गरुडपुराणम्

कथां शृणु, यथा सनातनधर्मे महर्षयः विधिं सम्यगुपदिशन्ति। तत्र साधकः, उदञ्चितबाहुः, एकाग्रचित्तेन सूर्यं पश्यन्, मन्त्रान् उच्चारयन्, स्वशक्त्या गायत्रीं जपेत्। ततः स सूर्यं सन्निधिं यायात्। विभ्राट्सूक्तेन, पुरुषसूक्तेन, शिवसङ्कल्पेन, मण्डलब्राह्मणेन च यथाशक्ति जपं कुर्यात्। दिवाकीर्त्यादिभिः सौरीमन्त्रैः, सर्वैः च देवतानिर्दिष्टैर्मन्त्रैः, जपयज्ञं सम्यगाचरेत्। तत्र जपसिद्धये आत्मविद्यां नियमानुसारं पठेत्, दक्षिणहस्तेन त्रीः प्राश्य, धनबुद्धिधैर्यपृथिव्यर्थं च। वाक्, वागीश्वरी, पुष्टि, तुष्टि, उमा, अरुन्धती, शची, मातरं च तर्पयेत्। तथा जयां, विजयाम्, सावित्रीं, शान्तिं, स्वाहा, स्वधा, धृतिं, आदितिं च परमां सम्पूज्य तर्पयेत्। ऋषिपत्न्यः, कन्याः, याः काम्याः देवताः, सर्वा मंगलदायिन्यश्च, ताः सर्वाः तर्पयेत् यः सर्वमंगलकामः स्यात्। ततः ब्रह्माद्यन्तपदस्थं जगत् तृप्तं भवतु इति त्रिः जलं दद्यात् तर्पणकर्मणि। अथ ब्रह्मा उवाच—तर्पणस्य विधिं प्रवक्ष्यामि, या देवपितृप्रियदायिनी। ओम्, ये हृष्यन्ति तृप्यन्तु। ये मुद्यन्ते तृप्यन्तु। ये प्रमोदनमुखा तृप्यन्तु। ये प्रमोदनमुखा न सन्ति तृप्यन्तु। विघ्नाः तृप्यन्तु। विघ्नकर्तारः तृप्यन्तु। छन्दांसि तृप्यन्तु। वेदाः तृप्यन्तु। ओषधयः तृप्यन्तु। नित्याः तृप्यन्तु। अन्ये आचार्याः तृप्यन्तु। संवत्सरः तृप्यतु। देवाः, अप्सराः, तमोगता देवाः, समुद्रः, नागाः, पर्वताः, नद्यः, मनुष्याः, यक्षाः, राक्षसाः, पिशाचाः, सुपर्णाः, भूतानि, चतुष्पद्भूतानि, दक्षः, प्रचेताः, मरीचिः, अत्रिः, अङ्गिराः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, नारदः, भृगुः, विश्वामित्रः, रैवतः, चाक्षुषः, महातेजसः, वैवस्वतः, ध्रुवः, धवः, अनिलः, प्रभासः—सर्वे तृप्यन्तु। निवीती विधिः—सनकः, सनन्दनः, सनातनः, कपिलः, आसुरी, वोढु, पञ्चशिखः, मनुष्यहोता, अनलः, सोमः, यमः, अर्यमाः तृप्यन्तु। प्राचीनावीत्याः—अग्निष्वात्ताः, सोमपाः, बर्हिषदः पितरः तृप्यन्तु। नमो यमाय, धर्मराजाय, मृत्यवे, अन्तकाय, वैवस्वताय, कालाय, सर्वभूतविनाशिने, औदुम्बराय, दध्नाय, नीलाय, परमेष्ठिने, वृकोदराय, चित्राय, चित्रगुप्ताय च। पुनः, ब्रह्माद्यन्तपदस्थं जगत् तृप्तं भवतु। पितृभ्यः नमः, पितामहेभ्यः नमः, प्रपितामहेभ्यः नमः, मातृभ्यः नमः, पितामह्येभ्यः नमः, प्रपितामह्येभ्यः नमः, मातामहेभ्यः नमः, प्रमातामह्येभ्यः