गरुडपुराणम्

एकदा धर्मनिष्ठः पुरुषः प्रातः कृत्याय प्रवृत्तः, विधिपूर्वकं शुद्ध्यर्थं स्वशरीरे दिव्यदेवताः स्पृशन् कर्तव्यं मनसि निधाय, प्रथमं मुखे गगनं, नासिकायां वायुम्, नेत्रयोः सूर्यं, कर्णयोः दिशः स्पृशति। ततः नाभौ प्राणग्रन्थिं, हृदये ब्रह्माणं च सपत्नीकं स्पृशति। शिरसि रुद्रं, शिखायां ऋषीन्, बाह्वोः यमं, इन्द्रं, वरुणं, कुबेरं, पृथिवीं, अग्निं च संस्पृश्य, जलं प्राक्षाल्य, पादयोः विष्णुं, हस्तयोः इन्द्रविष्णू, अङ्गुल्यग्रेषु अग्निवायुसूर्यचन्द्रगिरीन् स्पृशति। हस्तमध्यरेखासु गङ्गाद्याः नद्यः प्रतिष्ठिताः, तस्मात् प्रभाते सम्यक्स्नानशुद्धिं कर्तव्यम्। ततः दन्तधावनं आरभ्य स्नानं विधिना कुर्वन्, अशुद्धमुखः सदा अशुचिः इति स्मरन्, यत्नेन दन्तधावनं कुर्यात्। तत्र कदम्बबिल्वखदिरकरवीरवटार्जुनदण्डाः, यूथीबृहतीजातिकरञ्जार्कातिमुक्तकजम्बूमधूकपामर्घशिरीषोदुम्बरासनदण्डाः च प्रशंसिताः। क्षीरिणः कंटकिनश्च दारवः दन्तधावनाय उत्तमाः; कट्वम्लकषायदण्डाः आरोग्यसमृद्धिसौख्यदायकाः। भोजनानन्तरं मुखं प्रक्षालयित्वा, शुद्धे स्थले दण्डं विसृज्य, मुखं प्रक्षालयेत्; अमावास्यायां, षष्ठ्यां, नवम्यां, प्रतिपदायां च दन्तधावनं वर्जयेत्। सूर्यवारे अपि तद् वर्ज्यं; यदि दण्डो न लभ्यते वा निषिद्धो, तर्हि न उपयोज्यः। द्वादशग्रहणैः मुखशुद्धिं कृत्वा, प्रातःस्नानं दृश्यादृश्यफलदायकं प्रशस्यते। स्वशुद्धः प्रातःस्नायी जपादिकर्मणि प्रवृत्तः, स एव योग्यः; शरीरं तु नवद्वारयुक्तं अतीव अशुचि। इदं दिवानिशं प्रवहति; प्रातःस्नानं शुद्धिकरं, मनःप्रसादनं, सौभाग्यरूपवर्धनं च। शोकदुःखनाशनं, गङ्गायां यथा स्नानं, तथा विशेषतः आज्येष्ठदशम्यां, हस्ते चन्द्रे, शुक्लपक्षे स्नानं कर्तव्यम्। दशपापविनाशनदिने, दानमलत्यागं विना, विपरीताचारं, हिंसां, परदारसंगमं च वर्जयेत्। कठोरता, अनृतं, परुषवाक्यं, अप्रयुक्तभाषणं, परधनालोभः, मनसि पापकल्पनं—एतेषां दशपापानां विनाशाय गङ्गास्नानं करोमि। संक्षेपेण, प्रातःस्नानं वने वसतां गृहस्थानां च विधानम्; यतिनां त्रिस्नानं, ब्रह्मचारिणां एकस्नानं विधीयते। आचम्य तीर्थस्मरणपूर्वकं स्नानं कृत्वा, अक्षरं हरिं स्मरेत्। ज्ञातव्यं, तत्र त्रिकोटिमन्देहानाम् असुराणां समूहः अस्ति, ये उदयमानं सूर्यं भोक्तुं इच्छन्ति। यः प्रातःसंध्योपासना न करोति, स सूर्याय हानिं करोति; ते मन्त्रशुद्धेन जलेन अग्निरूपेण दह्यन्ते। दिनरात्र्योः संध्या द्विनाडिकालपर्यन्ता, सूर्यदर्शनात् पूर्वं संध्याकालः। संध्योपासनान्ते स्वयमेव होमं कुर्यात्; स्वकृतस्य होमस्य फलम् अन्येन न लभ्यते। पुरोहितपुत्राचार्यभ्रातृभगिनीपुत्रकुलपतिभिः कृतं होमं स्वकृतवत् भवति। ब्रह्मा गर्हपत्याग्निः, दक्षिणा त्र्यंबकः, विष्णुराहवनीयाग्निः, कुमारः सत्यम् इति कीर्तितम्। काले होमं कृत्वा, ततः सूर्यसंबन्धिनः मन्त्रान्, सावित्र्याः प्रणवञ्च, एकाग्रचित्तः पठेत्। सदा प्रणवः सप्तव्याहृतयः त्रिपादसावित्री च येन जप्यन्ते, तस्य कुतःचिदपि भयम् न भवति। यः प्रतिदिनं शुभे समये गायत्रीं जपति, स पापैः न लिप्यते, यथा पद्मपत्रं जलेन न सिक्तम्। गायत्र्याः वर्णनं—श्वेतवर्णा, सूक्ष्मवस्त्रधारिणी, अक्षमालावती, पुण्यवती, कमलासने स्थितेति। यजुःसिक्त्या तेजः आवाह्य, यथाविधि, तद् यजुः पूर्वं देवैः दृष्टम्। यद् सूर्यमण्डलस्थं, यद् वा ब्रह्मलोके स्थितम्, तत्र आवाह्य जपित्वा, सम्यगनुज्ञया विसर्जयेत्। पूर्वाह्णे एव देवपूजा कार्य्या; विष्णोः परो देवो नास्ति, तस्मात् सदा तं पूजयेत्। ब्रह्मविष्णुशिवान् पृथक् न मन्येत; अस्मिन्लोके अष्टौ पुण्यवस्तूनि—ब्राह्मणः, गौः, अग्निः, सुवर्णम्, घृतम्, सूर्यः, जलम्, अष्टमो राजा। एतानि सुवर्णादीनि सदा पश्येत्, पूजयेत्, दक्षिणावर्तेन परिक्रामेत्। वेदाध्ययनं—अध्ययनं, मननं, अभ्यासः, जपः, शिष्येभ्यः दानं—इति पञ्चविधम्। यः वेदार्थं, यज्ञशास्त्रं, धर्मशास्त्रं लिखित्वा विक्रीणाति, स वेदविद् भवति। यः इतिहासपुराणानि लिखित्वा ददाति, स ज्ञानदानस्य द्विगुणं पुण्यं प्राप्नोति। तृतीयभागे तु, मातापितृगुरुभ्रातृसुतदरिद्राश्रितानां पालनं धर्मः; अतिथिः, अग्निश्च आश्रितः। आश्रितपालनं स्वर्गसाधनं स्मृतम्। तस्मात् आश्रितपालनाय यत्नः कार्यः; एकः जीवति, तेन बहवः जीवन्ति। अन्ये केवलं स्वपाकभोजनपरायणाः मृतवत्; स्वपेटद्वारं पूरयन् श्वा अपि तद् करोति। एवं धर्मनिष्ठः पुरुषः प्रतिदिनं शुद्ध्यादिकं कृत्वा, देवपूजां, वेदाध्ययनं, आश्रितपालनं च सम्यक् आचरन्, आत्मनं लोकं च पावयति।