गरुडपुराणम्

सर्वेऽपि धर्मज्ञाः श्रुत्वा उक्तं यथाऽनपृष्टं यद् दत्तं तद् ग्राह्यम्, तत्र दोषो नास्ति। देवाः तद् अमृतरूपं मन्यन्ते, अतः तद् न परित्याज्यम्। गुरु-संपत्तिं इच्छन् वा अतिथिं पूजयन्, सर्वतः दानं ग्राह्यं, किन्तु स्वार्थाय तुष्टिः न कर्तव्या। ब्राह्मणः धर्मिष्ठात् दानं गृह्णीयात्; यदि तत्र धर्मः नास्ति, तर्हि गुणयुक्तात्, दोषाल्पात् च गृह्णीयात्; हि निर्गुणः निःसंशयं पतति। एवं, ब्राह्मणश्रेष्ठः, यदि उपजीवनाय ऋणं दत्त्वा जीवति, तदनन्तरं प्रायश्चित्तेन शुद्धिं कुर्यात्। दिनस्य चतुर्थभागे स्नानाय मृत्तिका संग्रहीतव्या; तिलाः, पुष्पाणि, कुशा इत्यादि स्नाने प्रकृतिजले उपयोज्यानि। नित्यं, नैमित्तिकं, काम्यं च, मलक्षालनं, मार्जनं, आचमनं, अवगाहनं—एते अष्टधा स्नानानि कथितानि। स्नानं कर्तुम् अशुद्धः वेदपाठे, होमादौ, अन्येषु कर्मसु अयोग्यः; अतः प्रभाते स्नानं नित्यं विधीयते। चाण्डालस्पर्शे, मृतशरीरे, विष्ठायां, रजस्वलायां स्पर्शे स्नानं कर्तव्यम्; तद् यदा कृतं, तदा नैमित्तिकं स्नानं इति कथ्यते। पुष्यादिकं स्नानं, यद् ज्योतिषिभिः निर्दिष्टं, काम्यं स्नानं इति ज्ञेयम्; तद् कामनां विना न कर्तव्यम्। वेदपाठे, शुद्धिकर्मणि, देवपूजायां, अतिथिपूजायां स्नानं कर्तव्यम्; तद् कर्माङ्गं इति कथ्यते। तत्र मलपहरणं प्रयोजनम्; सरसि, उत्तमे कूपे, तीर्थे, नदीषु स्नानं कर्तव्यम्। स्नानं स्वयं कर्म, अतः तीर्थस्नानं श्रेष्ठम्; जलाद् अङ्गानि शुद्ध्यन्ति, तीर्थस्नानात् फलम् लभ्यते। मार्जनं, अवगाहनं, मन्त्रोच्चारणेन, पापं शीघ्रं नश्यति; नित्यं, नैमित्तिकं, कर्मशुद्धि मलपहरणाय। तीर्थस्य अभावे, उष्णं जलं वा, ऊर्ध्वजलं वा उपयोज्यम्; भूगर्भाजलं पुण्यं, ततः स्रोतसः जलम्। सरसिजलं अतिपुण्यं, तद् न त्याज्यम्; तीर्थजलं पुण्यं, गङ्गाजलं सर्वत्र पुण्यं। गङ्गाजलं शीघ्रं पापं शुद्ध्यति, मृत्युपर्यन्तं; तथा गया-कुरुक्षेत्रस्थं जलम्। तस्मात् गङ्गाजलं परमं इति ज्ञेयम्; पुत्रजन्मनि, योगे, सूर्यसंक्रान्तौ च। राहुदर्शनात् स्नानं विधीयते, किन्तु रात्रौ न; प्रभाते, सूर्ये उदिते, संध्यायां स्नानं कर्तव्यम्। तस्मिन् काले स्नानं प्रजापत्यस्य समं, महापापं नाशयति; प्रजापत्येन द्वादशवर्षे फलं लभ्यते। यः प्रभाते स्नानं करोति, स वर्षे तद् फलं लभते श्रद्धया युक्तः; यः चन्द्र-सूर्य-ग्रहाणां तुल्यं भोगं इच्छति। माघ-फाल्गुनयोः द्वयोः मासयोः नित्यं