नमः, वृद्धमातामह्येभ्यः नमः—सर्वे तृप्यन्तु। अधस्तात्, उपरिष्टात्, मध्ये च ये पितरः, सौम्याः, गताः, धर्मिष्ठाः, ते अस्मान् पितृयज्ञे पालयन्तु। तत्र कुटुम्बवर्णनपूर्वकं प्रथमं पिण्डं पित्रे दद्यात्। अङ्गिरसः, अथर्वा, भृगवः अस्माकं पितरः। ते यज्ञियाः, शुभदा, सुमनसः स्याम। अग्निष्वात्ताः सौम्याः पितरः दिव्यैः पथिभिः आगच्छन्तु, हविषि तुष्टाः, अश्मान् आशीर्भिः पालयन्तु। ओम्, पुष्टि, अमृतं, घृतं, क्षीरं, मधु, लाजान् वहन्ती त्वं स्वधा, पितॄन् तर्पय। पुनः पितृभ्यः, पितामहेभ्यः, प्रपितामहेभ्यः, मातामहेभ्यः, प्रमातामहेभ्यः, वृद्धमातामहेभ्यः नमः। पितामहे—पितरः न नष्टाः, तृप्ताः, स्वधां पिबन्तु, त्रिषु लोकेषु विशुद्धेषु च सन्तु, हे सारथे, हे जातवेदः, स्वधया यज्ञं सम्यक्संपादय। सत्येन वाताः वन्ति, मधुना सिन्धवः स्रवन्ति, ओषधयः मधुमन्तः, रात्रयः मधुमन्तः, भूमिर्मधुमती, द्यौः पितरः, वृक्षा मधुमन्तः, सूर्यः मधुमान्, गावः मधुमत्यः स्युः। प्रपितामहे—त्वं सारभूतपितरः, त्वं बलपितरः, त्वं जीवनपितरः, त्वं स्वधापितरः, त्वं भीषणपितरः, त्वं क्रोधपितरः। गृह्यः पितरः, दध्न्यः पितरः, वासोवती पितरः—सर्वेभ्यः नमः। मातामहेभ्यः त्रिः तर्पणं, ततः बान्धवान् मातुलान् च तर्पयेत्। ये अस्माकं कुलोत्पन्नाः, अपुत्राः मृताः, ते वस्त्रनिष्पिष्टेन जलेन तृप्तिमाप्नुयुः। अथ ब्रह्मा उवाच—वैश्वदेवस्य श्रेष्ठलक्षणं वक्ष्यामि। अग्निं प्रज्वाल्य, प्रोक्ष्य, ओम्, अग्निं दूरं प्रेषयामि, शत्रुव्रातो यमक्षेत्रं गच्छतु। एष जातवेदाः अत्रास्तां, हविः देवेषु वहतु। ओम्, पावक, वैश्वानर, एष तव पीठं, समिध्भूतं, दीप्तस्वरूपं, त्रिकाले वैश्वानरं बोधयामि। वैश्वानरः उभयतो गच्छतु, अग्निः दिवि, अश्वपीठे, पृथिव्याम्, औषधिषु, वैश्वानरः सहसा प्रविशतु। भगवन् अग्ने, दिव्याय नमः, रात्रौ षष्ठः भूत्वा तिष्ठतु। ततः प्रजापतये, सोमाय, बृहस्पतये, अग्निसोमाभ्यां, इन्द्राग्निभ्यां, द्यावापृथिव्योः, इन्द्राय, सर्वेभ्यो देवेभ्यः, ब्रह्मणे, आपः, ओषधीवृक्षेभ्यः, ग्रहभ्यः, देवताभ्यः, इन्द्राय, इन्द्रगणाय, यमाय, यमगणाय, दिविसंचरद्भ्यः, पृथिव्यां पितृभ्यः, य एव विचरन्ति दुःखिता, दरिद्राः, तेषां पुष्टिकाम्यया हविः दद्यात्। पुष्टिपतिः पुष्टिं ददातु। चाण्डालानां पतिः चाण्डालानां पतितानां पुष्टिं ददातु। अथ ब्रह्मा पुनः उवाच—द्विजातीनां संध्योपासना संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि। अशुचिर्वा शुचिर्वा, यथास्थितः, यः पद्मनाभं स्मरति, सः बहिः अभ्यन्तरं च शुद्धो भवति। गायत्री छन्दः, ऋषिः विश्वामित्रः, त्रिपदा, सागरो जठरं, चन्द्रसूर्यौ नेत्रे, अग्निः मुखं, विष्णुः हृदयम्, ब्रह्मा रुद्रौ शिरः, रुद्रः शिखा। उपनयनार्थं विनियोगः। ओम् भूः पादयोः, भुवः जानुयोः, स्वः हृदि, महः शिरसि, जनः शिखायाम्, तपः कण्ठे, सत्यम् ललाटे। ओम् हृदयाय नमः। ओम् भूः स्वाहै शिरसि। ओम् भुवः वौषट् शिखायाम्। ओम् स्वः हुं कवचे। ओम् भूर्भुवःस्वः फट् अस्त्राय। ओम् भूः, ओम् भुवः, ओम् स्वः, ओम् महः, ओम् जनः, ओम् तपः, ओम् सत्यम्—एते त्रिपदविक्रमाः। ओम् आपः, ज्योतिः, रसं, अमृतं, ब्रह्म, भूर्भुवःस्वरिति। ओम् सूर्य, आपो हि ष्ठा, अग्ने इति च पठेत्। प्रातःकाले वरदायिनी देवी आगच्छतु। तत्र ब्रह्मा देवता, संध्या गायत्री रक्ताङ्गी, रक्ताम्बरा, महाहंसवहना, पवित्रपुष्करे प्रतिष्ठिता। कुम्भिनी, शान्ता, अक्षमालधारिणी च। मध्याह्ने शुभवर्णा वरदायिनी देवी आगच्छतु। महेश्वरी, सावित्री, श्वेताम्बरा, वृषवाहना, त्रिशूलवरदायिन्यः। सायं सरस्वती वरदायिनी, अतसीपुष्पसदृशी, वैष्णवी गरुडारूढा आगच्छतु। पीताम्बरा, शङ्खचक्रगदापद्मधारिणी, शुक्लवर्णा, सूर्य मण्डले प्रतिष्ठिता। शुक्लपद्मासना, शुक्लपुष्पालङ्कृता, ओम्—आपः आगच्छन्तु, मुदं जनयन्तु, बलं पूष्णन्तु। महेरणदर्शनार्थं—ओम्, या वः शिवतमां रसां, सा नः पितु, मातृवत् सुताय। ओम्, तस्मै वयं वर्धयामः, आपः प्रजां दत्त। ओम्, आपो, ओषधयः अस्मभ्यं अनुकूलाः स्युः, द्वेषिणां न अनुकूलाः। ओम्, यथा स्वेदः मलश्च आपो निष्क्षालयन्ति, तथा अस्माकं मनः शुद्ध्यतु। सत्यं ऋतम् तपसो जाता, तस्मात् रात्रिरजायत, ततः समुद्रः, तस्मात् संवत्सरः, अहोरात्रे, चराचरं नियच्छन्ति। स्रष्टा सूर्यचन्द्रमसो न्यधात्, दिवं पृथिवीं व्योमोत्कृष्टं च। गायत्र्याः विनियोगः—विश्वामित्रः ऋषिः, गायत्री छन्दः, सविता देवता। ओम्, रश्मयः देवमूतये जातवेदसं वहन्ति सूर्यं दर्शयन्ति। ओम्, देवस्य सवितुः मुखं उदितम्, मित्रावरुणाग्नीनां चक्षुः, दिवं पृथिवीं व्योम च सूर्य आत्मा च। ओम्, सः दिव्यचक्षुः उदेति, शतं शरदः पश्येम, जीवेम, शृणुयाम। ओम्, सर्वत्र चक्षुः, सर्वत्र मुखं, सर्वत्र बाहू, सर्वत्र पादौ, द्वाभ्यां बाहुभ्यां पृथिवीं बिभर्ति, एक एव सर्वं सृजति। देवाः पन्थानं जानन्ति, अज्ञाः न जानन्ति; मनसः