गरुडपुराणम्

निवीत्याः विधिना श्रद्धालुजनः सन्तुष्ट्यर्थं सनकं, सनन्दनं, सनातनं, कपिलं, आसुरीं, वोढुं, पञ्चशिखं, मानवस्य हविर्वाहकं, अनलम्, सोमं, यमं, अर्यमणं च प्रणम्य तान् तुष्टिं याचते। प्राचीनावीत्याः विधिना अग्निष्वात्तपितृन्, सोमपापितृन्, बर्हिषदपितृन् च सन्तुष्ट्यर्थं प्रणमति। यमाय, धर्मराजाय, मृत्यवे, अन्तकाय, वैवस्वताय, कालाय, सर्वभूतविनाशकाय, औदुम्बराय, दध्नाय, नीलाय, परमेष्ठिने, वृकोदराय, चित्राय, चित्रगुप्ताय च नमस्कृत्य तान् तुष्टिं याचते। ब्रह्मादिप्रभृति स्तम्भपर्यन्तं विश्वं तुष्टिं याचते। पितृभ्यः, पितामहेभ्यः, प्रपितामहेभ्यः, मातृभ्यः, पितामहीभ्यः, प्रपितामहीभ्यः, मातामहेभ्यः, प्रमातामहेभ्यः, वृद्धप्रमातामहेभ्यः च प्रणम्य तुष्टिं याचते। अधः, ऊर्ध्व, मध्यमपितरः, सौम्या, गताः, धर्मिष्ठाः च पितृस्मरणे रक्षां याचन्ति। कुलप्रवृत्त्या प्रथममुष्टिः पितुः अर्प्यते। "अङ्गिरसः पितरः, अथर्वणः, भृगवः पितरः" इति स्मृत्वा यज्ञायोग्येषु सौभाग्यं, शुभमना याचते। सौम्या अग्निष्वात्ताः दिव्यपथैः यज्ञे आगत्य हविषां आस्वादनं कृत्वा आशीर्वादं ददतु। स्वधा रूपेण अमृतं, घृतं, दुग्धं, मधु, हविषां च वहित्वा पितरं तुष्टिं याचते। पितृभ्यः, पितामहेभ्यः, प्रपितामहेभ्यः, मातामहेभ्यः, प्रमातामहेभ्यः, वृद्धप्रमातामहेभ्यः च प्रणम्य तुष्टिं याचते। पितामहे अर्पणं कृत्वा "पितरः न नष्टाः, पितरः तुष्टाः, पितरः स्वधां पिबन्ति, त्रीषु लोकेषु शुद्धेषु च पिबन्तु" इति जाटवेदसः स्वधया यज्ञं सम्यक् कुर्यात्। "वायवः सत्यम्, नद्यः मधु, ओषधयः मधु, रात्रयः मधु, भूमिः मधु, द्युः पितरः, वृक्षाः मधु, सूर्यः मधु, गौः मधु" इति मधुरभावं याचते। प्रपितामहे अर्पणं कृत्वा "सारभूतपितरः, बलपितरः, जीवनपितरः, स्वधापितरः, भयपितरः, क्रोधपितरः, गृहपितरः, दत्तपितरः, दधिपितरः, वस्त्रपितरः" इति प्रणम्य तुष्टिं याचते। मातामहेभ्यः त्रिमुष्टिं, ततः मातृसंबन्धिभ्यः अर्प्यते। यः कुलोत्पन्नः अपुत्रः मृतः, तस्य तुष्ट्यर्थं यत् वस्त्रनिष्पीडितं जलं दत्तं तेन तुष्टिं याचते। ब्रह्मा उवाच—वैश्वदेवविधिं वर्णयामि। अग्निं प्रज्वाल्य, "अग्निं दूरं प्रेषयामि, शत्रुस्रोतः यमलोकं गच्छतु, जातवेदाः इह स्थातु, देवेषु हविः वहतु" इति प्रार्थयति। "पावक, वैश्वानर, इदं तव आसनं, अग्निमन्त्रेण, त्रिसन्ध्यायां वैश्वानरं जागारयामि। वैश्वानरः