गरुडपुराणम्

स्नानकाले, श्रद्धावान् पुरुषः द्रुपदादीन् स्तोत्राणि त्रिरुत्तमं पठेत्, "अयं गौरिति" मन्त्रं च, स्मृतिषु दृष्टान् अन्यान् मन्त्रान् च एकाग्रचित्तः जपेत्। ततः प्राज्ञः गायत्रीं व्याहृतिसहितां प्रणवेन सह जपेत्, अथवा केवलं प्रणवं जपेत्, अथवा अक्षरं विष्णुं ध्यानयेत्। आपः हि विष्णोः स्थानं, स च आपां पतिरित्युच्यते; एते तस्य रूपाणि, अतः आप्सु विष्णुं स्मरेत्। "तद्विष्णोः" इति मन्त्रेण पुनः पुनः आपः प्रविशेत्; एषा हि गायत्री वैष्णवी, विष्णुस्मरणायै कल्पिता। "ॐ, आपः मे मलमशृणां च रुधिरं च प्रातरग्निहोत्रेण यथाक्रूरं शुद्धयन्तु" इति मन्त्रं जपेत्। "आपः पापात् मोचयन्तु माम्; पवमानेन विमुच्येयम्। आपः हविर्भिः पूर्णाः प्रकटिताः। देवः, असुरः, सूर्यः सर्वे हविर्भिः युक्ताः। दिव्याः आपः, आपां पत्न्यः, हविर्भिः पूर्णा तरङ्गिण्यः, शक्तियुक्ताः, सूर्यस्यान्तं यावद्—देवाः देव्यो दीप्तिमन्तः, सागरस्य दक्षिणस्य अग्रस्य तीक्ष्णस्य च धारे अंशं गृह्णन्तु। दिव्याः मधुमतीः आपः, धान्यतिलैः सह अस्मान् गृह्णन्तु। येन मित्रावरुणौ सिञ्च्येते, येन इन्द्रः नीयते, येन द्रुपदः क्रियते, ताभिः दिव्याभिः आपो द्विगुणं बलं धृतिं च ददतु। आपां सारभूतं, तस्य सारस्य उत्तमं गृह्णीत। दिव्याः आपः सूर्यं प्रति मधुमतीः सन्तु प्रजायै; ओषधयः पिप्पलाश्च स्थानं न परित्यजन्तु। सौम्याः पितरः माम् शुद्धयन्तु, पूर्वाः पितरः पवित्रेण माम् शुद्धयन्तु, पितामहाः प्रपितामहाश्च माम् शुद्धयन्तु, पवित्रेण जीवनं मम सर्वं शुद्धयन्तु किरणैः। अग्ने, आयुषः, बलस्य, त्वचः च मे हितं कुरु। दिव्याः प्रजाः माम् शुद्धयन्तु, मनः बुद्धिश्च माम् शुद्धयेताम्, सर्वाणि भूतानि माम् शुद्धयन्तु, जातवेदः माम् शुद्धय! पवित्रेण माम् शुद्धय, दीप्तिमन् देव! अग्ने, सङ्कल्पेन सङ्कल्पं अनुव्रज। दीप्तिमता पवित्रेण अन्तर्यन्तु, ब्रह्मणा तेन माम् शुद्धयतु। पवमानः, शुभकर्ता, पवित्रेण शुद्धयतु। देव सवितः, पवित्रेण हविषा च ब्रह्मैतत् शुद्धयामः। वैश्वदेव्यः देव्यो, शुद्धयन्त्यः, अस्मान् गृह्णीत, पूज्याः। तेन सह उपविष्टाः वयं धनाधिपत्यं प्राप्नुयाम। चेतनाधिपः, अखण्डितेन पवित्रेण, सूर्यस्य किरणैः माम् शुद्धयतु। या कामना पवित्रेण शुद्धा, तां देव सविता, वागधीशः, अखण्डितेन