गरुडपुराणम्

यदा तत्रापि कर्तुं न शक्यते, तदा सत्कृत्या आचरणं अभ्यासितव्यं। ब्राह्मणानां कर्मदर्शनाय वेदाः स्मृतयश्च नेत्रे इति कथ्यते। वेदेषु परमं धर्मं उक्तम्, स्मृतिषु अपरं धर्मं दृश्यते, तृतीयं धर्मं सत्पुरुषाणाम् आचरणेन लभ्यते—एते त्रयो धर्माः शाश्वता इति। सत्यं, दानं, दया, अलोभः, अध्ययनं, पूजनं, दमः—एते अष्टौ शुद्धाः, सत्कृत्यस्य लक्षणानि। प्राचीनानां शरीराणि इन्द्रियाणि च तेजोमयानि आसन्; तानि पापेन न लिप्यन्ते, यथा कमलपत्रं वारिणा। वर्णानां मुख्यनिवासाः धर्माः आचाराः च घोषिताः; सत्यं, यज्ञः, तपः, दानम्—एते धर्मस्य लक्षणानि। अनाप्राप्तं न गृह्णीयात्, दानं, अध्ययनं, स्वाध्यायः; ज्ञानं, वित्तं, तपः, शुद्धिः, कुलजन्म, रोगमुक्तिः। संसारस्य निरोधहेतुर्धर्मः एव; धर्मात् सुखं ज्ञानं च, ज्ञानात् मोक्षः प्राप्तः। यज्ञः, अध्ययनं, दानं—शास्त्रानुसारं—एषः शाश्वतः सामान्यधर्मः ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानाम्। शुद्धयजनं, अध्ययनं, शुद्धग्रहणं—एते त्रयो जीविकाविधयः ऋषिभिः उच्चवर्णाय निर्दिष्टाः। शस्त्रेण जीविका राज्ञः, प्राणिनां रक्षणं च; गोपालनं, कृषिः, वाणिज्यं—वैश्यस्य जीविका स्मृता। शूद्रस्य द्विजसेवा, द्विजानां तु क्रमशः; गुरुसंवासः, अग्निसेवनं, स्वाध्यायः—एते छात्रस्य। त्रिःस्नातः, परैः स्नातः, भिक्षा, गुरुसंवासः यावज्जीवम्; मेखया, जटाभिः, दण्डेन, मुण्डितशिरसा, गुरुसंश्रयणम्। अग्निसेवनं, स्वधर्मजीवनम्; पत्न्या सह संयोगः, उत्सवदिवसव्यतिरेकेण। देवपितृभूतानां पूजनादिकं, वेदस्मृत्यर्थनिश्चितिः—एषः गार्हस्थधर्मः। जटाभरणं, अग्निहोत्रकर्म, भूमिशयनं, यज्ञसूत्रधारणं, वनवासः, क्षीरमूलजलफलोपजीवनम्। निषिद्धान्नवर्जनं, त्रिस्नानं, व्रतानुष्ठानं, देवातिथिपूजनम्—एषः वानप्रस्थधर्मः। सर्वकर्मत्यागः, भिक्षान्नभोजनम्, वृक्षमूलनिवासः, निरवश्यकता निरद्वेषता, सर्वभूतसमत्वम्। सुखदुःखयोः समभावः, बाह्याभ्यंतरशुद्धिः, वाक्संयमः, ध्यानाभ्यासः। सर्वेन्द्रियसंयोजनं, नित्यध्यानसमाध्याभ्यासः, स्वभावशुद्धिः—एषः परिव्राजकधर्मः। अहिंसा, सत्यम्, शुद्धिः, क्षमा, दया—एते वर्णिनां तथा संन्यासिनां सामान्यधर्मः घोषिताः। ये शास्त्रानुसारं कर्म कुर्वन्ति, ते परमं पदं यान्ति; अधुनाः जागरणाद्य