गरुडपुराणम्

शृणुत धर्मान् प्रवक्ष्यामि, यथोक्तं ग्रन्थे पावने। द्वितीयं तृतीयं च भागं तस्यार्धं प्रोच्यते, यदि कश्चित् उपविष्टः स्वच्छीकरणं मूत्रपुरीषयोः कर्तुं न शक्नोति, स सर्वदा स्वस्य अर्धमालाभ्य स्वच्छीकरणं कुर्यात्। दिवा शौचस्य अर्धं, रात्रौ तु चतुर्थांशः विधानतः। स्वस्थः पुरुषः यथाविधि आचरेत्, रोगी तु स्वशक्त्या यथाशक्ति कुर्यात्। अस्य देहस्य मलाः प्रोक्ताः—मेदः, शुक्रं, रक्तं, मज्जा, लाला, पुरीषं, मूत्रं, कर्णमलः, चान्ये अपि मलाः। कफः, नासार्जः, स्वेदः—एते द्वादश मानुषाणां देहजाः मलाः। यावत् एते निष्कास्यन्ते, तावत् शुद्धिः पालनीया। नियतं शौचकर्म नातिक्रमेत् अनभ्यस्तः; शौचं द्विविधं स्मृतम्—बाह्यं च आन्तरं च। बाह्यशौचं पृथिव्या जलेन च सम्पद्यते, आन्तरं तु मनःशुद्ध्या। प्रथमं तु जलं त्रीः प्रक्षिप्य मुखं प्रक्षालयेत्, द्विवारं मुखं पवित्रं कुर्यात्। अनन्तरं अङ्गुष्ठमूलं मुखे त्रिवारं स्पृशेत्, ततः अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां नासिकां क्रमशः स्पृशेत्। अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां नेत्रे कर्णौ च पुनः पुनः स्पृशेत्, कनिष्ठाङ्गुष्ठाभ्यां नाभिं, तलेन हृदयं च। सर्वैः अङ्गुलिभिः शिरः स्पृशेत्, ततोऽग्राङ्गुलिभिः भुजौ। ऋग्यजुःसामभिः त्रिवारं क्रमशः जपित्वा नमः कुर्वीत। प्रथमं अथर्वाङ्गिरसौ जपेत्, ततः सुखाय द्विवारं प्रक्षालयेत्, अनन्तरं इतिहासपुराणवेदाङ्गानि क्रमशः जपेत्। मुखे गगनं, नासायां वायुम्, नेत्रयोः सूर्यं, कर्णयोः दिशः स्पृशेत्; ततः नाभौ प्राणग्रामं, हृदि ब्रह्म स्पृशेत्। शिरसि रुद्रं स्पृशित्वा, शिखायां ऋषीन्, भुजयोः यममिन्द्रवरुणकुबेरपृथिव्यग्नीन् स्पृशेत्। जलं सिञ्चित्वा, पादयोः विष्णुं, हस्तयोः इन्द्रविष्णू, अङ्गुलिसन्धिषु अग्निवायुसूर्यचन्द्रगिरिं स्पृशेत्। हस्तमध्यरेखासु गङ्गाद्याः नद्यः सन्ति; प्रभाते शौचं सम्यक् आचरितव्यम्। ततः स्नानं कुर्यात्, दन्तधावनाद्यादारभ्य; यदि मुखं अशुद्धं, सदा अशुचिः एव मन्यते। अतः सर्वशक्त्या दन्तधावनं कुर्यात्; कदम्बबिल्वखदिरकरवीरवटार्जुनदण्डाः शंस्यन्ते। यूथी, बृहती, जाति, करञ्ज, अर्क, अतिमुक्तक, जम्बू, मधूक, पामर्घ, शिरीष, उदुम्बर, असन—एते अपि योग्याः। क्षीरिणः कंटकिनः च वृक्षाः दन्तधावने पूज्यन्ते; तिक्तकटुककषायाः वित्तस्वास्थ्यसौख्यदाः। भोजनानन्तरं प्रक्षालयित्वा, शुद्धस्थले