गरुडपुराणम्

उत्तरशृङ्गे जाता देवी, पृथिव्यां पर्वतस्वरूपा स्थित्वा ब्रह्मणः अनुमतिः प्राप्ता, यथा इच्छसि, तद्गमनम् अनुमितम्। ततः ब्रह्मा व्यासाय श्राद्धविधिं विवृणोति, यः पुरुषाणां भोगमोक्षप्रदः। आदौ ब्रह्मणान्, विशेषतः ब्रह्मचर्यव्रतान्, आमन्त्रयेत्। यज्ञोपवीतम् दक्षिणतो धारयित्वा, देवतान् आमन्त्रयेत्; वामतो धारयित्वा, पितृन् आमन्त्रयेत्। ततः मन्त्रैः वचोभिः पादप्रक्षालनं कुर्यात्। "ॐ, स्वागतम्," इति सन्मानपूर्वकं उच्यते। ते प्रत्युत्तरं यदा वदन्ति—"सुस्वागतं,"—तदा "सर्वदेवताभ्यः एष पादोदकं अर्घ्यम्, स्वाहा," इत्युक्त्वा, ब्रह्मणानां पादे कुशसंयुक्तं जलं देवदत्तं अर्घ्यम् ददाति। दक्षिणाभिमुखं वामोपवीतं धारयित्वा, स्वगोत्राणां पितरः, पितामहः, प्रपितामहः, नामगोत्रसहितं, "एष पादोदकं अर्घ्यम्, स्वधायै," इत्युक्त्वा, ब्रह्मणानां पादे कुशपुष्पसंयुक्तं जलं पितृदत्तं अर्घ्यम् ददाति। मातृपितरः च अन्ये च, "एष आचमनार्थं, स्वाहा, स्वधायै," इत्युक्त्वा, अर्घ्यम् ब्रह्मणानां हस्ते स्थापयेत्, पुष्पाणि च ददाति। "ॐ, एष आसनं, एत्र आसनं," इत्युक्त्वा, सप्तव्याहृतिं पठेत्—"ॐ भुः, ॐ भुवः, ॐ स्वः, ॐ महः, ॐ जनः, ॐ तपः, ॐ सत्यम्"—दिव्यब्रह्मणान् पूर्वाभिमुखं, पितृब्रह्मणान् उत्तराभिमुखं उपवेशयेत्। "ॐ, देवतानां, पितृणां, महायोगिनां नमः, स्वधायै, स्वाहायै, सदा सन्निधिं," इति त्रिवारं पठेत्। "ॐ, अद्य, अस्मिन स्थले, अस्मिन मासे, अस्मिन नक्षत्रे, अस्मिन काले, स्वगोत्राणां पितरः, पितामहः, प्रपितामहः, नामगोत्रसहितं, श्राद्धं करिष्ये, सार्वदेवतादिभिः आरम्भः," इत्युक्त्वा, "ॐ सर्वदेवताभ्यः, स्वाहा," "ॐ सार्वदेवताः आह्वयामि," इत्यादि। "आह्वयामि" इत्युक्त्वा, "ॐ सार्वदेवताः आगच्छन्तु, एष हविः शृण्वन्तु, एष कुशासनं उपविशन्तु, आकाशस्थाः, ऊर्ध्वस्थाः, यज्ञार्हाः, एष कुशासने मुदन्तु," इत्यादि। "औषधयः सोमेन संवादन्ते, ब्राह्मणः यत्र कर्म करोति, तं सोमराजाय ददामि," इत्युक्त्वा, "महाबलाः सार्वदेवताः श्राद्धाय नियुक्ताः आगच्छन्तु, श्रुद्धाः सन्तु," "राक्षसाः, दुष्टात्मनः यज्ञस्थानात् निवार्यन्तु," इत्युक्त्वा, यवः त्रिवारं विक्षिप्येत्। "ॐ, पात्रं निर्मास्ये," "ॐ, कुरु," इति अनुमत्य, शुद्धिकरणेन पात्रं शुद्धयेत्। "ॐ, दिव्याः आपः पानाय शुभाः, अस्माकं अनुकूलं प्रवाहन्तु," इत्युक्त्वा, पात्रे जलं ददाति। "ॐ, त्वं यवः, वैरं, द्वेषं