प्रभाते स्नानं कर्तव्यम्; यः माघे स्नानं कृत्वा हविष्यान्नं भुञ्जते। तेन मासे अपि घोरं पापं नश्यति; मातृ-पितृ-भ्रातृ-मित्र-गुरुषु। यः विष्णोः पूजायै एकादश्यां स्नानं करोति, द्वादशभागेन अपि शरीरे अवगाहनं कुर्यात्, पुण्यं लभते; विष्णुः विशेषतः आमलकीफलदानात् तुष्टः भवति। यः आमलकीफलैः स्नानं सततं करोति, समृद्धिं कामयन्, दुःखात् मुच्यते, कीर्तिं लभते, अल्पायुः-धनहानिः च न भवति। सूर्यादिदेवदिने स्नानसमये शरीरं अभ्यञ्जनं कृत्वा, आरोग्यं सर्वकामफलप्राप्तिः च, विशेषतः उपवासिनः केशच्छेदनं कृत्वा। श्रीदेवी तुष्टा स्थिता भवति यावत् तैलं शरीरे न स्पृष्टम्; एवं स्नानं कृत्वा, पितृदेवतामानुषेभ्यः तर्पणं दातव्यम्। नाभिस्थे जले स्थित्वा, एकाग्रचित्तः, चिन्तयेत्—"मम पितरः आगच्छन्तु, एष जलपुष्पं गृह्णन्तु।" त्रीणि जलपुष्पाणि, वा त्रीणि त्रिवारं, दक्षिणदिशि वा आकाशे समर्पयेत्; स्नानानन्तरं शुष्कवस्त्रं धारयेत्, तृण-पत्रे भूमौ उपविशेत्। विधिविद् पात्रे तर्पणं न कुर्यात्; यद् जलं क्रूरं, मांसयुक्तं, अशुद्धं, तद् न ग्राह्यम्। यद् च अशान्तं वा अशुद्धं, तत् सर्वं त्याज्यम्; वामहस्तेन जलं गृह्णीयात्, मन्त्रं पठेत्। तद् जलं दक्षिण-पश्चिमदिशि क्षिपेत्, पिशाचानां निवारणाय; यद् पापं निषिद्धान्नात्, दुष्टग्रहणात् जातं, तत् अपाकर्तव्यम्। यद् वाक्-मनः-शरीरकर्मणा कृतं दुष्कृत्यं, तस्मात् इन्द्रः, वरुणः, बृहस्पतिः माम् शुद्धयन्तु। पठेत्—"सविता, भगः, सनकादि ऋषयः, ब्रह्मस्तम्भपर्यन्तं जगत् तुष्टं भवतु"—इति; तदनन्तरं त्रीणि जलपुष्पाणि संक्षिप्ततर्पणं दद्यात्; देवपूजनं कुर्यात्, ब्रह्माणं च, यः दयालुः, निर्द्वेषः। ब्रह्मा-विष्णु-रुद्र-सावित्री-मित्र-वरुणमन्त्रैः, तेषां रूपैः, सर्वदेवान् पूजयेत्, नमस्कुर्यात्। सर्वेषां पृथक् पुष्पाणि श्रद्धया स्थापयेत्, ततः विष्णुं पूजयेत्, यः सर्वदेवस्वरूपः, सूर्यं च। यः पुष्पं वा जलं पुरुषसूक्तेन ददाति, तेन सर्वं जगत् चलं-अचलं पूजितम्। अन्यैः तन्त्रिकमन्त्रैः जनार्दनं पूजयेत्; प्रथमं अर्घ्यं दद्यात्, ततः अभ्यञ्जनं कुर्यात्। तदनन्तरं पुष्पपुष्टिं, धूपं, दीपं, फलं दद्यात्; देवस्य स्नानं, शुद्धिकर्म, आचमनं च कुर्यात्। तीर्थस्य जलं अघमर्षणसूक्तं त्रिवारं पठित्वा, नित्यं अभिषेकाय संकल्पयेत्। एवं धर्मनियमाः विधिपूर्वकं स्नान-दान-तर्पण-पूजनादिकं संप्रदायेन कर्तव्यम्, सर्वेऽपि पुण्यफलप्रदाः सन्ति।