उभयतः गच्छतु, अग्निः दिवि, अश्वपीठे, पृथिव्यां, औषधिषु, वैश्वानरः पीठे, दिव्ये अग्नये नमः, रात्रौ षष्ठः भवतु" इति प्रार्थयति। "प्रजापतये, सोमाय, बृहस्पतये, अग्निसोमाय, इन्द्राग्नये, दिव्यपृथिव्यै, इन्द्राय, सर्वदेवेभ्यः, ब्रह्मणे, आपः, ओषधिवृक्षेभ्यः, ग्रहभ्यः, दिव्यदेवेभ्यः, इन्द्राय, इन्द्रपुत्रेभ्यः, यमाय, यमपुत्रेभ्यः, दिवि सर्वभूताय, पृथिवीपितृभ्यः, लोके दुःखितभूताय, पोषणं याचते; पोषणनाथः पोषणं ददातु; चाण्डालनाथः चाण्डालपतनं पोषणं ददातु" इति अर्पणं कृतम्। ब्रह्मा उवाच—द्विजानां सन्ध्याविधिं संक्षेपेण कथयामि। शुद्धः अशुद्धः वा, यः कमपि स्थितौ, पद्मनयनं स्मरति, सः बहिरंतरशुद्धः भवति। गायत्री छन्दः, विश्वामित्रः ऋषिः, त्रिपादः, समुद्राः उदरम्, चन्द्रसूर्यौ नेत्रे, अग्निः मुखम्, विष्णुः हृदयम्, ब्रह्मा-रुद्रौ शिरः, रुद्रः शिखा। उपनयनार्थं। "भूः पादे, भुवः जानु, स्वः हृदय, महः शिरः, जनः शिखा, तपः कण्ठ, सत्यम् ललाट" इति। "हृदयाय नमः, भूः स्वाहा शिरः, भुवः वौषट् शिखा, स्वः हुं कवच, भूः भुवः स्वः फट् अस्त्र" इति। "भूः, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः, सत्यम्" इति त्रिपदविधिः। "आपः, तेजः, सारः, अमृतं, ब्रह्म, भूः, भुवः, स्वः" इति। "सूर्यः" इत्यादि, "आपः शुद्धयन्तु" इत्यादि, "अग्निः" इत्यादि। "वरदायिनी देवी आगच्छतु!" इति प्रार्थना। प्रातःकाल ब्रह्मा देवता। सन्ध्या गायत्री, रक्ताङ्गी, रक्तवस्त्रधारिणी, महाहंसारूढा, पुष्करस्थिता। कमण्डलुं धारयन्ती, शान्ता, जपमालावती। मध्याह्ने श्वेतरूपेण वरदायिनी आगच्छतु। महेश्वरी, सावित्री, श्वेतवस्त्रधारिण्यः, वृषारूढा, त्रिशूलवरदायिनी। अपराह्णे वरदायिनी सरस्वती, पलाशपुष्पसदृशी, वैष्णवी गरुडारूढा। पीतवस्त्रधारिणी, शङ्खचक्रगदापद्मधारिणी, श्वेतवर्णा, सूर्यमण्डलस्थिता। श्वेतपद्मारूढा, श्वेतपुष्पविभूषिता। "आपः आगच्छन्तु, आनन्दं कुर्युः, बलं ददातु" इति प्रार्थना। महेरणदर्शनार्थं—"युष्माकं शुभसारः, यः मातृवत् सुताय दत्तः, तं अस्मभ्यं दत्त" इति। "युष्माकं वृद्ध्यर्थं उपगतः, आपः, सन्ततिं दत्त" इति। "आपः, ओषधयः अस्माकं अनुकूलाः सन्तु, विरोधिभ्यः प्रतिकूलाः सन्तु" इति। "यथा स्वेदधूलिः क्षालयते, तथा आपः मनः शुद्धयन्तु, यथा घृतं शुद्धयन्तु" इति। "सत्यं, रीतिः तपसः उत्पन्ना; तस्मात् रात्रिः; ततः समुद्रः; समुद्रात् संवत्सरः; दिनरात्रे; सर्वं