शृणुत धर्मानुग्राहितां छन्दसां विविधानां रचनां कथयामि। छन्दोविचारे प्रथमतः वृत्तमित्याख्यातं, यत्र पादयोः रजौ रजौ स्यात्, तत्र रजौ, गो, लः इति संयुज्यते, तद्वृत्तं कृतिरिति प्रसिद्धम्। सप्तकत्रयेण स्नग्धरा, प्रकृतिः, म्नभनैस्त्रियश्च निर्दिष्टाः। दिगर्कसमेतं भद्रकं वृत्तं, भ्रौ, न्रौ, नरणा, गो च यथारूपं संनिविष्टम्। नजौ, भश्वाश्व, ललित, जभौ, जभलगाश्च तत्र गण्यन्ते। मत्ताक्रीडायाः सहाष्टबाणदशकैः मौ, तनौ, ननौ, नलौ, गुरुश्च विकृतिवृत्तं स्यात्, तत्र छिन्ना संकृतिरिति कथ्यते। पञ्चाश्वार्कयोः सह भतौ, तन्वी, नसभा, भनया च गणाः, क्रौञ्चपादाः, बाण, शर, वसुशैल, भमौ, सभौ च निर्दिष्टाः। नौ, नौ, गो इति अतिकृतिवृत्तं निगद्यते; उत्कृतिवृत्तं च, वस्वी, ईश, अश्व, ममतनैः सह भुजङ्गविजृम्भितं वृत्तं स्यात्। ननरससहितं लगुना अपवाहाख्यकं वृत्तं, षड्गुह, रस, बाण, मोनाः, षट्सगगा गणाः तत्र सन्ति। चण्डवृत्तं, प्रपात, दण्डक, नौ, ततः अगरः; रफेः, वृद्धान्ताद्याः, व्याल, जीमूतादयश्च अन्ये। असमानपादे सससलगा यदा भवति, उपचित्रकमिति कथ्यते; समपादे भौ, भगगा द्रुतमध्याः, भभौ, भगौ च। असमानपादे गः दृश्यते; अन्यत्र नजौ, ज्यौ, गणौ स्मृताः। गः असमानवृत्ते शीघ्रः; समवृत्ते भौ, भो, गगौ, गणाः। असमानपादे तजौ, रो, गः; समवृत्ते मसौ, जगौ, गरुः। भद्रविराट्केतुमती असमानवृत्ते सजौ। सगौ समवृत्ते, भ्रौ, नगगा, आख्यानकी; ततः असमानवृत्ते तौ, जो, गगौ। समपादे पादे, जटजा, द्विगुरुकौ च। विपरीताख्यानकं असमानवृत्ते जस्, तजौ, गगौ; ततौ, जगौ समवृत्ते; गः पिङ्गलेन निर्दिष्टः। पादे च असमानवृत्ते पुष्पिताग्रा, ननौ, रयौ; समवृत्ते नजौ, जरौ, गः—एषा वैतालिया इति कथ्यते। अपरं वृत्तं अपरवक्त्रं च औपच्छन्दसिकं च। वाङ्मती रजराः; पद्द्वये जराजा, रगौ च। चतुष्पादवृत्तेषु प्रथमपादे अष्टाक्षराणि, द्वितीये द्वादशाक्षराणि, तृतीये षोडश, चतुर्थे विंशतिरेव। आपीडं सर्वलं इति कथ्यते, पूर्वपादान्तद्वयीं रेखाम्। द्वितीयपादे कलिका अष्टाक्षरा; प्रथमपादे अर्कजा; तृतीयपादे लवली, तथैव अष्टाक्षरा। सर्वेषु पादेषु अष्टाक्षरत्वे अमृतधारा इति कथ्यते। (एवं चतुष्पादवृत्तानां संहति:) प्रथमपादे सजौ, सलौ; द्वितीये नसजा, गो; तृतीये भनभा, गः; चतुर्थे सजसा, जगौ। पूर्ववत् सौरभकं दृश्यते; तृतीये घ्रौ, रनौ, भगौ। ललिता