गरुडपुराणम्

तत्र निःसंशयं श्रीः लक्ष्मीश्च वसतः, गात्रे जठरं गृह्यग्निरूपेण स्थितम्, पृष्ठे दक्षिणाग्निः प्रतिष्ठितः। मुखे हविरग्निः, शीर्ष्णि सत्यम् उत्सवश्च विराजते। एतान् पञ्चाग्नीन् यः वेद, स एवाग्निष्ठलीकृतः इत्युच्यते। शरीरं जलं सोमः विविधानि च भोज्यानि; प्राणस्तु अग्निः सूर्यश्च, एतेषां भोक्ता तु एक एव। अन्नं मम, पृथिव्याः, आपां, वह्नेः, वायोः च बलं ददातु; तद् पच्यमानं मम अविच्छिन्नं सुखं ददातु। हस्तनिर्मजनानन्तरं ताम्बूलं चवेत्; ततः सम्यक् चित्तेन इतिहासश्रवणं कुर्यात्। षष्ठ्यां सप्तम्यां वा दिने भागे, इतिहासपुराणपाठः कार्यः; ततः स्नात्वा सायं सन्ध्यां कुर्यात्। द्विजश्रेष्ठाः, एवं दिनचर्या मया वर्णिता; यः पण्डितः पठति शृणोति वा, स स्वर्गमवाप्नोति। केशवः आचरणधर्मस्य कर्ता स्मृतः। ब्रह्मा उवाच—अधुना स्नानविधिं प्रवक्ष्यामि, यतो हि सर्वकर्माणि स्नाने प्रतिष्ठितानि। मृद् गोमयं तिलाः कुशाः सुरभिपुष्पाणि च स्नाने प्रयोज्याः। स्नानकाले यत्नेन शुद्ध्या स्नानद्रव्याणि समाहृत्य, तानि शुद्धे रहसि स्थले वा, भूमौ वा स्थापयेत्। तत्र मृद्-गोमयं त्रिधा विभाग्य, पादहस्तयोः जलमृद्भिः प्रक्षालयेत्। यज्ञोपवीतं सम्यक् धारयित्वा, केशशिखां बद्ध्वा, आचमनं कृत्वा, मौनं पाल्य, जले समीपं गच्छेत्, 'उरुं राजेत्' इति मन्त्रं जपन्, तं जलं प्रदक्षिणं कुर्यात्। 'ये ते शतम्' इति मन्त्रं जले भ्रमणकाले जपेत्। ततः—ॐ। राजा वरुणः सूर्यस्य पन्थानं विस्तीर्णं कृतवान्; पालकाः वदन्तश्च हृदि प्राज्ञाः तं पन्थानं अनुव्रजन्ति। अग्नये अरुणाय च नमः; वरुणपाशः मुञ्चतु। वरुणाय नमः। ॐ। वरुणस्य शतानि सहस्राणि यज्ञपाशानां विस्तीर्णानि; सविता विष्णुर्मारुताः सर्वे देवाः अद्य अस्मान् मुञ्चन्तु। स्वाहा। अञ्जलिं कृत्वा, उत्तरदिशि पश्चिमदिशि च तोयं निक्षिपेत्। ॐ। आपः ओषधयः च अस्माकं मैत्र्यं कुर्वन्तु; यः अस्मान् द्वेष्टि, यं च वयं द्वेष्मः, तस्मै अमैत्र्यम्। प्रथमं पादौ कटीं च त्रिवारं मृदया प्रक्षालयेत्, ततः हस्तौ, आचम्य, नमस्कारं कृत्वा, जलं गृह्णीयात्। ॐ। विष्णुः इमां विश्वां जगतीं व्यचरत्; तस्य त्रिणि पदानि रजसि स्थितानि। ततः व्याहृतिभिः आचम्य, शुद्धः स्थातव्यः। अङ्गानि मृदया शुद्ध्वा, 'इदं विष्णुरिति' जपन्, सूर्यं प्रति मुखं कृत्वा, 'आपो अस्मानिति' मन्त्रेण जले निमज्जेत्। ॐ। आपः अस्माकं मातरः, अस्मान् शुद्धयन्तु; घृतैः अस्मान् शुद्धयन्तु; देव्या आपः सर्वमलानि हरन्तु; अहं