चराचरं; सृष्टा सूर्यचन्द्रौ, दिवि, पृथिव्यां, अन्तरिक्षे, ऊर्ध्वलोकेषु" इति। गायत्री—विश्वामित्रः ऋषिः, गायत्री छन्दः, साविता देवता; जपार्थं। "रश्मयः जातवेदसं वहन्ति, सूर्यं सर्वे पश्यन्ति" इति। "देवानां मुखं उदितम्, मित्रवरुणाग्नीनां नेत्रम्, दिवि पृथिव्यां अन्तरिक्षे, सूर्यः सर्वस्य आत्मा" इति। "दिव्यं नेत्रं दीप्तम्, शतं शरदः पश्येम, शतं शरदः जीवेम, शतं शरदः शृणवेम" इति। "नेत्रं सर्वत्र, मुखं सर्वत्र, बाहू सर्वत्र, पादौ सर्वत्र; द्वाभ्यां बाहुभ्यां पृथिवीं धारयति; एकः देवः सर्वं सृजति" इति। देवाः मार्गं जानन्ति, अज्ञाः न; मनसः स्वामी अर्पणं स्वीकरोतु। "स्वाहा" इति मन्त्रजपः। उत्तरशिखरे उत्पन्ना, पृथिव्यां पर्वतरूपा, ब्रह्मणा अनुमत्ता, देवी यथेष्टं गच्छतु। ब्रह्मा उवाच—व्यास, श्राद्धविधिं वर्णयामि, यः भोगमोक्षप्रदः। प्रथमं ब्रह्मणान् आमन्त्र्य, विशेषतः ब्रह्मचारिणः। दक्षिणावर्तेन यज्ञसूत्रेण देवताः, वामावर्तेन पितरः आमन्त्र्य, पादप्रक्षालनं मन्त्रैः शब्दैः कुर्यात्। "सुस्वागतं" इति विनयेन उक्त्वा, "सुस्वागतं" इति प्रत्युत्तरं श्रुत्वा, "सर्वदेवभ्यः अर्घ्यं, स्वाहा" इति पादे जलदर्भमिश्रं ब्रह्मणानां देवतार्घ्यरूपेण अर्प्यते। ततः दक्षिणदिशं, वामसूत्रेण, गोत्रानुसारं, नामकुलं स्मृत्वा, "पितृभ्यः अर्घ्यं, स्वधा" इति जलदर्भपुष्पमिश्रं ब्रह्मणानां पितृरूपेण अर्प्यते। तथा मातामहेभ्यः, अन्येभ्यः, "अचमनार्थं, स्वाहा, स्वधा" इति अर्घ्यं ब्रह्मणानां हस्ते दत्त्वा, पुष्पं च अर्प्यते। "आसनं सन्नद्धम्, इदं सन्नद्धम्" इति उक्त्वा, सप्तशब्दानि—"भूः, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः, सत्यम्"—उच्चार्य, देवब्राह्मणान् पूर्वदिशि, पितृब्राह्मणान् उत्तरदिशि उपवेशयति। "देवताः, पितरः, योगिनः, स्वधास्वाहाय नमः, सदा सन्निधिं कुर्युः" इति त्रिवारं जप्यते। "अद्य, अस्मिन स्थले, अस्मिन मासे, अस्मिन नक्षत्रे, अस्मिन समये, अस्मिन गोत्रे, पितृभ्यः, पितामहेभ्यः, प्रपितामहेभ्यः, नामकुले, श्राद्धं करिष्यामि, सार्वदेवप्रारम्भे" इति। "सर्वदेवभ्यः, स्वाहा"। "सर्वदेवान् आह्वयिष्यामि"। "आह्वय" इति उक्त्वा, "सर्वदेवाः आगच्छन्तु, अर्घ्यं शृण्वन्तु, कुशे उपविशन्तु, दिवि, ऊर्ध्वे, यज्ञायोग्याः, आनन्दं कुशे कुर्युः"। "ओषधयः सोमेन संवादन्ति, ब्राह्मणस्य कृत्यं सोमाय