अपाकुरु," इत्युक्त्वा, यवः ददाति। "सुगन्धा, अजिता, सर्वजीवाधिपः, श्रीं आह्वयामि," इत्युक्त्वा, गन्धं ददाति। "दिव्याः आपः, क्षीरजाः, आकाशस्थाः, पृथिव्यां स्थिताः, सुवर्णवर्णाः, यज्ञार्हाः, शुभाः आपः अनुकूलाः, अनुग्रहयन्तु," "एष अर्घ्यम्, नमः," इत्युक्त्वा, ब्राह्मणस्य हस्ते जलं ददाति, ततः तेनैव जलं पात्रं शुद्धयेत्, शुद्धिकरं छादनं ब्राह्मणस्य समीपे स्थापयेत्। छन्नं जलं प्रथमं पात्रे स्थापयेत्, तदुपरि कुशं स्थापयेत्। "सर्वदेवताभ्यः नमः; गन्धः, पुष्पः, धूपः, दीपः, वस्त्रं, यज्ञयुगस्य शुद्धिकर्म," इत्युक्त्वा, गन्धादानं निष्कलंकं भवतु। "एवमस्तु," इत्येतत् ब्राह्मणस्य उत्तरम्। ततः अनुमत्य, "पितरः, पितामहः, प्रपितामहः, मातामहः, प्रमातामहः, तेषां वृद्धाः, तेषां पत्न्यः च श्राद्धं करिष्ये," इति उद्घोषयेत्। ब्राह्मणाः "कुरु" इत्युक्त्वा, त्रिवारं "ॐ, देवतानां पितृणां च" इति पठेत्। "ॐ, अमुकगोत्राणां, पितरः, पितामहः, नामसहितं, तेषां पत्न्यः, एष आसनं स्वधायै," इत्युक्त्वा, ब्राह्मणस्य वामपार्श्वे आसनं ददाति। "ॐ, पितृन् आह्वयामि," इत्युक्त्वा, "ॐ, तेजस्विनः, दीप्तिमन्तः, शतं पितरः आह्वयामि," इत्यादि। "मृदवः पितरः, अग्निष्वात्ताः, दिव्यमार्गेण श्राद्धे मुदन्तु, स्वधायै, अशिषः ददन्तु," "देवताः, पितरः, राक्षसाः यज्ञस्थानात् निवार्यन्तु," इत्युक्त्वा, तिलं विक्षिप्येत्। पूर्वदिशि पात्रे जलं स्थापयेत्। "तिलः सोमाय अर्पितः, देवैः निर्मितः, प्राचीनजलेन मिश्रितः, स्वधायै, पितृलोकं तुष्टिं ददातु, स्वाहा," इत्युक्त्वा, तिलं ददाति। गन्धपुष्पं सम्यक् दत्त्वा, पितृपात्रं उत्थाप्य, "देव," इत्युक्त्वा, "अमुकगोत्रस्य पितरः, अमुकदेवशर्मन्, तव पत्न्या सह, एष अर्घ्यम् स्वधायै," इत्युक्त्वा, अशुद्धं पात्रं वामपार्श्वे स्थापयेत्, दक्षिणपार्श्वे कुशोपरी स्थापयेत्, "ॐ, पितृस्थानं," इत्युक्त्वा, पात्रं अधोमुखं स्थापयेत्। "ॐ, पितृलोकाः, पितृस्थानानि शुद्ध्यन्तु; त्वं पितृस्थानम्," इत्युक्त्वा, अधोमुखं पात्रं स्पृशेत्। "अमुकगोत्रस्य पितरः, पितामहः, प्रपितामहः, तव पत्न्या सह, गन्धः, पुष्पः, धूपः, दीपः, वस्त्रं, यज्ञोपवीतम्, स्वधायै; पितृपावनेन जलं, गन्धादि ददाति। गन्धादि दानं अक्षयम् अस्तु। संकल्पः सिद्ध्यतु," इत्येतत् ब्राह्मणस्य वचनम्। मातृपितरः च अन्ये च अनुमत्य, "देव," इत्युक्त्वा भूमिं मार्जयेत्। तदनन्तरं, घृतमिश्रितं भोजनं गृहित्वा, दक्षिणोपवीतं