शुद्धं जले प्रविशामि। ततः, पात्राणि अलिङ्गित्वा, मृदया गोमयेन च मृद्नन्, 'मानस्तोके' इति मन्त्रं जपेत्। ॐ। नः पुत्रेषु, आयुषि, गोषु, अश्वेषु क्षयः मा भूयात्; रुद्रः नः वीरान् मा हिंसीत्। त्वां हविष्मन्तं वयं सदा आह्वयामः। ततः मन्त्रैः, विशेषतः वारुणैः, 'इमं मे वरुणे द्वाभ्याम्', 'त्वन्नः सत्वन्न' इत्यादिभिः अभिषिञ्चेत्। 'आपो त्वन्तुमसीति', 'मुञ्चन्त्ववभृत' इति च जपेत्; ततः—ॐ। वरुण, मम आह्वानं शृणु; अद्य मे सौम्यम् कुरु, त्वाम् एव प्रार्थये। ॐ। एतेन त्वां ब्रह्मन् उपगच्छामि; यजमानः हविषा त्वाम् इच्छति। अक्रुद्धः वरुण, अत्र सन्निधेहि; अस्माकं दीर्घमविच्छिन्नमायुः ददातु। ॐ। अग्ने, वरुणस्य इच्छां ज्ञात्वा, अस्माकं दोषं हर; पूज्य, दीप्तिमान्, सर्वद्वेषात् अस्मान् विमुञ्च। स्वाहा। ॐ। त्वं, अग्ने, अस्माकं समीपतमः भूत्वा, उषसि सन्निधेहि; वरुणस्य अनुग्रहम् इच्छन्, तं प्राप्नुयाम्; सौम्यः भूत्वा। ॐ। आपः, ओषधयः, राजा च अस्मान् मा हिंसीयुः; वरुण, दिनान्ते अस्मान् विमुञ्च। एवं वयं वरुणं प्रार्थयामः—'मुञ्चास्मान् वरुण'। ॐ। वरुण, तव परमं, अधमं, मध्यं पाशं अस्माभ्यं विमुञ्च; अदितेः पुत्र, तव व्रते वयं पापकृत्तां न स्याम। अस्मान् विमुञ्च, वरुणपाशेभ्यः च। यमपत्नीस्य क्रोधं मा प्राप्नुयाम; सर्वपापेभ्यः विमुक्ताः स्याम। स्नात्वा, सदा शुद्धेन आहार्येण विचरेत्। देवैः निर्मितं मनः शुद्धं भवतु; पण्डिताः पुष्पैः भूषिताः स्युः। एवं स्वाभिषिक्त्वा, पुनः निमज्ज्य, आचम्य, कुशैः अभिषिञ्चेत्, शुद्धिमन्त्रैः निराकारैः जपन्। 'आपो हिष्ठ' इत्यादि त्रयो मन्त्राः, 'इदं आपो हविष्मतीः', 'देवीरापः' द्विवारं, 'आपो देवाः' त्रिवारं जपेत्। 'द्रुपदादिव', 'शं नो देवीरपां रसः', 'आपो देवो पावमानीयः पुनन्तु'—एवं नव मन्त्राः पठेत्। ततः एकाग्रचित्तः शनैः निमज्जेत्, 'चित्पतिः', 'हिरण्यवर्णा' च अन्यांश्च पावमान्यन सूक्तानि जपेत्। तरत्साम, शुद्धवतीः सूक्तानि, शुद्धिमन्त्रांश्च बलवद् उच्चारयेत्; शुभा वारुणी मन्त्राः अपि बलवद् प्रयुञ्जीत। ॐकारं, व्याहृतयः, गायत्रीं च आदौ अन्ते च यथाक्रमं स्नानं कुर्यात्। जले स्थितस्य शौचं विधीयते; तत्र मन्त्रं च अघमर्षणं त्रिवारं जपेत्। द्रुपदादीनि सूक्तानि त्रिवारं, 'अयं गौरिति' च मन्त्रं पठेत्, अन्यांश्च स्मृतिप्रसिद्धान् मन्त्रान् एकाग्रचित्तः जपेत्। व्याहृतिप्रणवयुक्तां गायत्रीं, अथवा केवलं प्रणवम्, अथवा अक्षरं विष्णुं ध्यानं कुर्यात्। आपः विष्णोः एव स्थानम्; स जलपतिः स्मृतः; तस्यैव रूपाणि, तस्मात् जले विष्णुं स्मरेत्। 