दत्तम्"। "सर्वदेवाः श्राद्धाय नियुक्ताः आगच्छन्तु"। "दुष्टाः, राक्षसाः वेदीतः दूरं गच्छन्तु" इति यवत्रिवारं विक्षिप्यते। "पात्रं सन्नद्धं करिष्यामि"। "कुरु" इति अनुमत्य, शुद्धिकरणं पात्रे कुर्यात्। "आपः पानाय शुभाः सन्तु, अनुकूलं प्रवहन्तु" इति जलं पात्रे अर्प्यते। "यवः, वैरं, द्वेषं अपाकरोति" इति यवमर्पणम्। "सुगन्धा, अव्यया, पोषिणी, सर्वभूताधीशा, श्रीं आह्वयामि" इति सुगन्धं अर्प्यते। "दिव्याः आपः, दुग्धोत्पन्नाः, दिव्ये, पृथिव्यां, सुवर्णवर्णाः, यज्ञायोग्याः, शुभाः सन्तु" इति जलार्घ्यं ब्राह्मणहस्ते अर्प्यते। तेनैव जलं पात्रं शुद्ध्य, शुद्धिकरणं तृणं ब्राह्मणसमीपे स्थाप्यते। शुद्धजलं प्रथमपात्रे स्थाप्य, तृणं उपरि स्थाप्यते। सर्वदेवभ्यः नमः, सुगन्धपुष्पधूपदीपवस्त्रं दत्तं, यज्ञवयस्य शुद्धिकरणं। सुगन्धादिदानं दोषरहितं स्यात्। "एवं भवतु" इति ब्राह्मणस्य प्रत्युत्तरम्। अनुमत्य, "पितृभ्यः, पितामहेभ्यः, प्रपितामहेभ्यः, मातामहेभ्यः, प्रमातामहेभ्यः, वृद्धप्रमातामहेभ्यः, तेषां पत्न्यः सहिताः, श्राद्धं करिष्यामि" इति। "कुरु" इति ब्राह्मणानां अनुमत्य, "देवपितृभ्यः" इति त्रिवारं जप्यते। "अस्मिन गोत्रे, पितृपितामहेभ्यः, नामकुले, पत्न्यः सहिताः, आसनं स्वधया दत्तम्" इति ब्राह्मणस्य वामपार्श्वे आसनार्पणम्। "पितरः आह्वयिष्यामि"। "आह्वय" इति उक्त्वा, "दीप्तपितरः, ज्वलितपितरः, शतं पितरः हविषां आगच्छन्तु"। सौम्या अग्निष्वात्ताः दिव्यपथैः यज्ञे आगत्य स्वधया तुष्टिं ददतु। "देवाः पितरः राक्षसान् वेदीतः दूरं गच्छन्तु" इति तिलत्रिवारं विक्षिप्यते। जलं पूर्वपात्रे स्थाप्यते। "तिलः सोमाय समर्पितः, दिव्यैः निर्मितः, प्राचीनजलैः मिश्रितः, स्वधया पितृलोकं तुष्टिं ददातु" इति तिलार्पणम्। सुगन्धपुष्पद्वयेन अर्पणं कृत्वा, पितृपात्रं उत्तोल्य, "देव" इति जप्य, "अस्मिन गोत्रे, देवशर्मणः, पत्न्यः सहिताः, अर्घ्यं स्वधया" इति। अपवित्रं पात्रं वामपार्श्वे स्थाप्य, दक्षिणपार्श्वे कुशे स्थाप्य, "पितृस्थानं" इति पात्रं अधोमुखं स्थाप्यते। "पितृलोकाः, पितृस्थानं शुद्ध्यन्तु; पितृस्थानं" इति अधोमुखं पात्रं स्पृशति। "अस्मिन गोत्रे, पितृपितामहेभ्यः, पत्न्यः सहिताः, सुगन्धपुष्पधूपदीपवस्त्रयज्ञसूत्रं स्वधया" इति, पितृपात्रे सुगन्धादि अर्प्यते। सुगन्धादिदानं अक्षय्यं स्यात्। संकल्पसिद्धिः—एष ब्राह्मणस्य वचनम्।