गरुडपुराणम्

माघ-फाल्गुनयोः मासयोः प्रातःस्नानं नित्यं कर्तव्यं, इति धर्मशास्त्रे निर्दिष्टम्। यः माघमासं प्राप्त्वा प्रातःकाले स्नानं कृत्वा यज्ञशिष्टं भोजनं करोति, स धर्मलाभी भवति। एवं मासमात्रेणापि घोरतमं पापं नश्यति, मातृपितृभ्रातृमित्रगुरुषु यत्किञ्चित् पापं जातं भवेत्। एकादश्यां विष्णुपूजनाय स्नानं यः करोति, तदा एकदशभागमात्रं शरीरे निमज्जनं कृत्वापि पुण्यलाभः स्यात्। विशेषतः एकादश्यां आमलकिफलदानं विष्णुं तुष्टयति। आमलकिफलैः स्नानं यः सदा करोति, स ऐश्वर्यकामः दुःखात् मुक्तः, कीर्तिमान्, दीर्घायुर्यशः, धनहानिं च न पश्यति। सूर्यादिदेवदिवसेषु स्नानकाले शरीरपरिमर्दनं यः करोति, स आरोग्यं सर्वकामफलप्राप्तिं च लभते, विशेषतः उपवासिनः केशच्छेदनं नापितैः कृत्वा। श्रीदेवी तुष्टा स्थिता भवति यावत् तैलं शरीरे न स्पृष्टम्; एवं स्नानं कृत्वा पितृदेवतामानुषेषु तर्पणं दातव्यं। नाभिपर्यन्तं जलमध्ये स्थित्वा शुद्धचित्तेन चिन्तयेत्—"मम पितरः आगत्य एतत् जलपुष्पं गृह्णन्तु"—इति। त्रिः जलपुष्पं वा नवपुष्पं दक्षिणदिशायां वा आकाशे वा दातव्यं; स्नानानन्तरं शुष्कवस्त्राणि धारयित्वा तृणपत्रे भूमौ उपविष्टः भवेत्। यथायोग्यं विधिज्ञैः पात्रे तर्पणं न कर्तव्यम्; यत्किञ्चित् जलमध्ये क्रूरं मांसं अशुद्धं वा तद् उपयोक्तव्यं न। यत्किञ्चित् चञ्चलं अशुद्धं तद् सम्यक् निष्कास्य, वामहस्तेन जलं गृहित्वा मन्त्रं पठेत्। स तद् जलं नैऋत्यां दिशि क्षिपेत्, पिशाचान् अपाकर्तुं; यद् अन्नदोषात्, यद् अयोग्यग्रहणात् पापं जातं तद् अपाकृत्य। यत् वाक्-मनः-शरीरकृतं दुष्कृतं, तस्मात् इन्द्रः वरुणः बृहस्पतिः मां शुद्धयन्तु। "सविता, भगः, सनकादिर्ऋषयः, ब्रह्मस्तम्भपर्यन्तं जगत् तुष्टं भवतु" इति जपित्वा, तर्पणं कर्तव्यं। त्रिः जलपुष्पं दत्वा संक्षिप्ततर्पणं कृत्वा, देवतानां पूजनं ब्रह्मणः दया-निर्मलभावेन कर्तव्यम्। ब्रह्मा-विष्णु-रुद्र-सावित्री-मित्र-वरुणमन्त्रैः तेषां स्वरूपैः सर्वदेवान् पूज्य नमस्कर्तव्यम्। प्रत्येकं पुष्पं श्रद्धया समर्प्य, विष्णुं सर्वदेवतासारं, सूर्यं च पूज्येत्। यः पुरुषसूक्तेन पुष्पं वा जलं ददाति, स चराचरं विश्वं पूजितवान् भवति। अन्यैः तन्त्रिकमन्त्रैः जनार्दनं पूज्य, प्रथमं अर्घ्यं दद्यात्, ततः अभिषेकः। ततः पुष्पमुष्टिं, धूपं, दीपं, फलानि च दद्यात्; देवस्य