पवित्रेण, सूर्यस्य किरणैः माम् शुद्धयतु। या कामना पवित्रेण शुद्धा, तामहम् आप्नुयाम्। एषा चर्मरङ्गी गौः शतवारं मातरं पितरं च उपगता। देव सविता अखण्डितेन पवित्रेण, सूर्यस्य किरणैः माम् शुद्धयतु। या कामना पवित्रेण शुद्धा, तामहम् आप्नुयाम्। ॐ। तद् विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः, दिविव चक्षुराततम्। एवं स्नात्वा शुद्धवस्त्राणि परिधाय, पृथिव्या आपः च हस्तौ प्रक्षालयित्वा, अग्रे गच्छेत्। आचम्य, स्नानपूर्वकं भोजनपूर्वकं च, पुनः आचमनं मन्त्रेण कुर्यात्, द्रुपदं त्रिः पठेत्, तथैव अघमर्षणं च। आचम्य, आत्मानं प्रक्षालयित्वा, पुनः त्रिराचम्य, पुष्पैः भूषितौ हस्तौ कृत्वा, सूर्यं शिरसि नमस्कुर्यात्। आपः प्रक्षिप्य, उच्चालयित्वा, "उदुत्यं चित्रम्", "तच्चक्षुर्देव", "हंसः शुचिषद्" इत्येतानि मन्त्राणि पठेत्। एतानि मन्त्राणि उत्तानबाहुः, सूर्यं एकाग्रचित्तः पश्यन्, यथाशक्ति गायत्रीं च जपन्, सूर्यस्य समीपं गच्छेत्। विभ्राट्सूक्तेन, पुरुषसूक्तेन, शिवसङ्कल्पेन, मण्डलब्राह्मणेन च यथायोग्यं प्रवर्तेत। दिवाकीर्त्यादिभिः सौरैः मन्त्रैः, यथाशक्ति, सर्वैः देवतार्थकैः मन्त्रैः जपयज्ञं कुर्यात्। आत्मविद्यां नियमानुसारं जपसिद्धये पठेत्, दक्षिणहस्तेन त्रिराचम्य, धनाय, बुद्धये, धृतये, पृथिव्यै च। वाक्, वागीश्वरी, पुष्टि, तुष्टि, उमा, अरुन्धती, शची, मातरं च तर्पयेत्। जयां, विजयां, सावित्रीं, शान्तिं, स्वाहा, स्वधा, धृतिं, अदितिं च तर्पयेत्। ऋषिपत्न्यः, कन्याः, इच्छितदेवताः च तर्पयेत्; सर्वमङ्गल्यकामः सर्वाः मङ्गलदेव्यः तर्पयेत्। "ब्रह्माद्यन्तपदाद्यावद् विश्वं तृप्यतु" इति जप्य, तृप्तिकामः त्रिः जलं दद्यात्। ततः ब्रह्मा उवाच—अहं तर्पणविधिं प्रवक्ष्यामि, यः देवपितृप्रियकरः। "ॐ, ये हृष्यन्ति तृप्यन्तु। ॐ, ये रमन्ते तृप्यन्तु। ॐ, ये प्रीतिमुखाः तृप्यन्तु। ॐ, ये अप्रियमुखाः तृप्यन्तु। ॐ, विघ्नाः तृप्यन्तु। ॐ, विघ्नकर्तारः तृप्यन्तु। ॐ, छन्दांसि तृप्यन्तु। ॐ, वेदाः तृप्यन्तु। ॐ, ओषधयः तृप्यन्तु। ॐ, नित्याः तृप्यन्तु। ॐ, अन्ये गुरवः तृप्यन्तु। ॐ, संवत्सरः तृप्येत। ॐ, देवाः तृप्यन्तु। ॐ, अप्सरसो तृप्यन्तु। ॐ, अन्धःस्थिता देवाः तृप्यन्तु। ॐ, समुद्रः तृप्येत। ॐ, नागाः तृप्यन्तु। ॐ, पर्वताः तृप्यन्तु। ॐ, नद्यः, मनुष्याः, यक्षाः