गरुडपुराणम्

पुण्यतीर्थेषु, उत्तमकूपेषु, पुण्यस्थलेषु नद्यः च, तत्र मलापनयनमेव प्रयोजनं, नान्यथा। स्नानमेव हि क्रियायुक्तं, तस्मात् क्रियास्नानं श्रेष्ठं स्मृतम्। जलस्य स्पर्शेन अङ्गानि विशुद्धानि भवन्ति, तीर्थस्नानस्य च फलं लभ्यते। प्रक्षालनाद्यैः, निमज्जनैः, मन्त्रैः च, पापानि शीघ्रं नश्यन्ति; नित्यकर्म, नैमित्तिककर्म, काम्यकर्म च मलनाशनार्थमेव निर्दिष्टानि। यदि तीर्थं न स्यात्, तर्हि उष्णं जलं वा, उपरितः पतितं जलं वा, उपयुज्यते; भूम्याः उद्धृतं जलं पुण्यतमम्, ततः स्रोतसः जलम्। सरसः जलं तु अतिशयेन पुण्यं, तदपि न वर्जनीयम्; तीर्थस्य जलं पुण्यं, गङ्गाजलं सर्वत्र पुण्यदायकम्। गङ्गाजलं शीघ्रं पापं शुद्धयति, मृत्युपर्यन्तं अपि; तथा गया-कुरुक्षेत्रयोः जलम् अपि। अतः गङ्गाजलं परमं विज्ञेयम्; पुत्रजन्मनि, संयोगेषु, सूर्यस्य संक्रान्तौ च। राहुदर्शनसमये स्नानं विधीयते, न तु रात्रौ; प्रभाते, सूर्योदयसमये, सन्ध्यायां च स्नानं प्रशस्यते। तस्मिन्काले कृतस्य स्नानस्य फलम् प्रजापत्यकर्मणा तुल्यं, यत् महापापहरं; द्वादशवर्षेण यत् प्रजापत्येन फलं लभ्यते। प्रातः कृतस्नानी तद्वर्षेण एव प्राप्नोति, श्रद्धया युक्तः; यः चन्द्रसूर्यग्रहसमान् भोगान् इच्छति। माघ-फाल्गुनयोः द्विमासयोः सदा प्रातःस्नानं कर्तव्यं; यः माघमासे प्रातःस्नात्वा हविर्भोजनं करोति। तेन महापातकं अपि मासेन नश्यति; मातरं, पितरं, भ्रातरं, मित्रं, गुरुम् अपि सम्बद्धम्। यः विष्णोः पूजार्थं एकादश्यां स्नानं करोति, द्वादशभागमात्रेण शरीरेन निमज्जति, स पुण्यलाभं प्राप्नोति; विष्णुः एकादश्यां आमलकीफलदानात् विशेषतः तुष्टः भवति। यो नित्यं आमलकीफलैः स्नानं करोति, श्रेयः इच्छन्, स दुःखात् विमुक्तः, कीर्तिं लभते, अल्पायुषः, धनहानिः च तस्य न भवति। सूर्यादिदेवतादिने स्नानसमये तैलाभ्यङ्गं कृत्वा, आरोग्यं समस्तकामफलप्राप्तिः च सिध्यति, विशेषतः उपवासिनः केशच्छेदनं कृत्वा। श्रीर्देवी तैलस्पर्शपर्यन्तं तुष्टा स्थितवती; एवं स्नात्वा पितृदेवतामानुषेभ्यः तर्पणं दातव्यम्। नाभिपर्यन्तं जले स्थित्वा, एकचित्तेन मनसा चिन्तयेत्—"मम पितरः एषां जलान्जलिं प्रतिगृह्णन्तु।" त्रीन् अञ्जलिं, अथवा त्रिवारं त्रीन् अञ्जलिं, दक्षिणदिशं वा आकाशं वा प्रक्षिपेत्; स्नानानन्तरं शुष्कवस्त्रं धारयित्वा, तृणपत्रेषु उपविशेत्। यथाविधि कुर्वन्तः पात्रे तर्पणं