'तद्विष्णोः' इति मन्त्रेण पुनः पुनः निमज्जेत्; एषा गायत्री वैष्णवी, विष्णुस्मरणायै। ॐ। एता आपः मम मलरक्तं वहन्तु, यथा प्रातःसवने, यथा तीक्ष्णं शुद्ध्यति। आपः पापात् माम् विमुञ्चन्तु; पावमानः विमुञ्चतु। हविर्भिः पूर्णाः आपः प्रकटाः; देवोऽसुर्यः सूर्यश्च हविर्भिः युक्ताः। दिव्या आपः, आपां पत्न्यः, तरङ्गः हविर्भिः युक्तः, सूर्यान्तं बलवतीः—देवाः देव्यो ज्योतिष्मत्यः, सागरस्यान्त्यां तीक्ष्णां धारां भागं गृह्णन्तु। मधुमतीः दिव्याः आपः अस्मान् स्वीकुर्युः, धान्यतिलैः सह। येन मित्रावरुणौ अभिषिञ्च्येते, येन इन्द्रः नेतः, येन द्रुपदः कृतः, ताभिः दिव्याः आपः द्विगुणं बलं च एकचित्ततां ददातु। आपः सारभूताः, तस्य सारं त्वं गृहाण। दिव्याः आपः, मधुमतीः, सूर्यं प्रति गच्छन्तु, प्रजायै; ओषधयः पिप्पलाः च स्वस्थानं मा त्यजन्तु। सौम्याः पितरः माम् शुद्धयन्तु; गताः पितरः पवित्रेण माम् शुद्धयन्तु; पितामहाः प्रपितामहाश्च माम् शुद्धयन्तु; पवित्रेण सर्वमायुः रश्मिभिः शुद्ध्यतु। अग्ने, ममायुषि, बले, त्वचि च कुरु। दिव्याः शुद्धयन्तु, मनः बुद्धिश्च शुद्ध्यतु, सर्वाणि भूतानि शुद्ध्यन्तु, जातवेदः माम् शुद्धय! पवित्रेण शुद्धय, दीप्तमान् देव! अग्ने, संकल्पेन संकल्पं अनुगच्छ। तव दीप्तिना अन्तः प्रविश्य पवित्रेण ब्रह्म माम् शुद्धयतु। पावमानः शुभकर्ता पवित्रेण शुद्धयतु। द्वाभ्यां हे देव सवितः, पवित्रेण हविषा च, एतत् ब्रह्म शुद्धयामः। वैश्वदेव्यः देव्यो, शुद्धयः, अस्मान् गृह्णीत; तेन वयं समासीनाः धनाधिपाः स्याम। चित्तपति पवित्रेण, सूर्यरश्मिभिः माम् शुद्धयतु। या वाञ्छा शुद्ध्या पवित्रेण, देवः सविता वाक्पतिः माम् शुद्धयतु; तां वाञ्छां पवित्रेण लभेय। एषा गौरवर्णा शतं मातरं पितरं च उपगता। देवः सविता माम् पवित्रेण शुद्धयतु; तां वाञ्छां पवित्रेण लभेय। ॐ। तद् विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूयवः, दिवि इव चक्षुराततम्। एवं स्नात्वा, नवानि शुद्धानि वस्त्राणि परिधाय, भूम्या जलेन च हस्तौ शुद्ध्वा, गच्छेत्। आचम्य, स्नानपूर्वं भोजनपूर्वं च, द्रुपदं त्रिवारं, अघमर्षणं त्रिवारं जपेत्। आचम्य, अभिषिञ्च्य, त्रिवारं जलं पिवन्, पुष्पैः भूषिताञ्जलिं कृत्वा, शीर्ष्णि सूर्यं पूजयेत्। आपः अभिषिञ्च्य, उच्चालयित्वा, 'उदुत्यं चित्रम्', 'तच्चक्षुर्देव', 'हंसः शुचिषद्' इति मन्त्रान् पठेत्।