अभिषेकं, शुद्धिकरणं, आचमनं च कर्तव्यम्। तीर्थस्य जलं अघमर्षणस्तोत्रत्रयेन त्रिः प्रतिदिनं संस्कर्तव्यम्। एष धर्मः स्नानविधिः महात्मभिः निर्दिष्टः; ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैयस्याः मन्त्रैः स्नानं अनुमोदितम्। शूद्रस्य तु मौनं श्रद्धया स्नानं विधीयते; ब्रह्मयज्ञः, पितृतर्पणं जलप्रक्षेपेण कर्तव्यम्। होमः देवतानां, बलिः पिशाचानां, अतिथिसत्कारः न यज्ञः; गोशालायां गदानं दशगुणं पुण्यं, अग्निशालायां शतगुणं। पुण्यभूमिषु, तीर्थेषु, देवालयेषु पुण्यं अनन्तं, विशेषतः विष्णुसन्निधौ। पञ्चमभागे यथायोग्यं तर्पणं कर्तव्यम्; पितृभ्यः मानवेषु च पुण्यं लक्षलक्षं कथ्यते। यः ब्राह्मणाय प्रथमं ददाति, तदनन्तरं मित्रैः सह भुक्त्वा अन्नदानं करोति, स मृत्युनन्तरं स्वर्गं प्राप्नोति। प्रथमं मधुरं खाद्यं, मध्यभागे लवणं अम्लं, अन्ते तिक्तं कटुं कषायं, क्षीरं च भक्षयेत्। निशि भूमिस्थं शाकं सर्वथा त्याज्यं, एकरसभोजनं नाभिलषेत्। ब्राह्मणस्य अन्नं, क्षत्रियस्य क्षीरं, वैश्यस्य अन्नं, शूद्रस्य रक्तं भोजनं विधीयते। अमावास्यायां अत्र स्थातव्यं, वा संवत्सरमात्रं। अत्र श्रीः लक्ष्मीः च निःसन्देहं वसतः; गार्हपत्याग्निः उदरे, दक्षिणाग्निः पृष्ठे। आहवनीयाग्निः मुखे, सत्यम् उत्सवः शिरसि; यः एते पञ्चाग्नीन् वेद, स अग्निस्थापनविज्ञः। शरीरं जलं, सोमं, विविधं अन्नं; प्राणः अग्निः सूर्यः, त्रयाणां भोक्ता एक एव। अन्नं बलं ददाति मम, भूम्याः, जलस्य, अग्नेः, वायोः; तद् पच्यते, सततं सुखं ददातु। हस्तप्रक्षालनानन्तरं ताम्बूलं चर्वयेत्; ततः सावधानः इतिहासं शृणुयात्। षष्ठसप्तमभागे दिवस्य इतिहासपुराणाध्ययनं कुर्यात्; ततः स्नानं कृत्वा सायं पूजनं कुर्यात्। द्विजश्रेष्ठ, एवं दिवस्य नित्यकर्माणि उक्तानि; यः विद्वान् पठति वा शृणोति, स स्वर्गं प्राप्नोति। द्विजश्रेष्ठ, केशवः आचारधर्मस्य आद्यः स्मृतः। ब्रह्मा उवाच—अधुनाहं स्नानविधिं वक्ष्यामि, यत् सर्वकर्मणां मूलम्। स्नानार्थं मृद्, गोमयम्, तिलः, दर्भः, सुरभिपुष्पाणि उपयोक्तव्यानि। स्नानकाले यत्नेन शुद्धेन स्नानोपकरणानि संगृह्य, सुरभिजलं शुद्धे एकान्तस्थले वा भूमौ स्थापयेत्। मृद्-गोमयं त्रिधा विभज्य, तदनन्तरं जलमृदया पादहस्तयोः प्रक्षालनं कुर्यात्। एवं धर्मशास्त्रे स्नानादिकं नित्यकर्मविधानं विधिपूर्वकं वर्णितम्।