तृप्यन्तु। ॐ, राक्षसाः तृप्यन्तु। ॐ, पिशाचाः तृप्यन्तु। ॐ, सुपर्णाः तृप्यन्तु। ॐ, भूतानि तृप्यन्तु। ॐ, चतुर्विधाः भूतगणाः तृप्यन्तु। ॐ, दक्षः तृप्येत। ॐ, प्रचेतसः तृप्यन्तु। ॐ, मरीचिः तृप्येत। ॐ, अत्रिः तृप्येत। ॐ, अङ्गिराः तृप्येत। ॐ, पुलस्त्यः तृप्येत। ॐ, पुलहः तृप्येत। ॐ, क्रतुः तृप्येत। ॐ, नारदः तृप्येत। ॐ, भृगुः तृप्येत। ॐ, विश्वामित्रः तृप्येत। ॐ, रैवतः तृप्येत। ॐ, चाक्षुषः तृप्येत। ॐ, महादीप्ताः तृप्यन्तु। ॐ, वैवस्वतः तृप्येत। ॐ, ध्रुवः तृप्येत। ॐ, धवः तृप्येत। ॐ, अनिलः तृप्येत। ॐ, प्रभासः तृप्येत।" नीवीती—"ॐ, सनकः तृप्येत। ॐ, सनन्दनः तृप्येत। ॐ, सनातनः तृप्येत। ॐ, कपिलः तृप्येत। ॐ, आसुरी तृप्येत। ॐ, वोढु तृप्येत। ॐ, पञ्चशिखः तृप्येत। ॐ, नरवाहनः तृप्येत। ॐ, अनलः तृप्येत। ॐ, सोमः तृप्येत। ॐ, यमः तृप्येत। ॐ, अर्यमन् तृप्येत।" प्राचीनावीती—"ॐ, अग्निष्वात्ताः पितरः तृप्यन्तु। ॐ, सोमपाः पितरः तृप्यन्तु। ॐ, बर्हिषदः पितरः तृप्यन्तु। नमो यमाय। नमो धर्मराजाय। नमो मृत्यवे। नमो अन्तकाय। नमो वैवस्वताय। नमः कालाय। नमः सर्वभूतान्तकाय। नमोऽदुम्बराय। नमः दध्ने। नमः नीलाय। नमः परमेष्ठिने। नमः वृकोदराय। नमः चित्राय। नमः चित्रगुप्ताय।" "ब्रह्माद्यन्तपदाद्यावद् विश्वं तृप्यतु। ॐ, पितृभ्यः स्वधा नमः। ॐ, पितामहेभ्यः स्वधा नमः। ॐ, प्रपितामहेभ्यः स्वधा नमः। ॐ, मातृभ्यः स्वधा नमः। ॐ, पितामहीभ्यः स्वधा नमः। ॐ, प्रपितामहीभ्यः स्वधा नमः। ॐ, मातामहेभ्यः स्वधा नमः। ॐ, प्रपितामहेभ्यः स्वधा नमः। ॐ, वृद्धमातामहेभ्यः स्वधा नमः। तृप्त्यै अधर, उत्तर, मध्य पितरः, सौम्याः, गताः, धर्मिष्ठाः अस्मान् पितृयज्ञे पालयन्तु। गोत्रोच्चारणेन प्रथमं पिण्डं पित्रे दद्यात्। ॐ, अङ्गिरसः पितरः। ॐ, अथर्वणो भृगवः पितरः। यज्येषु यजमानानां शुभे स्याम, शुभे मनसि। ॐ, सौम्याः अग्निष्वात्ताः पितरः दिव्यैः पथिभिः यज्ञं एष्यन्तु, हविषा तुष्टाः, अस्मान् अनुगृह्णन्तु।" "ॐ, पोष्यं, अमृतं, घृतं, दूधं, मधु, सिक्तं हविः, त्वं स्वधा—मम पितॄन् तर्पय। ॐ, पितृभ्यः स्वधा नमः। ॐ, पितामहेभ्यः स्वधा नमः। ॐ, प्रपितामहेभ्यः स्वधा नमः। ॐ, मातामहेभ्यः स्वधा नमः। ॐ, प्रपितामहेभ्यः स्वधा नमः। ॐ, वृद्धमातामहेभ्यः स्वधा नमः। पितामहे तृतीयं पिण्डं। ॐ, न पितरः