गरुडपुराणम्

तत्र एकः धर्मनिष्ठः पुरुषः, यज्ञोपवीतं सम्यक् धारयन्, केशपाशं बद्ध्वा, आचम्य शुद्धः, मौनं धृत्वा, जलं समीपं गच्छति। स 'उरुं राजेत्' मन्त्रं जपन्, तस्य जलस्य प्रदक्षिणं करोति। ततः 'ये ते शतम्' इत्यादि मन्त्रं जलं घूर्णयन् जपयति। ततः 'ॐ। राजा वरुणः सूर्याय विस्तीर्णं मार्गं कृतवान्; रक्षिणः वक्तारः च हृदयेन धीमान् तं मार्गं अनुवर्तन्ते। अग्नये अरुणाय नमः, स्तुत्याय; वरुणस्य पाशः विमुच्यताम्। वरुणाय नमः।' इति स्तुतिम् उच्चारयति। पुनः 'ॐ। हे वरुण, तव यज्ञपाशाः शतसहस्राणि विस्तीर्णानि, महानि; सविता, विष्णु, सर्वे मरुतः, दीप्तदेवाः, अद्य तैः अस्मान् विमुच्यन्तु। स्वाहा।' इत्यादि मन्त्रं जपित्वा, करौ अञ्जलिं कृत्वा, जलं उत्तरदिशि, पश्चाद पश्चिमदिशि प्रवाहयति। 'ॐ। आपः ओषधयः च अस्माकं प्रियाः सन्तु; यः अस्मान् द्वेष्टि, यस्मिन्वयं द्वेष्टि, तस्मिन् अप्रियाः सन्तु।' इति मन्त्रं जपयति। ततः आदौ पादौ, कटिं च त्रिः कपालेन मार्जयति, हस्तौ मार्जयित्वा, आचम्य, नमस्कृत्य, जलं गृह्णाति। 'ॐ। विष्णुः इदं विश्वं व्यतिष्ठत्; तस्य त्रिणि पदा रजसि स्थितानि।' इत्यादि मन्त्रं उच्चारयित्वा, महाव्याहृतिभिः आचम्य, शुद्धः तिष्ठति। तदनन्तरं, 'इदं विष्णुरिति' इत्यादि जपन्, सूर्यं प्रति मुखं कृत्वा, जलं प्रविश्य, 'आपो अस्मानिति' इत्यादि मन्त्रं जपयति। 'ॐ। आपः, मातरः, अस्मान् शुद्धयन्तु; घृतैः अस्मान् शुद्धयन्तु; घृतवत् शुद्धयन्तु। दिव्याः आपः सर्वं मलं अपाकरोन्तु; शुद्धं आपः प्रविशामि।' इति मन्त्रं जपित्वा, पात्राणि स्पर्शं विना शनैः निमज्ज्य उत्थापयति, गोमयेन लिप्य, 'मानस्तोक' मन्त्रं जपयति। 'ॐ। नः सन्तानस्य, आयुषः, गोः, अश्वस्य नाशः न भवतु; रुद्रः वीरान् न हिंसतु। त्वां हविष्मन्तं सदा आह्वयामः।' इति मन्त्रं जपयित्वा, विशेषतः वरुणमन्त्रैः, 'इमं मे वरुणे द्वाभ्याम्', 'त्वन्नः सत्वन्न', इत्यादि मन्त्रैः क्रमशः अभिषेकं करोति। 'आपो त्वन्तुमसिति', 'मुन्चन्त्ववभृत', 'ॐ। हे वरुण, मम आह्वानं शृणु; अद्य प्रसन्नः भव, मम मोचनं कुरु, तव प्रसादं इच्छामि।' इत्यादि मन्त्रं जपयति। 