धारयित्वा, पितृब्रह्मणं प्रति उद्घोषयेत्—"ॐ, अग्नौ विधिं करिष्ये," ब्राह्मणस्य "कुरु" इत्युक्त्वा, "ॐ, अग्नये हविप्रवाहाय, स्वाहा," इत्युक्त्वा, देवब्रह्मणस्य हस्ते द्वे हविः ददाति, शेषं पिण्डाय, शेषं पितृपात्रे, मातृपित्रपात्रे च स्थापयेत्। पात्रं स्थापयित्वा, छादनं कुशं स्थापयेत्, उभयेन हस्तेन अधोमुखं पात्रं गृहित्वा, "ॐ, पृथिवी पात्रम्, दिवः छादनम्; अमृतं ब्राह्मणमुखे ददामि, स्वाहा," इत्युक्त्वा, पात्रस्य संस्कारः। विष्णुः त्रिविक्रमं भूमिं माप, धूलिसंक्षिप्तं; "विष्णो, हविः रक्ष," इत्युक्त्वा, ब्राह्मणस्य अंगुष्ठं मध्यभागे स्थापयेत्। "अपहत" इत्युक्त्वा, यवः त्रिवारं विक्षिप्येत्। "ॐ, सर्वमशुद्धं अपहत; राक्षसाः, यक्षाः, पिशाचसमूहाः मया हताः; यातुधानाः विनष्टाः," इत्युक्त्वा, सिद्धार्थबीजं विक्षिप्येत्। धूलिलोचनदेवताभ्यः, घृतजलादिसंयुक्तं हविः "स्वाहा" इत्युक्त्वा, जलं कुशं च ददाति। "ॐ, हविः अक्षयम् अस्तु; संकल्पः सिद्ध्यतु।" पश्चात्, वामोपवीतं धारयित्वा, घृतसंयुक्तं भोजनं पितृब्रह्मणपात्रे स्थापयेत्, तदुपरि कुशं भूमिस्पृशं स्थापयेत्। "ॐ, पृथिवी पात्रम्," इत्युक्त्वा, उभयेन हस्तेन उत्तानं पात्रं गृहित्वा, "ॐ, विष्णु," इत्युक्त्वा, ब्राह्मणस्य अंगुष्ठं उत्तानं स्थापयेत्। "अपहत" इत्युक्त्वा, तिलं विक्षिप्येत्। वामजानुना भूमिस्पृशं, "अमुकगोत्रस्य पितरः, पितामहः, तव पत्न्या सह, घृतजलादिसंयुक्तं, निषिद्धवर्जितं, स्वधायै," इत्युक्त्वा, संकल्पं स्थापयेत्। "ॐ, पोषकवाहक, अमृत, घृत, क्षीर, मधुरस, स्वधायै, पितरं तुष्टिं कुरु," इत्युक्त्वा, दक्षिणाभिमुखं जलं ददाति। "ॐ, श्राद्धं निष्कलंकं भवतु; संकल्पः सिद्ध्यतु। ॐ, पृथिवी, आकाश, दिवः—सवितुः तेजः ध्यानयेम; सः नः प्रचोदयात्।" हविः दत्त्वा, "मधुरः वातः वातु, नद्यः मधुराः स्युः, औषधयः मधुराः, रात्र्यः, प्रातः मधुरः, भूमिरजः मधुरः, दिवः पिता मधुरः, वृक्षाः मधुराः, सूर्यः मधुरः, गावः मधुरा," इत्युक्त्वा, "मधु, मधु, मधु" पठेत्। "यथेष्टं भुङ्क्त," इत्युक्त्वा, तेषां भोजनानन्तरं, सप्तव्याध्यर्थं पितृस्तोत्रं पठेत्। सप्त व्याधयः—दशार्णे मृगः, पर्वते कृष्णमृगः, शरद्वीपे चक्रवाकः, मानससरोवरस्य हंसः। ते कुरुक्षेत्रे वेदविद् ब्राह्मणरूपेण उत्पन्नाः। दीर्घयात्रायाः अनन्तरं, किमर्थं क्लान्ताः? पश्चात्, दक्षिणाभिमुखं, वामोपवीतं धारयित्वा, समक्षं हविः विसृजेत्। "ॐ, अग्निना