गरुडपुराणम्

सूतः कथयति—त्रितीये छन्दसि ‘घ्रौ’ इति विशेषः, तत्र ‘नौ’, ‘सनौ’, ‘नसौ’ इति छन्दः निर्दिष्टः। ‘आर्षभे’ पदे ‘तजरा:’ पादे दृश्यन्ते, तृतीये यथापूर्वम्; शेषेषु अपि आद्यं पादं यथापूर्वम्, ‘तज्राः’ इति ‘शुद्धविराट्’ इति कथ्यते। एवमुपस्थित-प्रचुपितयोः विभागः समाप्तः। यः पादः पञ्च वा षट् अक्षराधिकः, सः अत्र न छन्द इति गण्यते; सः गाथारूपेण ‘दशधर्मा’दिषु यथा दृश्यते तथा। प्रस्तारे प्रथमं ‘गो’, ततः ‘लः’, ततः ‘परतुल्यः’, ततः ‘पूर्वगः’ इति सूतः व्याख्याति। मध्ये यदा नश्यति, समसङ्ख्यायाम् ‘लः’, अर्धे समे, विषमे ‘गुरुः’ इति। विपरीतक्रमे ‘प्रतिलोमगुणः’ इत्युच्यते, ‘लः’ आरभ्य द्विवारं कथ्यते, ‘एक’ इति अन्ते। सङ्ख्या अर्धे रूपेणैव, शून्ये द्विवारम् उक्तम्; अर्धे यावत्, तेन गुणितम्, द्वौ न्यूनौ अन्ते। अपरस्मिन् पार्श्वे पूर्णता, अपरस्मिन् अपि पूर्णता; मेरुः प्रस्तारित इव दृश्यते। लघु-गोलयोः गणना, प्रथमं अङ्गुल्या, ततः ऊर्ध्वम्; तेनैव सङ्ख्यया द्विगुणीकृत्य एकीकृतम्, एषः छन्दसां सारः इति निर्दिष्टम्। एवं हरिं श्रुत्वा ब्रह्मा व्यासाय शौनकाय च यथोक्तं प्रोवाच; ब्राह्मणादीनां आचारः यथावत् अहं सर्वं कथयामि। वेदान् स्मृतिं च विज्ञाय, वैदिकं कर्म आचरितव्यम्; यदि वैदिकं कर्म न विहितम्, तर्हि स्मार्तं कर्म आचरितव्यम्। तत्रापि अशक्तौ, सदाचारः आचर्यः; वेदाः स्मृतयश्च ब्राह्मणानां कर्मदर्शने नेत्रे भवतः। वेदेषु परमो धर्मः, अन्यः स्मृतिषु दृश्यते; तृतीयः साधूनां आचारे सिद्धः—एते त्रयो धर्माः शाश्वताः। सत्यं, दानं, दया, अलोभः, विद्या, यजनं, दमः—एते अष्टौ शुद्धाः, साध्वाचारस्य लक्षणानि। प्राचीनानां देहाः इन्द्रियाणि च तेजोमयानि आसन्; तेषां पापैः न लिप्यते, यथा पद्मपत्रं जलैः। वर्णानां मुख्यनिवासाः धर्माः आचारश्चोक्तः; सत्यं, यज्ञः, तपः, दानं—एते धर्मस्य लक्षणानि। अदत्तग्रहणं न, दानं, स्वाध्यायः, अध्ययनं; ज्ञानं, वित्तं, तपः, शौचं, कुलजन्म, आरोग्यता—एतानि धर्मलक्षणानि। संसारस्य नाशकारणं केवलं धर्मात् जायते; धर्मात् सुखं ज्ञानं च, ज्ञानात् मोक्षः लभ्यते। यज्ञः स्वाध्यायः दानं च शास्त्रविहितं—एषः शाश्वतः सामान्यधर्मः ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्यानां। शुद्धयाजनं, शुद्धस्वाध्यायः, शुद्धग्रहणं च—एते त्रयः जीविकामार्गाः श्रेयानां ऋषिभिः निर्दिष्टाः। शस्त्रवृत्तिः राज्ञः, भूतपालनं