'ॐ। एतेन त्वां ब्रह्मन् उपयामि; यजमानः हविषा त्वां इच्छति। कोपं विना, हे वरुण, अत्र स्थितः भव; दीर्घायुः अनवच्छिन्नं देहि। ॐ। हे अग्ने, वरुणस्य इच्छां जानन्, देवस्य कोपं अस्मात् अपाकरोतु। पूज्य, दीप्तः, सर्वद्वेषात् विमोचय। स्वाहा। ॐ। अग्ने, प्रभाते समीपः भव। वरुणं इच्छन्, तस्य प्रसादं लभेय; शुभः भव। ॐ। आपः, ओषधयः, राजा नः न हिंसन्तु; ततः, हे वरुण, दिवसस्य अन्ते विमोचय। एवं वरुणं आह्वयामः, 'विमोचय, हे वरुण' इति। ॐ। वरुणस्य उत्तमं, अधमं, मध्यमं पाशं विमोचय। ततः, अदितेः पुत्र, तव व्रते पापरहिताः स्याम। अस्मान् विमोचय, वरुणपाशात् अपि विमोचय। यमपत्नीकोपं न भवेयुः; सर्वपापात् विमुक्ताः स्याम। स्नात्वा, शुद्धं अन्नं सेवनं कृत्वा, सदा विचरेत्। देवैः कृतं मनः शुद्धं भवतु; बुद्धिमन्तः पुष्पैः अलङ्कृताः सन्तु। एवं अभिषिक्तः, पुनः निमज्ज्य, आचम्य, कुशेन अभिषेकं कृत्वा, शुद्धिमन्त्रैः (रूपं विना) जपयति। 'आपो हिष्ठ' आरभ्य त्रयः मन्त्राः, 'इदं आपो हविष्मतीः', 'देवीर् आपः' द्विः, 'आपो देवाः' त्रिः जपयति। 'द्रुपदादिव', 'शं नो देवीर् अपां रसः', 'आपो देवो पावमान्यः पुनन्तु' इत्यादि नव मन्त्राः जपयति। ततः एकचित्तः शनैः निमज्ज्य, 'चित्पतिर्', 'हिरण्यवर्णा' तथा अन्यानि पावमानानि मन्त्राणि जपयति। तदनन्तरं तरत्साम, शुद्धवतीमन्त्राणि, शुद्धिमन्त्राणि बलात् जपयति; शुभा वारुणीमन्त्राणि अपि बलात् उपयुञ्जीत। 'ॐ', व्याहृतयः, गायत्री च प्रारम्भे अन्ते च संयुक्तं, विधिना स्नानं कुर्यात्। यः जलमध्ये स्थितः, तस्य शुद्धिः विधीयते; जलमध्ये मन्त्रं तथा अघमर्षणं त्रिः जपयति। द्रुपदादीनि त्रिः, 'अयं गौर्' इत्यादि च, मनसि अन्यानि स्मृतिसंहितानि मन्त्राणि जपयति। ज्ञः गायत्रीं व्याहृतिभिः, प्रणवेन सह, वा प्रणवं पुनः पुनः वा, वा अक्षरं विष्णुं ध्यायेत्। आपः विष्णोः निवासः; स जलपतिः उच्यते; एताः तस्य रूपाणि; तस्मात् जलमध्ये तं स्मरेत्। 'तद् विष्णोः' इत्यादि मन्त्रं जपन्, जलमध्ये पुनः पुनः निमज्जति; एषा गायत्री वै वैष्णवी, विष्णुस्मरणाय। 'ॐ। एतानि आपः मम मलं रुधिरं च अपाकरोन्तु, यथा प्रभाते हविः, यथा तीक्ष्णं शुद्ध्यति।' इत्यादि मन्त्रं जपयति। 