितामहाय अनुमतिं याचेत्, आसनं, आवाहनं, गन्धान्नादीनि च दद्यात्, वृद्धमातामह्यादिभ्यश्च अनुमतिं याचेत्। "ॐ, सत्यसंज्ञावसुभ्यः, देवतानां, अयं घृतोदकशाकबदरीदधियुक्तं भोजनं निषिद्धवर्जितं दत्तम्।" "ॐ, अमुकगोत्रस्य, मम पितामह्यै, अमुकनाम्न्यै, नान्दीमुख्यै, बदरीदधियुक्तं भोजनं दत्तम्।" एवं मातामह्यादिभ्यः। एकपिण्डश्राद्धं पूर्वं कर्तव्यम्। तत्र भेदः शृणु। पूर्वं आवाहनं, पाद्यं, आसनं च। "अद्य अमुकगोत्रस्य मम पितुः अमुकनाम्नः, वार्षिकं एकपिण्डश्राद्धं अन्नेन करिष्ये।" अनुमतिः, आसनं, गन्धान्नादीनि, अन्नप्रस्तावनं च। प्राचीनावीतं उत्तराभिमुखं जपः, अतिथिश्राद्धं च। पुनः मृतान् स्मृत्वा, दक्षिणाभिमुखः, प्राचीनावीतः, अवशेषे समीपे, "दग्धा अग्निना" इति अन्नविकिरणम्। "अमुकगोत्रस्य मम पितुः अमुकनाम्नः, एषां जलं स्थाप्यताम्; ये त्वां अनुयान्ति, तेषामपि स्वधा" इति जलं रेखायाम्। शेषं पूर्ववत्। सपिण्डीकरणं प्रवक्ष्यामि, संवत्सरान्ते वा संवत्सरकाले वा कर्तव्यम्। सम्यक् काले कृतं मृतस्य पितृलोकदायकम्। अपराह्णे सपिण्डीकरणं कार्यम्, यथापूर्वम्। पितृब्राह्मणानाम् आमन्त्रणम्। "ॐ, पुरूरवः द्रवससंज्ञकाः देवताः, एष आसनं" इति वामपार्श्वे आसनदानम्। आवाहनं च। ततः पितामहपितामहपितामहानां पत्नीसमेतानां श्राद्धं, अनुमतिः, त्रिपात्रप्रस्तावनं, कुशप्रदानं, अन्येन पात्रेण आच्छादनं, अक्षयत्वनिश्चयः, एवं पितृपत्नीपात्रे अनुमतिः, मृतनाम्नि श्राद्धस्य अनुमतिः, देवपात्रे अक्षयत्वनिश्चयः। एतेषां समापनानन्तरं पितामहपितामहपितामहानां पात्राणि क्रमशः सञ्चालयेत्। आवरणं कृत्वा, "ॐ, ये पितरः यमलोके समाना मनसा, तेषां लोकः स्वधया, यज्ञो देवेषु स्थाप्यताम्।" "ॐ, ये पितरः जीवन्मध्ये समाना मनसा, ये मम जीवन्मध्ये, तेषु शतं वर्षाणि संपदस्तिष्ठन्तु" इति द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां, पितृपात्राजलं पितामहपितामहपात्रयोः सिञ्चेत्, पितामहानां पात्रं परित्यज्य, तयोः पात्रयोः जलं कुशं च पितृपात्रे स्थापयेत्। ततः शुद्धजलार्घ्यं पितृपुरोहितहस्ते दद्यात्, पुष्पं पात्रे स्थापयित्वा, शिरःपाणिपादान् स्पृशेत्। अन्यत् जलार्घ्यं पुरोहितहस्ते दद्यात्, उभाभ्यां हस्ताभ्यां पात्रं उत्तोल्य, "ॐ, भगवतः" इति मन्त्रं पठेत्, "ॐ, अमुकगोत्रस्य मम पितामहः अमुकनामधेयः पत्नीसमेतः, एष ते अर्घ्यः स्वधया" इति। तेनैव पितृपात्रेण, स्वल्पार्घ्यजलं कुशेन सह गृहित्वा, पितृपूजनार्थं अन्येन पात्रेण आच्छाद्य, दक्षिणपार्श्वे पितृपुरोहितस्य अधः स्थापयेत्—"एष पितृस्थानम्।