गरुडपुराणम्

एवं स्नानकर्मणि, मन्त्रैः विशेषतः वारुणैः क्रमशः स्पृष्ट्वा, "इमं मे वरुणे द्वाभ्याम्" तथा "त्वन्नः सत्त्वन्न" इत्यादीन् उच्चारयेत्। ततोऽपि "आपो त्वन्तुमसीति", "मुञ्चन्त्ववभृत" इत्येतौ मन्त्रौ पठित्वा, "ॐ, हे वरुण, ममाह्वानं शृणु, अद्य प्रसीद, मम क्लेशं विमोचय, तव प्रसादं याचे" इति प्रार्थयेत्। ततः "ॐ, एतेन त्वां ब्रह्मणः समीपे प्रपद्ये, यजमानः समिद्भिर् त्वां यच्छति। अक्रोधेन, हे वरुण, अत्र सन्निधिं कुरु, दीर्घमायुः अविच्छिन्नं नः प्रददातु। ॐ, अग्ने, वरुणस्य मन्युम् जानन् अस्मद् एवापसारय। विश्ववन्द्य, प्रभामान्, सर्वद्वेषेभ्यः अस्मान् विमोचय। स्वाहा। ॐ, अग्ने, प्रभाते समीपे अस्यैव भव। वरुणं प्रार्थयन् तस्य प्रीतिं प्राप्नुयाम्; सुमेधसः, सुप्रसन्नः भूत्वा प्रसादय। ॐ, आपः, ओषधयः, राजा च अस्मान् मा हिंसन्; ततो, हे वरुण, दिवसस्य समाप्तौ अस्मान् विमोचय। एवं वरुणं वदामः—‘मुच्येम वरुण’ इति। ॐ, वरुण, तव उत्तममध्यमाधमपाशान् अस्मद् विमुञ्च। ततः, अदितेः पुत्र, व्रते तव पावनाः स्याम। अस्मान् विमोचय, च वरुणस्य पाशेभ्यः अपि। यमपत्नीकोपं मा गच्छेम; सर्वपापेभ्यः विमुक्ताः स्याम। स्नात्वा, शुचिवदन्नैव विचरेत्। देवकृतं मनः शुद्धं स्यात्, पण्डिताः पुष्पैः विभूषिताः स्युः। एवं स्पृष्ट्वा, पुनः निमज्ज्य, आपः पुनः पीत्वा, कुशैः शुद्धिमन्त्रैः (रूपवर्जितैः) स्पृशेत्। "आपो हिष्ठ" इत्यादित्रयो मन्त्राः, "इदम् आपो हविष्मतीः", "देवीरापः" द्वौ, "आपो देवाः" त्रिः पठेत्। "द्रुपदादिव", "शं नो देवीरपां रसः", "आपो देवो पावमान्यः पुनन्तु" इत्येतानि नव मन्त्राणि जपेत्। ततः एकाग्रचित्तः शनैः शनैः निमज्जन् "चित्पतिः", "हिरण्यवर्णा" च तथा अन्यान् पावमानसुक्तानि पठेत्। तरत्साम, शुद्धवतीः, पावनमन्त्रांश्च बलवद् उच्चारयेत्; शुभान् वारुणीन् मन्त्रान् अपि शक्त्या प्रयुञ्जीत। ॐकारं, व्याहृतयः, गायत्रीं च आरम्भेऽन्ते च यथाक्रमं स्नानकर्म सम्पादयेत्। आप्सु स्थितस्य शौचं विहितम्; आप्सु एव मन्त्रं तथा अघमर्षणं त्रिः पठेत्। द्रुपदादीन् त्रिः, "अयं गौर्" इत्यादि च, स्मृतिगम्यान् अन्यान् मन्त्रांश्च एकाग्रचित्तः पठेत्। प्राज्ञः गायत्रीं व्याहृतिसंयुक्तां प्रणवेन वा, अथवा प्रणवम् एव पुनः पुनः पठेत्, वा अक्षरं विष्णुं ध्यानयेत्। आपः हि विष्णोः स्थानम्, स च आपां पतिर् इति