गरुडपुराणम्

कृषेऽथवा कृषिसमानेषु कर्मसु यथा कृच्छ्राणि—अनावृष्टि-राजभी-मूषकादिपीडनानि—समुपजायन्ते, तथा व्याजेन दत्ते न कदाचित् तादृशानि विघ्नानि भवन्ति। शुक्लपक्षे वा कृष्णपक्षे, रात्रौ वा दिवा, उष्णे वर्षासु शीतायां वा, तत्र वृद्धिः कदापि न निवर्तते। ये च विविधेषु देशेषु गच्छन्ति, नानावस्तुभिः जीवन्ति, तेषां लाभः केवलं तस्यैव सिध्यति, यो व्याजेन दानस्य नियमेन आचरति। एवं लब्धलाभेन पितॄन् देवान् ब्राह्मणांश्च यथार्हं पूजयेत्; तेषां तृप्तौ दोषनाशः स्यात्—अत्र न संशयः। वणिक् तु व्याजेन वस्त्र-धान्य-स्वर्णादीन् दद्यात्; कृषकः तु भोजन-पान-यान-शय्यासनादीन् दद्यात्। राजा विंशतिं, पशु-स्वर्णादीनां शतमेकं च दत्त्वा, प्राज्ञः स्वं धनं पादशः सञ्चिनुयात्। अर्धेन स्वजीवनं चरन्, नित्यनैमित्तिककर्माणि च सम्पादयेत्; चतुर्थांशेन मूलवृद्धिं कुर्यात्। विद्या, कलाः, श्रीः, सेवा, पशुपालनम्, वाणिज्यम्, कृषिः, याचनम्, व्याजदानेति दश जीविकाविधानानि। ब्राह्मणस्य दानग्रहणेन धनसिद्धिः, क्षत्रियस्य युद्धविजये, वैश्यस्य धर्मेण, शूद्रस्य सेवया। जलपूर्णा नदी, शाकमूलपत्राणि, समिधः, कुशा, अग्निः, स्वाध्यायध्वनिश्च—एतानि ब्राह्मणस्य श्रेष्ठं धनम्। अकाम्यं यद् दत्तं तस्य ग्रहणे दोषो नास्ति; देवाः तद् अमृतवत् मन्यन्ते, तस्मात् तन्नापहन्तव्यम्। गुरुसम्पत्तिं कामयमानः, अथवा अतिथिपूजनाय, सर्वतः दानं गृह्णीयात्, न तु स्वार्थे तुष्टिं कुर्यात्। ब्राह्मणः पुण्येभ्यः दानं गृह्णीयात्; न चेत्, गुणवत् अल्पदोषेभ्यः; गुणहीनः ह्यधो गच्छति। एवं व्याजादिना जीवित्वा, ब्राह्मणश्रेष्ठः पश्चात् प्रायश्चित्तेन शुद्धिं कुर्यात्। दिनस्य चतुर्थभागे स्नानाय मृदं संगृह्णीयात्; तिल-पुष्प-दर्भादीनि जलस्नाने योजयेत्। नित्य-नैमित्तिक-काम्य-सूतक-मार्जन-आचमन-आवगाहनानि—एतानि अष्टधा स्नानानि कथितानि। अनस्नातः स्वाध्याय-होमादिकं कर्तुं न अर्हति; तस्मात् प्रभाते स्नानं नित्यं विधीयते। चाण्डाल-शव-मल-रजस्वलास्पर्शे स्नानं कार्यम्; तद् नैमित्तिकस्नानं स्मृतम्। पुष्यस्नानादीनि ज्योतिषेण निर्दिष्टानि काम्यस्नानानि; अकाम्यं तु तानि न कुर्यात्। जप-शौच-पूजा-अतिथिपूजनाय स्नानं करणीयम्; एतत् कर्माङ्गं स्मृतम्। तत्र मलनाशः प्रयोजनम्; सरः, उत्तमकूपः, तीर्थं, नदी च स्नानाय श्रेष्ठानि। स्नानमेव हि यज्ञः, तस्मात् याज्ञिकस्नानं श्रेष्ठम्; जलैः अङ्गशुद्धिः, तीर्थस्नानफलं लभ्यते। मार्जन-आवगाहन-मनत्रैः पापं शीघ्रं नश्यति; नित्य-नैमित्तिक-याज्ञिकशौचं मलनाशाय। तीर्थाभावे ऊर्ध्वोदकं वा उष्णोदकं वा युञ्जीत; भूमिगतम् उदकं पुण्यतमम्, ततः स्रोतसि जलम्। सरसः जलं पुण्यतरम्, तद् न वर्जयेत्; तीर्थजलं पुण्यम्, गङ्गाजलं सर्वत्र पुण्यम्। गङ्गाजलम् शीघ्रं पावयति, मृत्युपर्यन्तं पापं नाशयति; गया-कुरुक्षेत्रस्थं जलं च तथा। तस्मात् गङ्गाजलं परमं विज्ञेयम्; पुत्रजन्मनि, संयोगे, सूर्यसंक्रान्तौ च। राहुदर्शनकाले स्नानं शास्तम्, न तु रात्रौ; प्रभाते, सूर्योदयकाले, संध्यायां स्नानम्। तस्मिन् काले स्नानस्य फलं प्राजापत्ययज्ञसमम्, महापापनाशकं; द्वादशवर्षे प्राजापत्येन लभ्यते यत् फलम्। प्रभाते स्नातः श्रद्धावान् तद् एकवर्षे लभते; यः चन्द्र-सूर्य-ग्रहसमानं भोगं इच्छति। माघ-फाल्गुनयोः द्विमासयोः प्रभाते नित्यं स्नानं कार्यम्; माघमासे स्नात्वा हविष्यं भुञ्जानः। एवं महापापमपि मासेन नश्यति; मातापित्रभ्रातृमित्राचार्येषु च। यः विष्णुपूजनायैकादश्यां स्नाति, एकदशांशेनापि गात्रस्य, पुण्यं लभते; विष्णुः एकादश्याम् आमलकीफलदानात् विशेषतः तुष्टः। यः नित्यं आमलकीस्नानं कुर्वन् श्रीकामः, दुःखात् विमुक्तिं, कीर्तिं, दीर्घायुष्यम्, धननाशाभावं च लभते। आदित्यादिदिने स्नानकाले तैलाभ्यङ्गेन आरोग्यं सर्वकामफलप्राप्तिश्च, विशेषतः उपवासिनः केशकर्तनकाले। श्रीर्देवी तैलस्पर्शात् पूर्वं तुष्टा निवसति; एवं स्नात्वा पितृदेवतामनुष्येभ्यः तर्पणं दद्यात्। नाभिपर्यन्तं जले स्थित्वा, एकचित्तः चिन्तयेत्—"मम पितरः एतां जलांजलिं आगत्य गृह्णन्तु" इति। त्रिः वा त्रिःत्रिः दक्षिणां दिशं वा व्योम्नि वा जलं दद्यात्; स्नानानन्तरं शुष्कवस्त्रं धारयित्वा, तृणपर्णादिषु उपविशेत्। शास्त्रज्ञैः पात्रे तर्पणं न कर्तव्यम्; जले यत् क्रूरं, मांसयुक्तं, अशुद्धं तद् न ग्राह्यम्। यत् चलं, अशुद्धं, तद् सर्वं त्याज्यम्; वामहस्तेन जलं गृह्णीयात्, एवं मन्त्रं जपेत्।