गरुडपुराणम्

प्रातःकाले द्वादशग्रहणैः मुखशुद्धिः कार्याः, स्नानं च विशेषतः प्रशस्यते, यतो दृश्यादृश्यफलप्रदं भवति। यः स्वच्छात्मा प्रातर् स्नात्वा जपादिकं कुर्यात्, स एव योग्यः, कारणं देहमिदं नवद्वारयुक्तं परमाशुचि। इदं शरीरं दिनरात्रं प्रवहति, अतः प्रातःस्नानं शुद्धिकरं, मनःप्रसादजनकं, रूपश्रीवृद्धिकरं च। दुःखशोकनाशनं च तत्, विशेषतः अद्य चन्द्रहस्ते दशम्यां ज्येष्ठनक्षत्रे शुक्लचन्द्रे गङ्गास्नानवत् स्नानं कार्यम्। यः दिनः दशपापहरः, तस्मिन्नेव दानमलत्यागं विना, प्रतिकूलाचारं हिंसां परदारसंगं च वर्जयेत्। कटुत्वं, अनृतं, पारुष्यम्, व्यर्थभाषणं, परधनलालसा, मनसि च पापसङ्कल्पः—एते दश पापनाशाय गङ्गास्नानं करोमि। संक्षेपतः प्रातःस्नानं वने वासिनां गृहस्थानां च विहितम्। तपस्विनां त्रिकालं स्नानम्, ब्रह्मचारिणां एकवारं; आचम्य तीर्थस्मरणपूर्वकं, अव्ययहरिस्मरणेन स्नातव्यं। त्रयः कोटयो मन्देहानामसुराणां दुष्टचित्तानां सूर्यं उदितं भोक्तुमिच्छन्ति, इति विज्ञेयम्। यः प्रातःकाले पूजां न करोति, स सूर्याय हानिं करोति; मन्त्रशुद्धोदकेन अग्निरूपेण ते दग्धाः स्युः। दिनरात्र्योः संधिः संध्या इति कथ्यते, सा द्विनाड्यन्तं सूर्यदर्शनपर्यन्तं भवति। संध्योपनिष्क्रान्ते स्वयमेव होमः कर्तव्यः; स्वकृतस्य होमस्य फलं परकृतात् न लभ्यते। ऋत्विक्पुत्रगुरुभ्रातृभगिन्याः सुतः कुलपतिश्च—एतेन होमकर्मणि स्वकृतत्वं लभ्यते। ब्रह्म गर्यपत्यः, दक्षिणा त्रिनेत्रः, विष्णुराहवनीयः, कुमारः सत्यम् इति श्रुति। सम्यग्होमं कृत्वा ततः सूर्यमन्त्राणां जपः, चित्तैकाग्रतया सावित्रीप्रणवयोः विधिवत् जपः कार्यः। सदा प्रणवजपः सप्तव्याहृतिजपः त्रिपादसावित्र्याः जपश्च—एतेषां साधकस्य कुतश्चिदपि भयम् नास्ति। नरः यः प्रतिदिनं शुभे मुहूर्ते गायत्रीं जपति, स पापेन न लिप्यते, यथा पद्मपत्रं वारिणा न सिञ्च्यते। सा शुभा देवी श्वेतवर्णा, सूक्ष्मवस्त्रवसना, अक्षमालाधारिणी, पद्मासना इति वर्णिता। यजुषा आहुत्या तेजोऽवानयित्वा, पूर्वं देवैः इच्छद्भिः दृश्यं दृष्टं तत्। यद् सूर्यमण्डलस्थितं, यद्वा ब्रह्मलोके स्थितं, तत्रावहित्य जपित्वा, ततः सम्यगुपसर्जयेत्। देवतापूजा प्रातरेकादशे कर्तव्या; विष्णोः परो देवो नास्ति, सदा तं पूजयेत्। ब्रह्मविष्णुशिवान् पृथक् न मन्येत; अत्र लोके अष्टौ शुभानि—ब्राह्मणः, गौः, अग्निः, सुवर्णम्, घृतम्, सूर्यः, जलम्, राजा च अष्टमः। एतानि सुवर्णादीनि सदा पश्येत् पूजयेत् दक्षिणाभिमुखं प्रदक्षिणं कुर्यात्। वेदाध्ययनं मननं पुनःपाठः जपः शिष्येभ्यश्च दानम्—एवं वेदाध्ययनं पञ्चविधम्। यः वेदार्थं यज्ञशास्त्रं धर्मशास्त्रं च लिखित्वा विक्रीणाति, स वैदिकः भवति। यः इतिहासपुराणे लिखित्वा ददाति, स ज्ञानदानस्य द्विगुणं पुण्यं प्राप्नोति। तृतीयभागे अपि, मातापितरौ, आचार्यः, भ्राता, सुतः, दरिद्रः, शरणागतः—एतेषां भरणोपायः कथ्यते। अतिथि आगतः अग्निश्च, एतेऽपि भृत्याः; भृत्यभरणं स्वर्गसाधनं स्मृतम्। अतः प्रयत्नेन भृत्यान् पोषयेत्; एकः जीवति, तेन बहवः जीवन्ति। अन्ये केवलं स्वपोषणाय जीवन्ति, ते मृतवत्; श्वापि अपि स्वपेटं पूरयति। धनात्, यद्वृद्धिं यदुत्पत्तिं यद्विविधं, सर्वकर्माणि प्रवर्तन्ते, यथा पर्वतगम्यानद्यः। पृथ्वी रत्नधान्या गोस्त्रीसमृद्धा, सा 'धन'मिति प्रोक्ता, कारणं क्रियायोग्यता। जीवस्य हिंसा न कर्तव्या, नूनं किंचित् अपि; ब्राह्मणः एवमुपजीवेत्, अनापद्‌काले। धनं त्रिविधं ज्ञेयम्—शुद्धं, मिश्रं, कृष्णं; तस्य विभागः सप्तविधः। उत्तराधिकारात्, स्नेहात् दत्तं, स्त्रीसमेतं—एतानि त्रिविधं सर्ववर्णानां धनम्। ब्राह्मणस्य विशेषधनं त्रिविधं—यज्ञकर्मणः, अध्यापनात्, शुद्धदानग्रहणात्। क्षत्रियस्य धनं त्रिविधं—शुद्धं, करलाभं, जयप्राप्तं। वैश्यस्य पृथक् धनानि—कृषिः, गोपालनं, वाणिज्यम्; शूद्रस्य तु परानुग्रहेणैव। ब्राह्मणः आपदि स्वयमेव व्याजेन, कृष्या, वाणिज्येन वा जीवेत्; आपदि स्वकृते पापं न भवति। अनेके जीविकोपायाः मुनिभिः उक्ताः, तेषु सर्वेषु व्याजजीविका श्रेष्ठा इति।