स्मृतः; तस्यैव रूपाणि एतानि, तस्मात् आप्सु विष्णुं स्मरेत्। "तद् विष्णोः" इति मन्त्रेण पुनः पुनः आप्सु निमज्जेत्; एषा हि गायत्री वैष्णवी, विष्णुस्मरणार्थम् उक्ता। ॐ, एता आपः मम मलरक्तं वहन्तु, यथा प्रातःसवने च क्रूरम् अपि शुद्ध्यति। आपः पापात् माम् विमोचयन्तु; पावमानः माम् विमुञ्चतु। हविर्भिः पूर्णाः आपः प्रकाशन्ते। देवोऽसुर्यः सूर्यश्च हविर्भिः युक्ताः। दिव्याः आपः, आपां पत्न्यः, हविर्बलिनी तरङ्गश्च, सूर्यस्य अन्तपर्यन्तं—देवा देव्यो ज्योतिष्मत्यः सागरस्य दक्षिणस्य श्रेष्ठस्य तीक्ष्णस्य प्रवाहस्य भागं गृह्णन्तु। मधुमतीः आपः अन्वग्रस्यान्नतिलैः सह माम् अंगीकुर्वन्तु। येन मित्रावरुणौ सिञ्च्येते, येन इन्द्रः नेतः, येन द्रुपदः कृतः, तेन आपः दिव्याः अस्मभ्यं द्विगुणं बलं, स्थिरं चित्तं ददातु। आपः सारभूता, तस्य सारम् उत्तमं गृह्णातु। दिव्याः आपः मधुमतीः सूर्यं प्रति सन्तानार्थम् आगच्छन्तु; ओषधयः पिप्पलाश्च स्थानं न परित्यजन्तु। सौम्याः पितरः माम् शुद्धयन्तु, पूर्वगताः पितरः पवित्रेण माम् शुद्धयन्तु; पितामहाः प्रपितामहाश्च माम् शुद्धयन्तु; पवित्रेण सर्वमायु: रश्मिभिः शुद्ध्यतु। अग्ने, ममायुषे, बलाय, त्वचसे च कुरु। दिव्याः प्राणिनः माम् शुद्धयन्तु, मनश्च बुद्धिश्च माम् शुद्धयेताम्, सर्वाणि भूतानि माम् शुद्धयन्तु, जातवेदः माम् शुद्धय! पवित्रेण माम् शुद्धय, ज्योतिष्मन्! अग्ने, संकल्पं संकल्पेन अनुगच्छ। तेजसा पवित्रेण अन्तः प्रसारय, तेन ब्रह्म माम् शुद्धयतु। पावमानः शुभकर्त्ता पवित्रेण शुद्धयतु। द्वाभ्यां, देवसवितः, पवित्रेण हविषा च, एतद् ब्रह्म शुद्धयामः। वैश्वदेव्यः देव्यो, पावन्यः, अस्मान् गृह्णीत; तेन, एकत्र स्थित्वा, वसुमन्तः स्याम। चेतसः पतिः पवित्रेण, सूर्यस्य रश्मिभिः, माम् शुद्धयतु। यत् कामम् अस्ति, पवित्रेण शुद्धम्, तद् अहं प्राप्नुयाम्। एषा गौर् वर्वरी माता पितरौ शतं प्रति गतवती। देवसविता माम् पवित्रेण, सूर्यरश्मिभिः शुद्धयतु। ॐ, तद् विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः, दिवि चक्षुरिव आवृतम्। एवं स्नात्वा, शुद्धवस्त्राणि परिधान्य, भूम्यापोभ्यां हस्तौ शुद्ध्वा, अग्रे गच्छेत्। आचम्य, स्नानपूर्वं भोजनोपरि पुनः आचमनं कुर्यात्; द्रुपदं त्रिः, अघमर्षणं च त्रिः पठेत्। आचम्य, आत्मानं स्पृष्ट्वा, आपः त्रिः