गरुडपुराणम्

एवं महात्मभिः स्नानविधिः निर्दिष्टः। ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां मन्त्रैः सह स्नानं प्राशस्यते, शूद्रस्य तु मौनं श्रद्धया सह स्नानं विधानम्। शिक्षायाः ब्रह्मयज्ञस्य पितृकार्यस्य च जलप्रक्षेपेणैव विधानम्। होमः देवतानां, बलिर्भूतानां, अतिथेः सत्कारः न यज्ञः; गोशालायां गवां दानं दशगुणं पुण्यं ददाति, अग्निशालायां शतगुणं स्मृतम्। पुण्यक्षेत्रेषु, तीर्थेषु, देवालयेषु च दानस्य पुण्यं कोटिशः सहस्रशः विशेषतः विष्णोः सन्निधौ। एवं पञ्चमभागे यथायोग्यं वितरणीयम्; पितृभ्यश्च मनुष्येभ्यश्च पुण्यं लक्षगणितं कथ्यते। यः ब्राह्मणान् प्रथमं दत्वा पश्चात् मित्रैः सह भोजनं करोति, स सदा अन्नदानं कृत्वा मृत्युः परं स्वर्गं प्राप्नोति। प्रथमं मधुरं खाद्यं भक्षयेत्, मध्ये लवणं अम्लं च; अन्ते तिक्तं कटुं कषायं क्षीरं च सेवेत। रात्रौ भूमौ स्थितं शाकं सर्वथा वर्जयेत्, एकरसस्य अन्नस्य आसक्तिं न कदापि कुर्यात्। ब्राह्मणस्य अन्नं नियतं, क्षत्रियस्य क्षीरं, वैश्यस्य अन्नमेव अन्नं, शूद्रस्य तु रक्तं अन्नं स्मृतम्। अमावास्यायामिह वासः कर्तव्यः, अथवा केवलं संवत्सरमेकं। तत्र श्रीः लक्ष्मीश्च निवसतः, न संशयः; अग्निहोत्राग्निः उदरे, दक्षिणाग्निः पृष्ठे। हविर्देवो मुखे, सत्यं च पर्व च शीर्षे; यः एते पञ्चाग्नीन् वेत्ति, स अग्निस्थापकः इति कथ्यते। शरीरं जलं सोमः च विविधं च अन्नं; प्राणः अग्निः सूर्यः च, भोक्ता तु त्रयाणामेकः एव। अन्नं बलं ददाति मम, पृथिव्याः, आपः, अग्नेः, वायोः च; तत् पच्यमानं निरन्तरं सुखं ददातु। हस्तप्रक्षालनानन्तरं ताम्बूलं चवेयुः, ततः एकाग्रचित्तेन इतिहासं शृणुयात्। दिनस्य षष्ठं सप्तमं वा भागं प्राप्ते इतिहासपुराणाध्ययनं कर्तव्यम्; स्नानानन्तरं सायं सन्ध्योपासना कार्याः। एवं द्विजश्रेष्ठाः, अहं दिनचर्याविधिं वर्णितवान्; यः विद्वान् पठति वा शृणोति, स स्वर्गं प्राप्नोति। केशवः आचरणधर्मस्य आदिकर्ता इति स्मृतिः द्विजश्रेष्ठाः। अथ ब्रह्मा उवाच—स्नानविधिं प्रवक्ष्यामि, यतः सर्वकर्माणि स्नाने प्रतिष्ठितानि। क्लिद्, गोमयः, तिलाः, कुशा, सुरभिपुष्पाणि च स्नाने योजनीयानि। स्नानकाले शुचिना यत्नेन स्नानद्रव्याणि समाहृत्य, तानि शुद्धे विविक्ते स्थले वा भूमौ स्थापयेत्। तुषारगोमयं त्रिधा विभज्य, ततः पादहस्तयोः जलेन मृत्तिकया च प्रक्षालनम्। यज्ञोपवीतं सम्यक् धारयित्वा, केशशिखां बद्ध्वा, आचमनं कृत्वा, मौनं धृत्वा, आपः समीपं गच्छेत्, ‘उरुं राजेत्’ मन्त्रं जपेत्, ताभ्यः प्रदक्षिणं कुर्यात्। ‘ये ते शतम्’ मन्त्रं जलं परिभ्रम्य पठेत्। ओम्। राजा वरुणः सूर्यस्य व्यापकं मार्गं कृतवान्; रक्षिणः वक्तारश्च हृदि प्राज्ञास्तं अनुयान्ति। अग्नये अरुणाय नमः; वरुणस्य पाशः विमुच्यताम्। वरुणाय नमः। ओम्। हे वरुण, तव शतानि सहस्राणि यज्ञपाशाः विस्तीर्णाः; सविता विष्णुः मरुतः सर्वे देवाः अद्य अस्मान् विमुच्यन्तु। स्वाहा। अञ्जलिं कृत्वा, उत्तरदिशि, पश्चादपि, जलं प्रक्षिपेत्। ओम्। आपः