निद्रापर्यन्तं गार्हस्थधर्मं कथयामि। ब्राह्ममुहूर्ते जागृत्य धर्मार्थयोः चिन्तनं कुर्यात्, तयोः शरीरक्लेशं, ज्ञानस्य तत्त्वं च। रात्र्याः अन्ते, शुद्धः, संयतः, स्नानकृत्यः, सन्ध्योपासनं कुर्यात्, सर्वदा सततं यत्नशीलः। प्रातःकाले, दन्तधावनानन्तरं सन्ध्योपासनं कुर्यात्; दिवा मूत्रपुरीषयोः उत्तरदिशं मुखं कुर्यात्। रात्रौ दक्षिणदिशं, सन्ध्ययोः दिवा समं; छायायां, तमसि, रात्रौ, दिवा च द्विजः। जीवनाप्राणदोषे अपि शुद्धभूमौ—गोमयेन, काष्ठेन, वालुकायां, नवकृषितभूमौ—शास्त्रानुसारं आचरितव्यम्। मार्गे, छायायां, जलमध्ये, देवालये, वालुकायां, मूषिकनिवासे मूत्रपुरीषं न कुर्यात्। परधावनभूमिः, श्मशानभूमिः वर्जनीयम्; एकेन्द्रिये एकवारं भूमिं दद्यात्, द्वेन्द्रिये द्विवारं वामहस्ते। द्वेन्द्रिये द्वे भूमिप्रसादः, मूत्रशुद्धिः इति; एकेन्द्रिये त्रिवारं गुदे, दशवारं वामहस्ते। पादे पञ्चवारं, हस्ते दशवारं, सप्तवारं भूमिप्रसादः; प्रथमभूमिप्रसादः अर्धमुष्टिः। द्वितीयतृतीयौ तस्यार्धम्; उपविष्टः मूत्रपुरीषशुद्धिं न कर्तुं शक्नोति चेत्। सदा अर्धशुद्धिं कुर्यात्; दिवास्नाने अर्धं, रात्रौ चतुर्थांशः निर्दिष्टः। स्वस्थः शास्त्रानुसारं कुर्यात्, रोगी यथाशक्तिं; मलानि—मेदः, शुक्रम्, रक्तम्, मज्जा, लाला, पुरीषम्, मूत्रम्, कर्णमलम्, विट्। कफः, नासाप्रस्रावः, स्वेदः—एते द्वादश मनुष्यस्य मलाः; तानि निष्कृत्य शुद्धिः स्थापनीया। शुद्धिकृत्यानां संख्या अनधीतैः नातिक्रान्तव्या; शुद्धिः द्विविधा—बाह्याभ्यंतरा। बाह्यशुद्धिः भूमिजलेन, अभ्यंतरशुद्धिः मनःप्रसादेन; प्रथमं त्रीवारं जलं मुखे कृत्वा, द्विवारं मुखं प्रक्षालयेत्। प्रक्षालनानन्तरं अङ्गुष्ठमूलं त्रीवारं मुखे स्पृशेत्; अङ्गुष्ठानामिकया नासिकां क्रमशः स्पृशेत्। अङ्गुष्ठानामिकया नेत्रे कर्णे च पुनःपुनः स्पृशेत्; कनिष्ठाङ्गुष्ठाभ्यां नाभिं, तलेन हृदयम्। सर्वाङ्गुलिभिः शिरः, अङ्गुल्यग्रेण बाहू स्पृशेत्; ऋग्यजुःसामानि त्रीवारं क्रमशः जपेन्, नमः कुर्यात्। प्रथमं अथर्वाङ्गिरसौ जपेत्, तदनन्तरं द्विवारं प्रक्षालयेत् सुखाय; अनन्तरं इतिहासपुराणवेदाङ्गानि क्रमशः जपेत्। एवं धर्मस्य विविधानि रूपाणि, आचारः, शुद्धिः, जीविका, वर्णाश्रमधर्माः च, शास्त्रानुसारं विधिपूर्वकं आचर्यन्ते।