पीत्वा, पुष्पैः भूषितहस्तः सूर्यं शीर्ष्णि पूजयेत्। आपः सिञ्चन्, उच्चालयन्, "उदुत्यं चित्रम्", "तच्चक्षुर्देव", "हंसः शुचिषद्" इत्येतानि पठेत्। एवं बाहून्नमयन्, सूर्यं एकाग्रदृष्ट्या पश्यन्, सामर्थ्यानुसारं गायत्रीं जपन्, सूर्यं प्रति गच्छेत्। विभ्राट्सूक्तेन, पुरुषसूक्तेन, शिवसङ्कल्पेन, मण्डलब्राह्मणेन च सः एवमेव प्रवर्तेत। दिवाकीर्त्यादिभिः सौर्यमन्त्रैः, यथाशक्ति, देवतानां सर्वमन्त्रैः जपयज्ञं कुर्यात्। आत्मविद्यां विधिवत् पठेत्, दक्षिणहस्तेन त्रिः आचम्य, धनाय, बुद्धये, धृतये, पृथिव्यै च। वाक्, वागीश्वरी, पुष्टि, तुष्टि, उमा, अरुन्धती, शची, मातरं च तर्पयेत्। जयां, विजयां, सावित्रीं, शान्तिं, स्वाहां, स्वधां, धृतिं, अदितिं च तर्पयेत्। ऋषिपत्न्यः, कुमारिकाः, इच्छितदेवताः च तर्पयेत्; यः सर्वमङ्गलं इच्छेत्, सः सर्वमङ्गल्याः देव्योऽपि तर्पयेत्। "ब्रह्माद्यस्तम्भपर्यन्तं जगत् तृप्यतु" इति त्रिः जलं दत्वा तर्पणकर्म कामयेत्। ततः ब्रह्मा उवाच—अधुना तर्पणस्य विधिं प्रवक्ष्यामि, या देवपितृप्रियकारिणी। "ॐ, ये तुष्यन्ति ते तृप्यन्तु। ॐ, ये मुदमाप्नुवन्ति ते तृप्यन्तु। ॐ, ये सुमुखाः ते तृप्यन्तु। ॐ, ये कुमुखाः ते तृप्यन्तु। ॐ, विघ्नाः तृप्यन्तु। ॐ, विघ्नकर्तारः तृप्यन्तु। ॐ, छन्दांसि तृप्यन्तु। ॐ, वेदाः तृप्यन्तु। ॐ, ओषधयः तृप्यन्तु। ॐ, नित्याः तृप्यन्तु। ॐ, अन्ये गुरवः तृप्यन्तु। ॐ, संवत्सरः तृप्यन्तु। ॐ, देवाः तृप्यन्तु। ॐ, अप्सरसः तृप्यन्तु। ॐ, तमोदेवाः तृप्यन्तु। ॐ, सागरः तृप्येत। ॐ, नागाः तृप्यन्तु। ॐ, पर्वताः तृप्यन्तु। ॐ, नद्यः, मनुष्याः, यक्षाश्च तृप्यन्तु। ॐ, राक्षसाः तृप्यन्तु। ॐ, पिशाचाः तृप्यन्तु। ॐ, सुपर्णाः तृप्यन्तु। ॐ, भूतानि तृप्यन्तु। ॐ, चतुष्प्रकारभूतानि तृप्यन्तु। ॐ, दक्षः तृप्येत। ॐ, प्रचेताः तृप्येत। ॐ, मरीचिः तृप्येत। ॐ, अत्रिः तृप्येत। ॐ, अङ्गिराः तृप्येत। ॐ, पुलस्त्यः तृप्येत। ॐ, पुलहः तृप्येत। ॐ, क्रतुः तृप्येत। ॐ, नारदः तृप्येत। ॐ, भृगुः तृप्येत। ॐ, विश्वामित्रः तृप्येत। ॐ, रैवतः तृप्येत। ॐ, चाक्षुषः तृप्येत। ॐ, महातेजसः तृप्यन्तु। ॐ, वैवस्वतः तृप्येत। ॐ, ध्रुवः तृप्येत। ॐ, धवः तृप्येत। ॐ, अनिलः तृप्येत। ॐ, प्रभासः तृप्येत।" नीवीत्या—"ॐ, सनकः तृप्येत। ॐ, सनन्दनः तृप्येत। ॐ, सनातनः तृप्येत। ॐ, कपिलः तृप्येत। ॐ, आसुरी