गरुडपुराणम्

धनस्य महत्त्वम् एवम् आरभ्य कथं प्रवृत्तिः क्रियाणां तस्यैव वृद्ध्या विविधरूपेण यथाऽपि पर्वततः नद्यः प्रवहन्ति, तथा सर्वाः क्रियाः धनात् उत्पद्यन्ति। भूमिः सर्वरत्नधान्यपशुस्त्रीसंपन्ना यः 'धन' इति कथ्यते, तस्य उपयोगः क्रियार्थत्वेन निर्दिष्टः। ब्राह्मणः प्राणीणां अहिंसया, वा स्वल्पहिंसया, आपदकालं विहाय, तादृशेन जीविकायाः पालनं कर्तव्यम्। धनं त्रिविधं—शुद्धं, मिश्रं, कृष्णं—ज्ञेयम्; तस्य सप्तधा विभागः पृथक् विवेक्तव्यः। उत्तराधिकारात्, स्नेहात्, पत्न्या सह प्राप्तं धनं—एते त्रयो धनप्रकाराः सर्ववर्णेषु समानाः। ब्राह्मणस्य विशेषधनं त्रिविधं—यज्ञकर्मणः, अध्यापनात्, शुद्धदानग्रहणात् च। क्षत्रियस्य धनं अपि त्रिविधं—शुद्धं, करात्, विजयान्न च। वैश्यस्य धनं कृषिः, पशुपालनम्, व्यापारः; शूद्रस्य तु एतद् अन्येषां प्रसादेनैव प्राप्तम्। आपत्काले ब्राह्मणः स्वयं व्याजेन धनं दातुं, कृषिं, व्यापारं वा कर्तुं शक्नोति; तत्र दोषः नास्ति। ऋषिभिः बहुविधाः जीविकायाः उपायाः उक्ताः, तेषु सर्वेषु व्याजधनं श्रेष्ठम्। कृष्यादिषु आपत्तयः—अनावृष्टिः, राजभीः, मूषकाद्युपद्रवः—भवन्ति, परन्तु व्याजधने तादृशः विघ्नः नास्ति। शुक्लपक्षे कृष्णपक्षे, दिवा रात्रौ, उष्णे वर्षे शीतादिषु, तत्र वृद्धिः न विरमति। देशान्तरगमनाद् विविधसामग्रीवृत्तिः तस्यैव लाभाय भवति, यः सम्यक् व्याजधनं आचरति। तेन प्राप्तेन लाभेन पितरः, देवाः, ब्राह्मणाः च पूजनीयाः; तेषां तुष्ट्या दोषाः निवर्तन्ति—नात्र संशयः। व्यापारी वस्त्रधान्यस्वर्णादि व्याजरूपेण दातव्यं; कृषकः अन्नपानयानशय्यासनादि दातव्यं। राजा विंशतिं, पशुस्वर्णादीनां शतं दत्वा, धीरः स्वधनं चतुर्थांशेन सञ्चिनोति। अर्धेन आत्मनं पोषयेत्, नित्यनैमित्तिककर्माणि च साधयेत्; चतुर्थांशेन मूलं वर्धयेत्। विद्याः, कलाः, संपत्तिः, सेवा, पशुपालनम्, व्यापारः, कृषि, भिक्षा, व्याजधनम्—एते दश जीविकायाः उपायाः। ब्राह्मणस्य धनं दानग्रहणेन, क्षत्रियस्य युद्धविजये, वैश्यस्य धर्मेण, शूद्रस्य सेवया प्राप्तम्। ब्राह्मणस्य श्रेष्ठं धनं—जलपूर्णा नदी, शाकमूलपत्राणि, समिधः, कुशः, अग्निः, वेदध्वनिः। अनापेक्षितं यद् दत्तं तत्र दोषः नास्ति; देवाः तद् अमृतं मन्यन्ते, अतः तद् न त्याज्यम्। गुरुसंपत्तेच्छया, अतिथिसत्काराय, सर्वतः दानं स्वीकरणीयम्, न तु आत्मार्थं हर्षः कर्तव्यः। ब्राह्मणः सत्पुरुषात् दानं गृह्णीयात्; यदि तद् न स्यात्, गुणिनः अल्पदोषात् गृह्णीयात्; गुणहीनः तु नाशनं प्राप्नोति। एवं व्याजधनाद्युपायेन जीवित्वं कृत्वा, ब्राह्मणश्रेष्ठः पश्चात् प्रायश्चित्तेन शुद्धिं कुर्यात्। दिनस्य चतुर्थभागे स्नानाय मृद् संग्रहीतव्या; तिलपुष्पदर्भादीनि च जलस्नाने उपयोग्याः। नित्यकर्म, नैमित्तिककर्म, काम्यकर्म, मलशुद्धिः, मार्जनम्, आचमनम्, अवगाहनम्—एते अष्ट स्नानप्रकाराः। अनस्नातः वेदपाठयज्ञादिकं कर्तुं अर्हः न, अतः प्रातःस्नानं नित्यस्नानं विधीयते। चाण्डालस्पर्शात्, मृतशरीरात्, मलात्, रजस्वलायाः स्पर्शात् च स्नानं कर्तव्यम्; तत्र तद् नैमित्तिकस्नानं इति कथ्यते। पुष्यस्नाद्याः ज्योतिषिजैः निर्दिष्टाः काम्यस्नानाः; इच्छा विना तानि न कर्तव्यानि। वेदपाठाय, शुद्धये, देवपूजाय, अतिथिसत्काराय स्नानं कर्तव्यम्; तद् कर्माङ्गं इति उच्यते। तत्र मलनिवारणं प्रयोजनम्; तद् सरः, उत्तमकूपः, तीर्थं, नदीषु च। स्नानं स्वयं कर्म, तस्मात् तीरस्नानं श्रेष्ठम्; जलात् अंगानि शुद्ध्यन्ति, तीरस्थस्नानात् फलम् प्राप्यते। मार्जनावगाहनमन्त्रैः पापं शीघ्रं नश्यति; नित्यनैमित्तिककाम्यशुद्धिः मलनिवारणाय। तीर्थाभावे उष्णं वा ऊर्ध्वजलं वा उपयोज्यं; भूमितो निष्कृष्टं जलं पुण्यं, ततः स्रोतःजलम्। सरःजलं अतिपुण्यं, तद् न त्याज्यम्; तीर्थजलं पुण्यं, गङ्गाजलं सर्वत्र पुण्यम्। गङ्गाजलं शीघ्रं पापं शुद्ध्यति, मृत्युपर्यन्तं; तथा गया-कुरुक्षेत्रजलम्। तस्मात् गङ्गाजलं परमं ज्ञेयम्; पुत्रजन्मनि, संयोगे, सूर्यसंक्रमणे। राहुदर्शनस्नानं विधीयते, न तु रात्रौ; प्रातः, सूर्ये, संध्यायां स्नानं। तस्मिन्काले स्नानस्य फलम् प्राजापत्यस्य तुल्यम्, यत् महापापं नाशयति; द्वादशवर्षे प्राजापत्येन यत् फलम्। प्रातःस्नानं कृत्वा, श्रद्धया, तद् वर्षे फलम् लभते; यः चन्द्रसूर्यग्रहाणां तुल्यं भोगं इच्छति, तेन तद् प्राप्यते।