अद्गते यथा; तृतीये घ्रौ, ननौ, ससौ। (एवं उद्गतसंहति:) उपस्थितं च प्रचुपितं च—प्रथमपादे घ्रौ, मसौ, जभौ; द्वितीये गौ; तृतीये सनजरा, गः, ननौ; चतुर्थे नौ, नजौ, शेषपादाः पूर्ववत्। तृतीये घ्रौ विशेषः; वृत्तं नौ, सनौ, नसौ। आर्षभे तजराः पादे; तृतीये पूर्ववत्। शेषेषु प्रथमं पूर्ववत्; तज्राः शुद्धविराट् इति कथ्यते। (एवं उपस्थितप्रचुपितसंहति:) पञ्चषष्ठ्यादिके अक्षरसंख्यायुक्तः पादः नात्र वृत्तं कथ्यते; दशधर्मादिवद् गाथारूपेण स्यात्। प्रस्तारे प्रथमं गो, ततः लः, ततः परतुल्यः, ततः पूर्वगः। मध्ये लुप्ते समे लः; समार्धे विषमे गुरुः। विपरीतक्रमे प्रतिलोमगुणः, लादारभ्य द्विवारं, एकान्ते समाप्यते। संख्या समार्धे रूपवत्; शून्ये द्विवारं; तावदर्धे तेन गुणयेत्; द्विगुणं द्वयोन्यूनं च अन्ते। अपरस्मिन् पार्श्वे पूर्णता; अन्यस्मिन् अपि पूर्णता; मेरुः विस्तीर्णः स्यात्। लघु गोलकयोः संख्या, आदौ अङ्गुल्या, ऊर्ध्वं च; तेनैव संख्यया द्विगुणीकृत्यैकत्वं, एष छन्दसां सारः उक्तः। एवं हरिं श्रुत्वा ब्रह्मा यथोचितं व्यासाय शौनकाय चोवाच; ब्राह्मणादीनां आचरणं यथावत् सर्वं वक्ष्यामि। वेदस्मृत्यवगम्य, वेदविहितं कर्म आचरितव्यम्; वेदविधिनिषिद्धे तु स्मार्तं कर्म आचर्येत। तत्रापि अशक्तौ शीलं समाचरेत्; वेदस्मृत्यौ ब्राह्मणस्य क्रियादर्शनाय नेत्रे। वेदेषु परमो धर्मः, अन्यो स्मृतिषु; तृतीयः सतां आचरणेन लभ्यते—एते त्रयो धर्माः सनातनाः। सत्यं, दानं, दया, अलोभः, विद्या, पूजा, दमः—एते अष्ट धर्मशीलस्य विशुद्धलक्षणानि। पूर्वजनानां देहेंद्रियाणि तेजोमयानि सन्ति; ते पापेन न लिप्यन्ते, कमलपत्रमिव जलम्। जातीनां मुख्यनिवासाः धर्माः आचारश्चोक्तः; सत्यं, यज्ञः, तपः, दानं—एते धर्मलक्षणानि। अदत्तानुपादानं, दानं, अध्ययनं, स्वाध्यायः; ज्ञानं, वित्तं, तपः, शौचं, शुभयोनि, आरोग्यम्। संसारस्य नाशकारणं केवलं धर्मात् उत्पद्यते; धर्मात् सुखं, ज्ञानं, ज्ञानात् मोक्षः सिध्यति। यज्ञः, अध्ययनं, दानं च शास्त्रविहितं, ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां सामान्यः सनातनधर्मः। शुद्धयाजनं, अध्ययनं, शुद्धग्रहणं च; एते त्रीणी जीविकामार्गाः श्रेष्ठजातीनां मुनिभिः निर्दिष्टाः। शस्त्रजीविका राज्ञः, प्रजापालनं च; गोपालनं, कृषिः, वाणिज्यं च वैश्यस्य जीविकास्मृतम्।