तृप्येत। ॐ, वोढु तृप्येत। ॐ, पञ्चशिखः तृप्येत। ॐ, मनुष्याणां हव्यो वहः तृप्येत। ॐ, अनलः तृप्येत। ॐ, सोमः तृप्येत। ॐ, यमः तृप्येत। ॐ, अर्यमन् तृप्येत।" प्राचीनावीत्या—"ॐ, अग्निष्वात्ताः पितरः तृप्यन्तु। ॐ, सोमपाः पितरः तृप्यन्तु। ॐ, बर्हिषदः पितरः तृप्यन्तु। नमो यमाय। नमो धर्मराजाय। नमो मृत्युये। नमो अन्तकाय। नमो वैवस्वताय। नमः कालाय। नमो भूतान्तकृते। नमो औदुम्बराय। नमो दध्न। नमो नीलाय। नमः परमेष्ठिने। नमो वृकोदराय। नमः चित्राय। नमः चित्रगुप्ताय।" "ब्रह्माद्यस्तम्भपर्यन्तं जगत् तृप्यतु। ॐ, तर्पयामि पितॄन् नमः स्वधा। ॐ, तर्पयामि पितामहान् नमः स्वधा। ॐ, तर्पयामि प्रपितामहान् नमः स्वधा। ॐ, तर्पयामि मातरः नमः स्वधा। ॐ, तर्पयामि पितामह्यः नमः स्वधा। ॐ, तर्पयामि प्रपितामह्यः नमः स्वधा। ॐ, तर्पयामि मातामहान् नमः स्वधा। ॐ, तर्पयामि प्रमातामहान् नमः स्वधा। ॐ, तर्पयामि वृद्धमातामहान् तृप्यन्तु। अधः, उपरि, मध्ये च पितरः, सौम्याः गताः धर्मिष्ठाश्च, अस्मान् पितृस्मरणे पालयन्तु। वंशानुक्रमेण प्रथमाञ्जलिः पित्रे दद्यात्। 'अङ्गिरसः पितरः। अथर्वणो भृगवः पितरः। ये यज्ञियाः तेषां वयं सौमनस्यं प्राप्नुयाम, शुभं चित्तं च।' 'ॐ, सौम्याः पितरः अग्निष्वात्ताः दिव्यैः पथिभिः एतत् यज्ञं आगच्छन्तु, हविषि रममाणाः, अस्मान् आशीर्भिः योजयन्तु।'" "ॐ, पुष्टि, अमृतं, घृतं, क्षीरं, मधु, सिक्तं च वहन्त्यः स्वधा—मम पितॄन् तर्पय। ॐ, तर्पयामि पितॄन् नमः स्वधा। ॐ, तर्पयामि पितामहान् नमः स्वधा। ॐ, तर्पयामि प्रपितामहान् नमः स्वधा। ॐ, तर्पयामि मातामहान् नमः स्वधा। ॐ, तर्पयामि प्रमातामहान् नमः स्वधा। ॐ, तर्पयामि वृद्धमातामहान्। पितामहाय—'पितरः न नष्टाः, पितरः तृप्ताः, पितरः स्वधां पिबन्तु, पिबन्तु, पितरः त्रिषु लोकेषु शुद्धेषु वर्तन्ताम्, हे सारथे, हे जातवेदः, स्वधया यज्ञं समाचर।' 'ॐ, वायवः सत्येन चरन्ति, सिन्धवः मधुना वहन्ति, ओषधयः मधुमन्तः स्युः, रात्रयः मधुमत्यः स्युः, पृथिवी मधुमत्यस्तु, द्यौः पितरः, वृक्षा मधुमन्तः स्युः, सूर्यः मधुमान् स्यात्, गावः मधुमत्यः स्युः।'" प्रपितामहाय—'ॐ, त्वं सारभूताः पितरः नमः। त्वं वीर्यवन्तः पितरः नमः। त्वं आयुष्मन्तः पितरः नमः। त्वं स्वधावन्तः पितरः नमः। त्वं भीमाः पितरः नमः। त्वं कोपिनः पितरः नमः। गृहेभ्यः पितरः नमः, दत्तेभ्यः पितरः नमः।