च; गोपालनं, कृषिः, वाणिज्यं—वैश्यस्य जीविकास्मृतिः। शूद्रस्य द्विजसेवा, द्विजानां तु क्रमशः; आचार्यसमीपवासः, वह्निसेवनं, स्वाध्यायश्च ब्रह्मचारिणः। त्रिःस्नातकः, परैः स्नातकः, भिक्षा, आचार्यसमीपवृत्तिः यावज्जीवम्; मेखला, जटाः, दण्डः, मुण्डनं वा, आचार्याश्रयणम्। वह्निसेवनं, स्वधर्माचरणम्; पत्न्याः सह संगमः, उत्सवदिने विहाय। देवानां पितृणां भूतानां पूजनादिकं, वेदस्मृत्यर्थनिश्चयः—गृहस्थस्य धर्मः। जटाधारणं, अग्निहोत्रकर्म, भूमिशयनं, यज्ञोपवीतधारणं, वने वासः, क्षीरमूलजलफलभोजनम्—एषः वानप्रस्थस्य धर्मः। निषिद्धाहारवर्जनं, त्रिस्नानं, व्रतानुष्ठानं, देवातिथिपूजनं—एषः वनेवासी धर्मः। सर्वकर्मपरित्यागः, भिक्षान्नभोजनं, वृक्षमूले वासः, निरुपाधिकः, सर्वेभ्यः समदृष्टिः—एषः परिव्राजकस्य धर्मः। सुखदुःखयोः समता, बाह्याभ्यन्तरशौचम्, मौनम्, ध्यानाभ्यासः—एतानि परिव्राजकस्य धर्मलक्षणानि। सर्वेन्द्रियनिग्रहः, निरन्तरध्यानसमाध्यभ्यासः, स्वभावशुद्धिः—एषः परिव्राजकस्य धर्मः। अहिंसा, सत्यवचनम्, शौचं, क्षमा, दया—एते वर्णिनां परिव्राजकानां च सामान्यधर्माः। एतेषां विधानतः आचरन्तः परमं पदं प्राप्नुवन्ति। अधुना जागरादारभ्य स्वप्नपर्यन्तं गृहस्थधर्मं वक्ष्यामि। ब्रह्ममुहूर्ते जागृत्य धर्मार्थयोः चिन्तनं कुर्यात्, तयोः आश्रितानां देहक्लेशानां च, ज्ञानस्य च तत्त्वार्थस्य। रात्रेः अन्ते उत्तिष्ठन्, शुद्धः, समाहितः, स्नात्वा सन्ध्यायाः पूजनं कुर्यात्, सर्वदा यत्नशीलः स्यात्। प्रातःकाले दन्तधावनं कृत्वा सन्ध्यायाः पूजनं कुर्यात्; दिवा मूत्रपुरीषयोः उत्तराभिमुखः स्यात्। रात्रौ दक्षिणाभिमुखः, सन्ध्ययोः अपि दिवावत्; छायायां, तमसि, रात्रौ, दिवा वा द्विजातिः यथाविधि आचरेत्। आयुषोऽपि संकटे, गोमयेन, कोलानलेन, वल्मीकस्थलेन, नवखाते भूमौ शुद्धिकृत्य आचरणीयम्। मार्गेषु, छायायां, जले, देवालये, वल्मीकस्थले, मूषिकावासे मूत्रपुरीषं न कुर्यात्। परेषां मार्जनभूमिं, श्मशानभूमिं च वर्जयेत्; एकस्याङ्गस्य एकवारं भूमिं दद्यात्, द्वयोः द्विवारं वामहस्ते। उभयस्य द्वौ भागौ दातव्यौ—एषः मूत्रशौचविधिः। एकाङ्गस्य त्रिवारं गुदे, दशवारं वामहस्ते; पादस्य पञ्चवारं, हस्तस्य दशवारं, सप्तवारं भूमेः। भूमेः प्रथमभागः अर्धमुष्टिः इति स्मृतम्। एवं सूतः शौनकादीन् प्रति धर्मस्य, छन्दसां च रहस्यं, वर्णाश्रमाणां च कर्तव्यं, शौचाचारस्य च विधिं भक्त्या, यथाशास्त्रं कथयामास।