गरुडपुराणम्

दिनरात्र्योः संधिः सन्ध्या नाम्ना प्रसिद्धा, सा द्वे नाड्यः पर्यन्तं तिष्ठति, यावत् सूर्यः दृश्यते। सन्ध्या विधिं समाप्त्य, तत्र स्वयमेव होमं कर्तव्यं; स्वकृतस्य होमस्य फलम् अन्येन कृतस्य न लभ्यते। यदा पुरोहितः, पुत्रः, आचार्यः, भ्राता, भगिनीपुत्रः, वा कुलपतिः होमं करोति, तदा स्वयमेव कृतमिव भवति। अत्र ब्रह्मा गर्हपत्याग्निः, दक्षिणा त्र्यम्बकः, विष्णुः आहवनीयाग्निः, कुमारः सत्यम् इति कथ्यते। यथाकालं होमं कृत्वा, ततः एकाग्रचित्तेन सूर्यमन्त्रान्, सावित्रीं च प्रणवं च विधिवत् जपेत्। ये प्रणवेन, सप्त व्याहृतिभिः, त्रिपद्या सावित्र्या च सदा युक्ताः, तेषां कदापि क्वचित् भयम् न भवति। यः पुरुषः प्रतिदिनं शुभकाले उत्थाय गायत्रीं जपति, स पापेन न लिप्यते, यथा पद्मपत्रम् जलैः न लिप्यते। सा देवी श्वेतवर्णा, रेश्मवस्त्रधारिणी, अक्षमालावती, शुभा, पद्मासना इति वर्ण्यते। यजुषा विधिवत् आभासं आवाह्य, देवैः पूर्वं यजुषः दर्शनार्थं दृष्टम्। यत् सूर्यमण्डले स्थितम्, वा ब्रह्मलोकस्थं, तत्र आवाह्य जपित्वा, तद् श्रद्धया विसर्जयेत्। देवपूजा प्रातरेव कर्तव्या; विष्णुः अतिरिक्तः देवः नास्ति, तस्मात् तं सदा पूजयेत्। बुधः ब्रह्मा-विष्णु-शिवान् पृथक् न मन्येत; अत्र जगति अष्टौ शुभाः: ब्राह्मणः, गौः, अग्निः, सुवर्णम्, घृतम्, सूर्यः, जलम्, राजा च अष्टमः। सुवर्णम्, घृतम्, सूर्यः, जलम्, राजा च अष्टमः—एतान् सदा दक्षिणतो प्रदक्षिणं कृत्वा पश्येत् पूजयेत्। वेदाध्ययनम् पञ्चधा: अध्ययनम्, चिन्तनम्, पुनः अभ्यासः, जपः, शिष्यान् दानम्। यः वेदार्थं, यज्ञशास्त्रं, धर्मग्रन्थं लिखित्वा विक्रयाय ददाति, स वेदविद् भवति। यः इतिहासपुराणं लिखित्वा ददाति, स ज्ञानदानस्य द्विगुणं पुण्यं लभते। तृतीयभागे अपि, आश्रितानां पालनम्: माता, पिता, आचार्यः, भ्राता, पुत्रः, दरिद्रः, शरणागतः। अतिथिः आगतः, अग्निः च आश्रिता इति कथ्यते; आश्रितपालनम् स्वर्गस्य साधनं प्रशस्यते। तस्मात् आश्रितान् पालयितुम् यत्नं कुर्यात्; एकः जीवति, तेन बहवः पाल्यन्ते। ये केवलं स्वं पोषयन्ति, ते जीवन्तः अपि मृतवत्; श्वपि अपि स्वं उदरं पूरयति। धनात्, यदा तद् वृद्धिं गच्छति, विविधप्रकारेण उत्पद्यते, सर्वाणि कर्माणि प्रवर्तन्ते, यथा नद्यः पर्वताद् वहन्ति। भूमिः सर्वरत्न-धान्य-पशु-स्त्रीयुक्ता 'धनम्' इति कथ्यते, यतः तद् कार्ययोग्यम्। जीवसमाहित्या, वा अल्पहिंसायाः, ब्राह्मणः तेन जीविकाम् उपनयेत्, अनापत्तिकाले। धनम् त्रिविधम्: शुद्धम्, मिश्रितम्, कृष्णम्; तद् सप्तधा विभागः ज्ञेयः। धनम् उत्तराधिकारात्, स्नेहेन दत्तम्, पत्न्या सह प्राप्तम्—एतानि त्रिविधानि सर्ववर्णेषु समानानि। ब्राह्मणस्य विशेषधनम् त्रिविधम्: यज्ञकृतात्, अध्यापनात्, शुद्धदानग्रहणात्। क्षत्रियस्य धनम् त्रिविधम्: शुद्धम्, करात्, विजयात्। वैश्यस्य धनम्: कृषिः, गोरक्षणम्, व्यापारः; शूद्रस्य तद् केवलम् अनुग्रहेन। ब्राह्मणः आपत्तिकाले स्वयम् व्याजेन, कृष्यादि, व्यापारं कुर्यात्; तदा पापम् न भवति। जीविकायाः अनेकानि उपायानि ऋषिभिः कथितानि, तेषु व्याजः श्रेष्ठः। कृष्यादिषु दुर्भिक्षम्, राजभीः, मूषकादि बाधाः सन्ति, तु व्याजे तादृशाः न सन्ति। शुक्लपक्षे, कृष्णपक्षे, रात्रौ, दिवा, तापे, वर्षायाम्, शीतायाम्, वृद्धिः न निवार्यते। यः विविधदेशेषु व्यापरं कुर्वन् लाभं प्राप्नोति, तस्य लाभः व्याजः यथावत् कुर्वतः। लाभेन पितृण्, देवान्, ब्राह्मणान् पूजयेत्; तेषां तुष्ट्या दोषाः नश्यन्ति, न संशयः। व्यापारी वस्त्र-धान्य-सुवर्णादि व्याजेन दद्यात्; कृषिकः अन्न-पान-यान-शय्या-आसनानि दद्यात्। राजा को विंशतिः, पशु-सुवर्णादि शतं दत्वा, चतुरेण भागेन धनं संवर्धयेत्। अर्धेन स्वं पालनं, नित्य-नैमित्तिककर्म पूरणं कुर्यात्; चतुर्थेन मूलं वर्धयेत्। अध्ययनम्, कलाः, संपदः, सेवा, गोरक्षणम्, व्यापारः, कृषिः, याचनम्, व्याजः—एतानि दश जीविकायाः प्रकाराः। ब्राह्मणः दानेन धनम् प्राप्नोति; क्षत्रियः युद्धविजये; वैश्यः धर्मेण; शूद्रः सेवया। नदी पूर्णजलाः, शाकम्, मूलम्, पत्रम्, समिध्, कुशः, अग्निः, वेदध्वनिः—एतानि ब्राह्मणस्य श्रेष्ठं धनम्।