न कदापि कुर्युः; यत् जलं क्रूरं, मांसयुक्तं, मलिनं वा, तदपि न ग्राह्यम्। यद् च चलं, मलिनं वा, तद् सर्वथा त्याज्यम्; वामहस्तेन जलं गृहीत्वा, मन्त्रं जपेत्। दक्षिणाप्राच्यां दिशि प्रक्षिपेत्, भूतप्रेतनिवारणाय; यत् पापं निषिद्धभोजनात्, अयुक्तग्रहणात् जातम्, तत् अपाकर्तव्यम्। यद् वाङ्मनसकायिककर्मणा मया कृतं दुष्कृतं, तस्मात् इन्द्रः वरुणः बृहस्पतिः च मां शुद्धयन्तु। एवं जपन्—"सविता, भगः, सनकाद्याः ऋषयः, ब्रह्मस्तम्भपर्यन्तं जगच्च तृप्यतु"—इत्यादि। त्रीन् अञ्जलीन् संक्षिप्ततर्पणरूपेण दद्यात्; देवतानां पूजनं, ब्रह्मणः च, अनसूयकृपया पूजां कुर्यात्। ब्रह्मविष्णुरुद्रसावित्रिमित्रवरुणादीनां मन्त्रैः, तेषां तेषां रूपेण, सर्वदेवान् पूजयेत्, प्रणमेत् च। सुमनसः पृथक् पृथक् न्यस्य, ततः सर्वदेवतास्वरूपं विष्णुं, सूर्यं च पूजयेत्। यः पुरुषसूक्तेन पुष्पं वा जलं वा अर्पयति, स चराचरं विश्वं पूजितवान् इति ज्ञेयम्। अन्यैः तन्त्रिकमन्त्रैः अपि जनार्दनस्य पूजनं कुर्यात्; आदौ अर्घ्यं दद्यात्, अनन्तरं अभ्यङ्गं कुर्यात्। ततोऽञ्जलिं पुष्पाणां, धूपं, दीपं, फलानि च दद्यात्; देवतायाः स्नानं, शौचं, आचमनं च। त्रिवारं प्रतिदिनं अघमर्षणसूक्तेन तीर्थस्य जलं संस्कुर्यात्, नित्यकर्मरूपेण। एष स्नानविधिः महात्मभिः निर्दिष्टः; ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां मन्त्रैः स्नानं अनुमोदितम्। शूद्रस्य तु मौनं श्रद्धया स्नानं विधीयते; अध्यापनं, ब्रह्मयज्ञः, पितृतर्पणं च जलार्पणेन कर्तव्यम्। होमः देवतानां, बलिः भूतानां, अतिथेः तर्पणं यज्ञः न; गोदानं गोशाले दशगुणं फलं ददाति, अग्निशालायां शतगुणम्। पुण्यक्षेत्रे, तीर्थे, देवालये च, विशेषतः विष्णोः सन्निधौ, अनन्तं पुण्यं—लक्षकोटिसंख्यातम्। पञ्चमे भागे अपि यथायोग्यं भागदानं कर्तव्यम्; पितृभ्यः, मनुष्येभ्यः च, लक्षगुणं पुण्यं स्मृतम्। यः ब्राह्मणान् प्रथमं भोजयित्वा, ततो बन्धुभिः सह स्वयं भोजनं करोति, स प्रेत्य स्वर्गं प्राप्नोति। आदौ मधुराणि, मध्ये लवणाम्लानि, पश्चात् कटुकतिक्तकषायानि, क्षीरं च अन्ते भक्षयेत्। रात्रौ भूमिस्थान्यौषधानि सर्वथा त्याज्यानि, एकरसभोजनासक्तिं न कदापि कुर्यात्। ब्राह्मणस्य अन्नं, क्षत्रियस्य क्षीरं, वैश्यस्य अन्नमेव, शूद्रस्य रक्तं भोजनरूपेण निर्दिष्टम्। अमावास्यायां अत्रैव वसेत्, अथवा केवलं संवत्सरमात्रम्।