दग्धाः, जीवन्तः, अदग्धाः, अमुकगोत्रस्य, भूमौ दत्तेन तुष्टिं यान्तु; तुष्टाः उत्तमं स्थानं प्राप्नुवन्तु," इत्युक्त्वा, घृतजलसंयुक्तं हविः कुशोपरी भूमौ विक्षिप्येत्। ततः ब्राह्मणस्य आदेशानुसारं, आचमनार्थं जलं ददाति। पूर्ववत् सावित्रीं च "मधुवात" त्रिवारं पठेत्। "ॐ, प्रीयताम्," इत्युक्त्वा, देवब्रह्मणाय दानम्। "प्रीयते," इत्युक्त्वा, "शेषं भोजनम्," इत्युक्त्वा, इच्छितैः सह भुङ्क्त। पितृब्रह्मणाय वामोपवीतं धारयित्वा, "तुष्टः," इत्युक्त्वा, दानम्। "तुष्टाः," इत्युक्त्वा, भूमौ जलं विक्षिप्य, वृत्ताकारं चतुर्गुणं च चिह्नं कृत्वा, तिलं विक्षिप्येत्। "ॐ, अमुकगोत्रस्य पितरः, अमुकदेवशर्मन्, तव पत्न्या सह, एष पिण्डासनं स्वधायै," इत्युक्त्वा, मध्यरेखायां पितामहाय सावित्रीं च "मधुवात" त्रिवारं पठेत्, घृतसंयुक्तं पिण्डं कुशोपरी स्थापयेत्, "अमुकगोत्रस्य पितरः, अमुकशर्मन्, तव पत्न्या सह, एष पिण्डः स्वधायै," इत्युक्त्वा, मध्यरेखायां पितामहाय। ततः सावित्रीं च "मधुवात" त्रिवारं पठेत्, पिण्डं पिण्डसमीपे विक्षिप्येत्। "यः भुङ्क्ते, सः प्रीयताम्," इत्युक्त्वा, हस्तं कुशे अपिमार्जयेत्, पिण्डं जलं प्रक्षालयेत्, "अमुकगोत्रस्य पितरः, अमुकशर्मन्, तव पत्न्या सह, एष जलं; ये त्वां अनुयान्ति, तेषां अपि स्वधायै," इत्युक्त्वा, पिण्डपात्रं अधोमुखं स्थापयेत्, हस्तं संयोज्य, "पितरः, यथाविभागं मुदन्तु, समृद्धिं यान्तु," इत्युक्त्वा, जलं वामहस्तेन स्पृशेत्, पृष्ठं कृत्वा, उत्तराभिमुखं, त्रिवारं श्वासं धृत्वा, "षडृतुभ्यः नमः," इत्युक्त्वा। वामहस्तेन पृष्ठं कृत्वा, पुष्पं ददाति। अक्षतं च अरिष्टं मे पुण्यं, शान्तिं, पोषणं ददातु। दक्षिणाभिमुखं, "पितरः यथाविभागं मुदन्तु," इत्युक्त्वा, वस्त्रं विमोच्य, हस्तं संयोज्य, "पितरः नमः," "पितरः, अस्माभिः दत्तं भोजनं स्वीकरोतु," इत्युक्त्वा, गृहदर्शनं। ततः, "पितरः, अत्र सदा निवसन्तु," इत्युक्त्वा, "एष स्थानं, पितरः," "अमुकगोत्रस्य एष स्थानं स्वधायै," इत्युक्त्वा, वस्त्रं ददाति। वामहस्तेन जलपात्रं गृहित्वा, पिण्डे जलं प्रक्षिप्य, "पोषकवाहक, अमृत, घृत, क्षीर," इत्यादि पठेत्। पूर्वं स्थापितं जलं शेषं, प्रत्येकपिण्डे प्रक्षिप्य, पिण्डं आह्वयेत्, गन्धादि ददाति, कुशं पिण्डे स्थापयेत्, "यः भुङ्क्ते, सः मुदन्तु, तेजस्विनः, ब्राह्मणाः, नव्यं हविः प्रीयताम्। इन्द्रः नायकः," इत्युक्त्वा, त्रिवारं पठेत्।