ओषधयः च अस्मभ्यं मैत्र्यं कुर्युः; येन द्वेष्यः, तस्मै अमैत्र्यम्। प्रथमं पादयोः कट्याः च त्रिवारं मृत्तिकया प्रक्षालनम्; हस्तप्रक्षालनं, आचमनम्, नमस्कारः, ततः जलग्रहणम्। ओम्। विष्णुः इमं विश्वं व्याप्तवान्; तस्य त्रयः पदा रजसि स्थिताः। ततः महाव्याहृतिभिः आचम्य, शुचिः स्थातव्यम्। ‘इदं विष्णुरिति’ मन्त्रेण अङ्गानि मृत्तिकया प्रक्षालयेत्, सूर्यं प्रति स्थित्वा ‘आपो अस्मानिति’ मन्त्रेण आप्सु निमज्जेत्। ओम्। आपः अस्माकं मातरः शुद्धिं ददातु; घृतैः अस्मान् शुद्धयन्तु; दिव्याः आपः सर्वमलानि हन्तु; अहं शुद्धाः आपः प्रविशामि। अनन्तरं, स्पर्शं विना, पात्राणि मन्दं निमज्जयेत्, गोमयेन लेपं कुर्यात्, ‘मानस्तोक’ मन्त्रं पठेत्। ओम्। नः न पुत्रेषु, न आयुषि, न गवाम्, न अश्वेषु क्षतिः भवतु; रुद्रः नः वीरान् न हिंसतु। त्वां होत्रारम् वयं सदा हवामहे। ततः मन्त्रैः, विशेषतः वारुणैः, क्रमशः ‘इमं मे वरुणे द्वाभ्याम्’ तथा ‘त्वन्नः सत्वन्न’ इति मन्त्रैः अभिषिञ्चेत्। ‘आपो त्वन्तुमसीति’ ‘मुञ्चन्त्ववभृत’ इति पठेत्, ततः—‘ओम्। वरुण, मम आह्वानं शृणु; अद्य मयि प्रसन्नः भव, तव कृपां याचे’ इति। ओम्। एतेन त्वां ब्रह्मन्, नमस्कारेण उपसर्पामि; यजमानः हविषा त्वां यच्छति। अनसूयकः वरुण, अत्र सन्निहितो भव; अस्मभ्यं दीर्घायुः अविच्छिन्नं ददातु। ओम्। अग्ने, वरुणस्य मनसां विज्ञाय, अस्माकं दोषं हरेः। पूज्यतमः तेजस्विन्, सर्वद्वेषात् अस्मान् विमोचय। स्वाहा। ओम्। अग्ने, त्वं प्रातःकाले अस्माकं समीपस्थः भव। वरुणं प्रार्थयन्, तस्य कृपां लभेय। सुमनाः, सुसंस्तुतः भव। ओम्। आपः, ओषधयः, राजा च नः न हिंसन्तु; ततः वरुण, दिवसस्य समाप्तौ अस्मान् विमोचय। एवं वरुणं वदामः—‘मुच्येमहि वरुण’ इति। ओम्। वरुण, तव उत्तमं, अधमं, मध्यमं पाशं अस्मात् विमोचय। अदितेः पुत्र, व्रते पापरहिताः स्याम। अस्मान् विमोचय, च वरुणस्य बन्धनात्। यमपत्नीस्य कोपात् अस्मान् विमोचय; सर्वपापेभ्यः विमुक्ताः स्याम। स्नानानन्तरं सदा शुद्धान्नेन विचरेत्। देवैः कृतं मनः शुद्धं भवतु, बुद्धिमन्तः पुष्पैः भूषिताः स्युः। एवं स्वमात्मानं अभिषिञ्च्य, पुनः निमज्जयेत्, पुनराचमेत्, ततः कुशैः प्रक्षिप्य, शुद्धिमन्त्रैः रूपरहितैः जपेत्। ‘आपो हिष्ठ’ इति त्रयः श्लोकान्, ‘इदं आपो हविष्मतीः’, ‘देवीरापः’ द्विवारम्, ‘आपो देवाः’ त्रिवारं पठेत्। ‘द्रुपदादिव’, ‘शं नो देवीरपां रसः’, ‘आपो देवः पावमान्यः पुनन्तु’ इति नव मन्त्रान् पठेत्। ततः एकचित्तः शनैः निमज्जेत्, ‘चित्पतिर्’, ‘हिरण्यवर्णा’ तथा अन्यान् पावमानसूक्तानि जपेत्। तरत्साम, शुद्धवती सूक्तानि, शुद्धिमन्त्रांश्च शक्त्या पठेत्; बहूनि शुभानि वारुणानि मन्त्राणि शक्त्या प्रयुञ्जीत। ‘ओम्’ व्याहृतयः, गायत्री च, आदौ अन्ते च, सम्यक् स्नानं कुर्यात्। आप्सु स्थितस्य शुद्धिः विधानम्; आप्सु एव मन्त्रं तथा अघमर्षणं त्रिवारं पठेत्। एवं स्नानविधिः, यथाशास्त्रं, ब्रह्मणा प्रतिपादितः, पुण्यदः, शुद्धिकरः, सर्वधर्मस्य मूलम्।