पतिः इदं गृह्णातु। मन्त्रं स्वाहा इति जपेत्। उत्तरगिरिसंभाविता, पृथिव्याम् अधिराज्यरूपेण स्थित्वा, ब्रह्मणा अनुमता, देवी यथेष्टं गच्छतु। अथ ब्रह्मा उवाच—श्राद्धस्य विधिं प्रवक्ष्यामि, या भोगमोक्षप्रदा। प्रथमं ब्राह्मणान् आमन्त्रयेत्, विशेषतः ब्रह्मचारिणः। दक्षिणावर्तयज्ञोपवीती देवतानां, वामावर्तयज्ञोपवीती पितृणाम्, ततो मन्त्रैः पादप्रक्षालनं कुर्यात्। ओम्, स्वागतम् इति ससन्मानं वदेत्। ते प्रतिवदन्ति—सुस्वागतम्। तदा—सर्वदेवताभ्यः एष पाद्यं अर्घ्यं स्वाहा—इति ब्राह्मणपादयोः कुशोदकं दद्यात्। ततः दक्षिणाभिमुखो वामावर्तयज्ञोपवीती, स्वगोत्रानुसारं पितरः, पितामहः, प्रपितामहः, नामगोत्रसहितान्—एष पाद्यं अर्घ्यं स्वधा—इत्युक्त्वा, ब्राह्मणपादयोः पुष्पयुतं जलं दद्यात्। तथा मातृपक्षस्य, अन्येषां च—एष आचमनीयम्, स्वाहा, स्वधा—इति ब्राह्मणहस्ते अर्घ्यं स्थापयेत्, पुष्पं च दद्यात्। ओम्, एष आसनं कल्पितम्, इदं कल्पितम्—इति पठेत्। ततो ओम् भूः, ओम् भुवः, ओम् स्वः, ओम् महः, ओम् जनः, ओम् तपः, ओम् सत्यम्—एतानि सप्त वचनानि उच्चार्य, देवब्राह्मणान् प्राचीमुखान्, पितृब्राह्मणान् उत्तराभिमुखान् उपवेश्य। ओम्, देवतानां पितॄणां महायोगिनां, स्वधायै स्वाहायै नमः, सदा सन्निधत्ताम्—इति त्रिः पठेत्। ओम्, अद्य, अस्मिन्हि स्थले, अस्मिन्मासि, अस्मिन्ग्रेहे, अस्मिन्होरे, अस्मिन्गोत्रे, अस्माकं पितरः, पितामहः, प्रपितामहः, नामगोत्रयुक्तानाम्, सर्वदेवतारम्भकं श्राद्धं करिष्ये। ओम्, सर्वेभ्यो देवतेभ्यः स्वाहा। ओम्, सर्वदेवताः आह्वयामि। आह्वयामि इति उक्त्वा, ओम्, हे सर्वदेवताः, आगच्छन्तु, इमं हविः शृण्वन्तु। कुशासने उपविशन्तु। ओम्, ओषधयः सोमेन संवादं कुर्वन्ति, यस्य ब्राह्मणः कर्म करोति तं राजन्न् वहामः। ओम्, श्राद्धार्थं नियुक्ताः देवाः आगच्छन्तु, सजाग्राः स्युः। ओम्, रक्षांसि, पिशाचाः, व्याघ्राः, बलिविघ्नकर्तारः, बलिपीठात् दूरे भवन्तु—इति यवाः त्रिः क्षिपेत्। ओम्, पात्रं कल्पयिष्ये। ओम्, कल्पय—इति अनुमत्य, पात्रं शोधयेत्। ओम्, दिव्याः आपः पानाय शुभाः, स्रवतु नो हितं—इत्युक्त्वा पात्रे आपः दद्यात्। ओम्, यवोऽसि, द्वेषं नय—इति यवाः दद्यात्। या सुरभि, अजेया, पुष्टिदा, सर्वभूतपत्नी, तामत्राह्वये श्रीं—इति गन्धं दद्यात्। ओम्, या आपः क्षीरजा, व्योम्नि, पृथिव्यां, सुवर्णवर्णाः, हविष्यमानाः, ताः शुभाः आपः अस्मासु अनुकूला स्युः।