गरुडपुराणम्

ये सर्वे शास्त्रविहितकर्माणः परमं पदं यान्ति। अधुना गृहस्थस्य धर्मं प्रवक्ष्यामि, यथाऽस्य जागरणात् स्वप्नपर्यन्तं सर्वं आचारः नियतं भवति। गृहस्थः ब्रह्ममुहूर्ते प्रबुद्धः धर्मार्थयोः चिन्तनं कुर्यात्, तयोः शरीरक्लेशं च, ज्ञानस्य च तत्त्वं विचिन्तयेत्। रात्र्यन्ते समुत्थाय, शुद्धः समाहितश्च स्नात्वा सन्ध्यायां पूजां कुर्यात्, सर्वदा सततं च सतर्कः स्यात्। प्रभाते दन्तधावनानन्तरं सन्ध्यायां पूजां कुर्यात्; दिवा मूत्रपुरीषयोः कृत्ये उत्तरदिशं पश्येत्। रात्रौ तु दक्षिणदिशं पश्येत् तयोः, सन्ध्ययोः अपि दिवा यथा; छाये, तमसि, रात्रौ, दिवा वा, द्विजः शास्त्रविहितं आचरेत्, प्राणापद्भ्यः अपि, गोमयेन, अंगारैः, वल्मीकैः, नवोत्पन्नकर्षिते भूमौ शुद्धिं कुर्यात्। न मूत्रपुरीषं मार्गे, छायायाम्, जले, देवालये, वल्मीकसमीपे, मूषिकावासे वा कुर्यात्। परशौचभूमेः, श्मशानात् च पृथिवीं वर्जयेत्; एकेन्द्रियस्य एकवारं, द्वेन्द्रियस्य द्विवारं वामहस्ते पृथिवीं दद्यात्। उभयोरपि द्वेन्द्रिययोः द्वे पृथिव्यः दद्यात्; एष मूत्रशौचविधिः। एकेन्द्रियस्य त्रिः गुदे, दश वामहस्ते दद्यात्। पादस्य पञ्च, हस्तस्य दश, सप्त पृथिव्यः; आद्या अर्धमुष्टिः स्मृता। द्वितीया तृतीया च तस्याः अर्धार्धं स्मृतम्; यदि उपविष्टः शौचं न कुर्यात्, सदा अर्धशौचं कुर्यात्; दिवा शौचस्य अर्धं रात्रौ, अथवा चतुर्थांशः विधीयते। आरोग्यवान् यथाविधि आचरेत्, रोगी यथाशक्ति; मेदः, शुक्रं, रक्तं, मज्जा, लाला, पुरीषं, मूत्रं, कर्णमलः, मलः—एतानि दोषाः। कफः, श्लेष्मा, स्वेदः—एते द्वादश मानुषदोषाः; एतान्यपाकृत्य शौचं यावत् स्थापनीयम्। शौचस्य संख्यां शास्त्रज्ञैः नातिक्रामेत्; शौचं द्विविधं—बाह्यं च आन्तरं च। बाह्यं पृथिव्यां जलेन, आन्तरं मनःशुद्ध्या। प्रथमं तु जलेन त्रिः मुखं प्रक्षालयेत्, द्विवारं मुखं प्रोष्येत्। प्रोष्य, अङ्गुष्ठमूलत्रयं मुखे स्पृशेत्; ततोऽङ्गुष्ठतर्जनीनासिकां क्रमशः स्पृशेत्। अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां नेत्रे कर्णौ च पुनः पुनः स्पृशेत्; कनिष्ठाङ्गुष्ठाभ्यां नाभिं, तलेन हृदयम्। सर्वैः अङ्गुलिभिः शिरः स्पृशेत्, अङ्गुल्यग्रैः भुजौ; ऋग्यजुःसामत्रय्यनुक्रमेण जप्त्वा नमः कुर्यात्। प्रथमं अथर्वाङ्गिरसौ जप्त्वा द्विवारं प्रोष्य