'आपः पापात् विमोचयन्तु; पावमानः विमोचयतु। आपः हविष्मतीः प्रकटाः। देवः, असुरः, सूर्यः हविष्मता युक्ताः। दिव्याः आपः, अपां पत्न्यः, तरङ्गः हविष्मता, बलयुक्ता, सूर्यस्य अन्तं पर्यन्तं—देवाः, देव्या, दीप्ताः, समुद्रस्य दक्षिणस्य, अग्रस्य, तीक्ष्णस्य प्रवाहस्य भागं गृह्णन्तु। दिव्याः मधुराः आपः अस्मान्, धान्येन तिलेन सह गृह्णन्तु। येन मित्रवरुणौ अभिषिक्तौ, येन इन्द्रः नीतः, येन द्रुपदः कृतः, तेन आपः द्विगुणं बलं, एकचित्तं मनः अस्मान् ददतु। आपः सारः, तस्य सारः, तं उत्तमं गृह्णातु। दिव्याः आपः, सूर्यं प्रति मधुराः, सन्ततिः हेतोः आगच्छन्तु; ओषधयः, पिपलपत्राणि स्थानं न त्यजन्तु। सौम्या पितरः माम् शुद्धयन्तु, पूर्वगताः पितरः पवित्रेण शुद्धयन्तु; पितामहाः, प्रपितामहाः शुद्धयन्तु; पवित्रं सर्वं आयुः रश्मिभिः शुद्धयतु। अग्ने, आयुः, बलं, त्वचा हेतोः कुरु। दिव्याः शुद्धयन्तु, मनः, बुद्धिः शुद्धयन्तु, सर्वभूतानि शुद्धयन्तु, जातवेदः शुद्धयतु! पवित्रेण शुद्धयतु, दीप्तदेव! अग्ने, संकल्पं संकल्पेन अनुगच्छ। दीप्तपवित्रेण, अग्ने, अन्तः विस्तारितं कुरु, तेन ब्रह्म शुद्धयतु। पावमानः, शुभकृत्, पवित्रेण, शुद्धयतु। देवः सविता, पवित्रेण, हविषा, ब्रह्मणं शुद्धयामः। वैष्वदेवीः देव्या, शुद्धयन्त्यः, अस्मान् गृह्णन्तु, पूज्याः। तेन, एकत्र उपविश्य, धनाधिपाः स्याम। चित्ताधिपः, अविच्छिन्नपवित्रेण, सूर्यरश्मिभिः माम् शुद्धयतु। यद् कामं तव, पवित्रेण शुद्धं, देवः सविता, वाक्पतिः, अविच्छिन्नपवित्रेण, सूर्यरश्मिभिः माम् शुद्धयतु। यद् कामं तव, पवित्रेण शुद्धं, तत् मया लभ्येत। एषा गौः, वर्णवती, मातरं, पितरं शतवारं आगच्छति। देवः सविता, अविच्छिन्नपवित्रेण, सूर्यरश्मिभिः माम् शुद्धयतु। यद् कामं तव, पवित्रेण शुद्धं, तत् मया लभ्येत। ॐ। तद् विष्णोः परमं पदं सदा विप्रा पश्यन्ति, दिवि नेत्रं इव विस्तारितम्। एवं स्नात्वा, शुद्धवस्त्रं परिधान्य, भूम्या जलं च हस्तौ शुद्धयित्वा, गच्छति। आचम्य, स्नानपूर्वं भोजनोपरि, मन्त्रेण पुनः आचमनं कुर्यात्, द्रुपदं त्रिः, अघमर्षणं त्रिः जपयति। आचम्य, अभिषिक्तः, जलं त्रिः आचम्य, अञ्जलिं पुष्पैः अलङ्कृत्य, सूर्यस्य शिरसि पूजां करोति। जलं अभिषिञ्च्य, उत्थाप्य, 'उदुत्यं चित्रम्', 'तच्चक्षुर् देव', 'हंसः शुचिषद्' इत्यादि मन्त्रं जपयति। एतानि मन्त्राणि हस्तौ उत्तोल्य, सूर्यं एकचित्तया पश्यन्, गायत्रीं यथाशक्ति जपन्, सूर्यं समीपं गच्छति। 