नष्टाः, पितरः तृप्ताः, पितरः स्वधां पिबन्तु, पिबन्तु, पितरः त्रिषु लोकेषु शुद्धेषु च सन्तु, हे सारथिन्, हे जातवेदः, स्वधया यज्ञं सम्यक् कुरु। ॐ, वायवः सत्यानुसारिणः, आपः मधुमतीः, ओषधयः मधुमत्यः स्युः, रात्रयः मधुमत्यः, पृथिवी मधुमती, द्यौः पितरः, वृक्षा मधुमत्यः, सूर्यः मधुमान्, गावः मधुमत्यः।" प्रपितामहे तृतीयं पिण्डं—"ॐ, सारपितरः नमः। ॐ, बलपितरः नमः। ॐ, जीवपितरः नमः। ॐ, स्वधापितरः नमः। ॐ, भयपितरः नमः। ॐ, क्रोधपितरः नमः। ॐ, गृहपितरः नमः। ॐ, दत्तपितरः नमः। ॐ, दधिपितरः नमः। ॐ, वस्त्रपितरः नमः।" मातामहेभ्यः त्रयः पिण्डाः, ततः बान्धवानाम्। ये च अस्माकं वंशे जाताः अपुत्राः मृताः, ते बान्धवाः, मया दत्तवस्त्रनिष्पीडितेन जलेन तृप्यन्तु। ततः ब्रह्मा उवाच—वैश्वदेवस्य श्रेष्ठलक्षणानि प्रवक्ष्यामि। अग्निं प्रज्वाल्य, सिक्त्वा, "ॐ, अग्निं दूरं प्रेषयामि; शत्रुधारा यमलोकं गच्छतु। अयं जातवेदाः अत्र स्थातु, देवानां हविः वहतु।" इति। "ॐ, पावक, वैश्वानर, एष ते स्थानं, अग्निदर्भयोनिसंस्कृतं, दीप्तरूप, महाब्रह्मन्, त्रिकाले वैश्वानरं बोधयामि। ॐ, वैश्वानरः उभयतः प्रतिपद्येत; अग्निः पृष्ठे दीप्तिमान्, दिवि, अश्वस्य पृष्ठे, पृथिव्यां, पृष्ठे, ओषधिषु प्रविशतु, वैश्वानरः, सहसा पृष्ठे, हे अग्ने, नमः दिव्याय, सः रात्रौ षष्ठः अस्तु।" "ॐ, प्रजापतये स्वाहा। ॐ, सोमाय स्वाहा। ॐ, बृहस्पतये स्वाहा। ॐ, अग्निसोमाभ्यां स्वाहा। ॐ, इन्द्राग्निभ्यां स्वाहा। ॐ, द्यावापृथिव्योः स्वाहा। ॐ, इन्द्राय स्वाहा। ॐ, सर्वेभ्यः देवभ्यः स्वाहा। ॐ, ब्रह्मणे स्वाहा। ॐ, आपः स्वाहा। ॐ, ओषधिवृक्षेभ्यः स्वाहा। ॐ, ग्रहाय स्वाहा। ॐ, दिव्यैः देवताभ्यः स्वाहा। ॐ, इन्द्राय स्वाहा। ॐ, इन्द्रस्य पौरुषेभ्यः स्वाहा। ॐ, यमाय स्वाहा। ॐ, यमस्य पौरुषेभ्यः स्वाहा। ॐ, दिवि चरद्भ्यः सर्वेभ्यः भूताभ्यः स्वाहा। ॐ, पृथिव्यां पितृभ्यः स्वाहा। ॐ, ये भूताः लोके दुःखिताः, दरिद्राः, तेषां पोष्यं ददामि; पोष्याधिपः मे पोष्यं ददातु। ॐ, चाण्डालाधिपः चाण्डालान् पतितांश्च पोष्यं ददातु।" पुनः ब्रह्मा उवाच—द्विजातीनां संक्षेपेण सन्ध्याविधिं प्रवक्ष्यामि। अशुचिः शुचिर्वा, यथास्थितो वा, यः पद्मनाभं स्मरति, सः बहिः अभ्यन्तरश्च शुद्धः भवति। गायत्री छन्दः, विश्वामित्रः ऋषिः, सा त्रिपदा।