सुखाय, ततः इतिहासपुराणवेदाङ्गानि क्रमशः जपेत्। मुखे व्योम, नासायां वायुः, नेत्रयोः सूर्यः, कर्णयोः दिशः स्पृशेत्; नाभौ प्राणग्रामं, हृदि ब्रह्म स्पृशेत्। शिरसि रुद्रं, शिखायां ऋषीन्, भुजयोः यममिन्द्रवरुणकुबेरपृथिव्यग्नीन् स्पृशेत्। अभिषिञ्च्य पादयोः विष्णुं, हस्तयोः इन्द्रविष्णू, अङ्गुलिसन्धिषु अग्निवायुसूर्यचन्द्रपर्वतान् स्पृशेत्। हस्तमध्यरेखासु गङ्गाद्याः नद्यः; प्रभाते शौचं सम्यक् आचरेत्। ततः स्नानं कुर्यात्, दन्तधावनपूर्वकं; अशुद्धमुखः सदा अशुचिः इति स्मृतम्। अतः यत्नेन दन्तधावनं कुर्यात्; कदम्ब, बिल्व, खदिर, करवीर, वट, अर्जुन—एतेषां दण्डान् प्राशस्यन्ति। यूथी, बृहती, जाती, करञ्ज, अर्क, अतिमुक्तक, जम्बू, मधूक, पामर्घ, शिरीष, उदुम्बर, असन—एतान्यपि योग्याः। क्षीरिणः, कंटकिनः च वृक्षाः दन्तधावने स्तुत्याः; तिक्तकटुककषायाः धन्याः आरोग्याय सुखाय च। भोजनान्ते प्रक्षाल्य, शुचौ स्थले दण्डं त्यक्त्वा मुखं प्रक्षालयेत्; अमावास्यायां, षष्ठ्यां, नवम्यां, प्रतिपद्यां च दन्तधावनं वर्जयेत्। आदित्यवारे अपि न दण्डं प्रयुञ्जीत; यदि दण्डः न सुलभः वा निषिद्धः, तर्हि न प्रयुञ्जीत। द्वादशग्रहैः मुखं प्रक्षालयेत्; प्रातःस्नानं प्रशस्यं, दृश्यादृश्यफलप्रदं। या आत्मशुद्धः, प्रातःस्नायी, जपादिषु प्रवृत्तः, स एव योग्यः; शरीरं तु नवान्तरं मलपूरितम्। एष प्रवाहः अहर्निशं प्रवर्तते; प्रातःस्नानं शुद्धिकरं, मनःप्रसादवर्धनं, सौभाग्यरूपवृद्धिकरं च। दुःखशोकनाशनं च; गङ्गायां स्नानवद् स्नानं कुर्यात्, विशेषतः अद्य चन्द्रहस्ते, दशम्यां, ज्येष्ठायां, शुक्लपक्षे। दशपापहरदिने, दानमलत्यागं विना, विपरीताचारं, हिंसां, परदारसंयोगं च वर्जयेत्। कटुत्वं, अनृतं, अपवादं, व्यर्थभाषणं, परधनाभिलाषं, मनसा च पापकर्मचिन्तनं—एतेषां दशपापानां नाशाय गङ्गास्नानं करोमि। संक्षेपतः प्रातःस्नानं वनेवासिनां गृहस्थानां च विहितम्। यतिनां त्रिःस्नानं, ब्रह्मचारिणां एकवारं; आचम्य तीर्थस्मरणपूर्वकं स्नानं कुर्यात्, अक्षरहरिं स्मरन्। ज्ञेयम् अस्ति, त्रीणि कोटि मन्देहानां दैत्याः, दुष्टचित्ताः, उदयमानं सूर्यं भक्षयितुं इच्छन्ति। यः प्रातःसंध्यां न कुर्वीत्, स सूर्यं हिंसति; ते मन्त्रशुद्धोदकेन अग्निरूपेण दह्यन्ते। एवं गृहस्थस्य प्रतिदिनचर्याया धर्मः शास्त्रेण निर्दिष्टः।