'विभ्राट्' सूक्तं, पुरुषसूक्तं, शिवसंकल्पं, मण्डलब्राह्मणं च जपयति। दिवाकीर्तिमन्त्रादीनि, सौर्याणि, यथाशक्ति, देवतानां सर्वेषां मन्त्रैः जपयज्ञं करोति। आत्मज्ञानं नियमानुसारं जपसिद्धये जपयति; दक्षिणहस्तेन जलं त्रिः आचम्य, धनं, बुद्धि, धैर्य, भूमिं च इच्छन्। वाक्, वागीश्वरीं, पुष्टि, तुष्टिं, उमा, अरुन्धती, शची, मातरं च तर्पयति। जयां, विजयां, सावित्रीं, शान्तिं, स्वाहा, स्वधा, धृतिं, आदितिं परमां च तर्पयति। ऋषिपत्न्यः, कन्याः, इच्छितदेवताः च तर्पयति; यः सर्वमङ्गलं इच्छति, स सर्वमङ्गलदेव्यः तर्पयति। 'ब्रह्माद्यादि स्तम्भपर्यन्तं जगत् तृप्तं भवतु' इति जपन्, तृप्तिकर्मणि तीनि अञ्जलिं जलं समर्पयति। तदनन्तरं ब्रह्मा उवाच—अहं तर्पणकर्म विधास्यामि, यत् देवपितृणां तुष्टिदं भवति। 'ॐ। ये हृष्टाः तृप्ताः सन्तु। ॐ। ये प्रमुदिताः तृप्ताः सन्तु। ॐ। ये सुमुखाः तृप्ताः सन्तु। ॐ। ये दुष्टमुखाः तृप्ताः सन्तु। ॐ। विघ्नाः तृप्ताः सन्तु। ॐ। विघ्नकर्तारः तृप्ताः सन्तु। ॐ। छन्दांसि तृप्तानि सन्तु। ॐ। वेदाः तृप्ताः सन्तु। ॐ। ओषधयः तृप्ताः सन्तु। ॐ। नित्याः तृप्ताः सन्तु। ॐ। अन्याः गुरवः तृप्ताः सन्तु। ॐ। संवत्सरः तृप्तः सन्तु। ॐ। देवाः तृप्ताः सन्तु। ॐ। अप्सराः तृप्ताः सन्तु। ॐ। तमसि देवाः तृप्ताः सन्तु। ॐ। समुद्रः तृप्तः सन्तु। ॐ। नागाः तृप्ताः सन्तु। ॐ। पर्वताः तृप्ताः सन्तु। ॐ। नद्यः, मनुष्याः, यक्षाः तृप्ताः सन्तु। ॐ। राक्षसाः तृप्ताः सन्तु। ॐ। पिशाचाः तृप्ताः सन्तु। ॐ। सुपर्णाः तृप्ताः सन्तु। ॐ। भूतानि तृप्तानि सन्तु। ॐ। चत्वारः भूतगणाः तृप्ताः सन्तु। ॐ। दक्षः तृप्तः सन्तु। ॐ। प्रचेतसः तृप्तः सन्तु। ॐ। मरीचिः तृप्तः सन्तु। ॐ। अत्रिः तृप्तः सन्तु। ॐ। अङ्गिराः तृप्तः सन्तु। ॐ। पुलस्त्यः तृप्तः सन्तु। ॐ। पुलहः तृप्तः सन्तु। ॐ। क्रतु तृप्तः सन्तु। ॐ। नारदः तृप्तः सन्तु। ॐ। भृगुः तृप्तः सन्तु। ॐ। विश्वामित्रः तृप्तः सन्तु। ॐ। रैवतः तृप्तः सन्तु। ॐ। चाक्षुषः तृप्तः सन्तु। ॐ। महाद्युतयः तृप्ताः सन्तु। ॐ। वैवस्वतः तृप्तः सन्तु। ॐ। ध्रुवः तृप्तः सन्तु। ॐ। धवः तृप्तः सन्तु। ॐ। अनिलः तृप्तः सन्तु। ॐ। प्रभासः तृप्तः सन्तु। एवं धर्मनिष्ठः पुरुषः विधिपूर्वकं स्नानं, शुद्धिकर्म, सूर्यपूजनं, तर्पणं च सम्यक् आचरति, सर्वदेवपितृणां तुष्ट्यर्थं, शुद्धचित्तः, श्रद्धया, मन्त्रैः पूजां, अभिषेकं, तर्पणं च विधिना सम्पन्नं करोति।