दण्डं विसृज्य, जलं प्रक्षिप्य, तथैव अमावास्यायाम् षष्ठ्यां नवम्यां प्रतिपद्यम् अपि। एषु दिवसेषु, आदित्यवारे च, दन्तधावनं न कार्यम्; यदि दण्डो न लभ्यते वा निषिद्धः, तर्हि न उपयुञ्जीत। द्वादशकृत्वः मुखं प्रक्षालयेत्; प्रभातस्नानं श्रेयस्करं, दृश्यादृश्यफलप्रदं। यः शुद्धात्मा, यः प्रभाते स्नानं करोति, जपादिकं चाचरति, स योग्यः; देहः तु नवान्तरालेषु मलपूरितः अतिशयम् अशुचिः। एषः अहर्निशं प्रवहति; प्रभातस्नानं शुद्धिदं, मनःप्रसादजनकं, सौन्दर्यश्रीवर्धनं च। दुःखशोकनाशनं; गङ्गायां यथा, तथा स्नानं कुर्यात्, विशेषतः अद्य हस्ते चन्द्रे, दशम्यां, ज्येष्ठनक्षत्रे, शुक्लचन्द्रे। दशपापहरदिने, दानमलत्यागं विना, प्रतिकूलाचारं हिंसां परदारसंयोगं च वर्जयेत्। कठोरता, अनृतं, अपवादः, अनर्थकथनं, परधनाभिलाषः, मनसा चापि पापचिन्तनम्— एतेषां दशपापानां नाशाय गङ्गास्नानं करोमि। संक्षेपेण, प्रभाते स्नानं वने वसतां गृहस्थानां च विधानम्। यतिनां त्रिकालस्नानं, ब्रह्मचारिणां एकवारमेव। आचम्य, तीर्थस्मरणं कृत्वा, अव्ययहरिं स्मरन् स्नानं कुर्यात्। त्रिकोट्यः मन्देहानां दानवानां, दुष्टबुद्धीनां, उदयमानं सूर्यं भोक्तुम् इच्छन्ति इति ज्ञेयम्। यः सूर्योदयकाले पूजनं न करोति, स सूर्याय अहितं करोति; ते मन्त्रशुद्धेन जलेन, अग्निरूपेण, दह्यन्ते। दिनरात्र्योः संधिः संध्येत्युच्यते; संध्या द्विनाडिकालम्, यावत् सूर्यदर्शनम्। संध्यायाः अन्ते स्वयमेव होमं कुर्यात्; स्वकृतस्य होमस्य फलं, परकृतात् न जायते। पुरोहितः, पुत्रः, आचार्यः, भ्राता, भगिनीपुत्रः, कुलपतिः—एते यदा होमं कुर्वन्ति, तदा स्वयमेव कृतमिव स्यात्। ब्रह्मा गार्हपत्यः, दक्षिणा त्र्याक्षः, विष्णुराहवनीयः, कुमारः सत्यम् इति कथ्यते। यथाकालं होमं कृत्वा, ततः सूर्यमन्त्रान्, सावित्रीं, प्रणवं च नियमानुसारं, एकचित्तः जपेत्। यो नित्यं प्रणव, सप्तव्याहृतिषु, त्रिपादसावित्र्यां च संलग्नः, तस्य कुतः अपि भीः नास्ति। यः पुरुषः प्रतिदिनं गायत्रीं समुत्थाय जपति, स पापेन न लिप्यते, यथा जलकणैः पद्मपत्रं न सिक्तम्। सा शुभ्रा वर्णतः, पाटवस्त्रधारिणी, अक्षमालावती, शुभा देवी पद्मासना वर्ण्यते। यजुःस्रवणेन तेजः आवाह्य, यथाविधि, तद् यजुः देवैः पूर्वं दृष्टम्, ये दृष्टुम् इच्छन्ति। यत् सूर्यमण्डले स्थितम्, वा ब्रह्मलोके प्रतिष्ठितम्, तत्र आवाह्य जप्त्वा, ततः सम्यक् विसर्जयेत्।